Argia astekaria webgunearen hasiera

Heriotzak berdintzen omen du gizateria guztia. Hala diote batzuk behintzat, baina nahikoa garbi dago jaiotzetik hartarainoko bidean, izan, badirela klase bereizketak eta larritasun frankori aurre egin beharrean izan dela beti jende xehea. Eta horren adibide bitxi samarra zekarren kontura I. Zubeldiak ZERUKO ARGIAN, "Baztanga" izenburu bakartzat zuen idazlan luze eta mamitsuan. XX. mende haseran Hernaniko herriari bizitzea egokitu zitzaizkion gertakizun latz batzuen inguruan ziharduen.

I. Zubeldiak zioenez, bitan azaldu zen tifus gaitza Hernanin, 1913an bietatik batean. "Gaur hainbateko antibiotikorik ez zala garai haietan badakizue -azaltzen zuen gizonak- eta berebiziko beldurra sortzen omen zan jendearen artean horrelako gaitzak zirela medio. Hori dala-ta, esne eta barazkiak Donostiara eramatea galerazi omen zieten ernaniarrei. Neurri hori zela-ta kalte handiak izan ziren herrirako". Beste neurri bat ere hartua izan omen zen, gainera. "Herrira zetozen urak moztu eta aundi gisako ontzietan Donostiatik ekartzen omen zuten ura".
Nola edo hala pasako zuten hernaniarrek egoera latz hura, baina ustekoa da ez zitzaiela berehala ahaztuko. Eta hara non, handik urte batzuetara, 1918ko udan edo Lasarteko hipodromoa zabaltzeko asmotan zirenean, baztanga Lasarten sortzen den. Eta zein izango agintarien erabakia? Bada, Donostiara eraman beharrean, baztanga zuten gaixoak Hernaniko Miserikordira ekartzea!

Goxoak jarri ziren hernaniarrak, noski. Horrela kontatzen zituen I. Zubeldiak agintarien erabakiak izan zituen ondorioak: "Gipuzkoako Gobernadore izandako Conde de Pinofiel gure herriko Miserikordia ikusten izana omen zan bezperan. Biharamunean (...) gure herrian gertatutakoa gogoangarria benetan. Egun berean jakin zuen jendeak erabakiaren berri, baiñan hala ere ez ziran lo egon. Herria guzia kalera erten omen zan, baztanga zutenei herrian sartzen ez uzteko, lantokietako langilleak ere kalera erten ziran, nagusiak berak aginduta gaiñera, eta herriko sarrera guzietan barrikadak ipiñi, egur, enbor, koltxoia eta arrapatzen zan tresna guziekin. Agustinetako komentu aurrean jarri omen zan oztoporik haundiena eta Zinko-eneko tellatu gaiñetan gizonak prest, olioa irakiten zutela behera ixuritzeko. Indar haundiko hariak ere gertu omen zeuden gaixoei laguntzen zetozenak kixkaltzeko. Eleiz Nagusiko torreak duen balkoian, beste gizon batzuek Galarretako gaiñera begira, eta gaixoak herrian sartzeko bide bat aukeratzen zutenean, Kanpana buelta jendeari alderdi hartara joateko esanaz. Kolore eta pentsamolde guzietakoak elkarturik ikusten omen ziran. Goiko eta beheko, ezker eta eskuiko, zutik ibiltzeko gauza zan guzia indarraren bidez ipiñitako gertakizunaren aurka jaikita".
Bien bitartean, herriko alkatea, Jose Mari Ubarretxena, Espainiako Gobernu-buru zen Antonio Maurarekin harremanetan jarri omen zen, arazoari irtenbidea aurkitu nahian. Baina hobe dugu I. Zubeldiari berea kontatzen uztea: "Larritasun hartan emakumeak erakutsi zuten ederki asko borrokatzeko garra. Batez ere Mikela Garmendiak (Mikela Pruttu) ta Asuntxion Errazkiñek (Asuntxion Añarri). Ez zan gutxiagotako, zibillei fusillak kentzen omen zizkieten eskuetatik eta zaldiak Lasartera begira jarri. Hoien adibidea ikusita, beste emakumeek ere agertu omen zituzten bereak eta bi.
Beste emakume bat ere aipatu beharra dugu, oso gurean dugun sail batean, hau da, bertsolaritzan. Egia esan ez nuen uste iñor bere amaz lotsatzen zenik, baiña Josefa Zubeldiaren (Josefa Barbax) ondorengoak lotsaz dira honek bertsoak jarri zituelako eta ez nolanahikoak gaiñera. Beroien aginduz ezingo ditugu bertso honeik argitaratu, nahiz eta benetan tamala bada ere".
Dena den, I. Zubeldiak agertzen zuenagatik, badirudi buru pixka bat zeukan agintariren bat ere bazela Gipuzkoan orduan. "Eguerdi aldera Gobernadorea etorri omen zan zibillei eta beste indarrei erretiratzeko esanaz, gaixoak Ernanin ez zirala sartuko agindu ondoren". Zentzuz jokatu zuela, alegia. Baina begira zer gertatu zitzaion: "Gobernadore hau biharamonean bere agintaritzatik kendua izan omen zan".

Zergatik egin zuten agintariek hura guztia? Xaloki azaltzen zuen I. Zubeldiak zeraren gakoa: "Lasarteko inguruan txabola batzuk jaso zituzten gaixoak zaintzeko, Madritik eta beste tokietatik zetozen haundi jendeak kutsa ez zitezen". Hernaniarrek, beren aldetik, "pentsamolde eta giza mailla guztietakoak elkarturik jokatu zuten, hau da, erdiko burgesia, burgesia txikia eta jende soilla, burgesi haundiak hartutako erabakiaren aurka jeiki ziran, eta neretzat hontan datza gertakizunaren mamia. Baztangak hartuta zeudenak Donostiara eramango zituzten bestela, baiñan garbi dago zergatik ez zituzten eraman, nahiz eta Donostiak Lasarten duen lur muturrekoak gaixoak izan"

Azken orduko akordiorik ezean, eta ez dirudi sindikatuak horretaratuko direnik, bi greba orokor izango ditugu datorren astean Hego Euskal Herrian. Ekainaren 19an, hemengo gehiengo sindikala osatzen duten ELA eta LAB sindikatu abertzaleen ekimenekoa izango da, eta deialdi horretara bilduko dira, halaber, ESK, ENHE eta HIRU sindikatuak. EILAS deialdi bateratu bat erdiestearen alde ari zen erreportaje hau bukatzeko mementoan. Ekainaren 20an, CCOO eta UGT sindikatu espainolek, Hego Euskal Herria barne hartuta, Espainiako estatu osorako deitutakoa egingo da. Sindikatu guztiak bat datoz grebara deitzeko arrazoi funtsezkoan. Hain zuzen ere, PP alderdiaren Espainiako gobernuak ezarri duen prestazio sozialen eta langabeziako laguntzaren erreformaren "dekretukada"ri kontra egitea da deialdiaren helburu nagusia. Euskal sindikatuek, ordea, lan harremanetarako euskal esparruaren aldarria erantsi diote oinarrizko arrazoi horri, zein baztertu egiten baitute, hala Espainiako Gobernuak, nola Espainiako sindikatuek. Ondorioz, eskakizun horrexek bereizi ditu sindikatuak Hego Euskal Herrian, greba orokorrera deitzeko garaian.

Sindikatu abertzaleek behin eta berriz eskatu diete CCOO eta UGT sindikatuei ekainaren 19ko greba orokorrarekin bat egiteko, baina, artikulu hau idatzi aurretik behinik behin, Espainiako sindikatuak ez zeuden planteamendu abertzale hori onartzeko prest. Haien iritziz, "Aznarren gobernuari mesede egitea" besterik ez da greba orokorra bi egunetan egitea. Bestalde, EA, EAJ eta Batasuna alderdi politiko abertzaleek ontzat jo dute sindikatu abertzaleen greba orokorrerako deia, irizten baitiote oso bidezkoa dela lan harremanetarako euskal esparruaren eskakizuna ere kontuan hartuta egitea. Nolanahi ere, lerro hauek idazten ari ginenean, Batasunak soilik zuen ofizialki adierazia sindikatu abertzaleek ekainaren 19rako deitutako greba orokorrarekiko atxikimendua. Bien bitartean, Eusko Jaurlaritzak alde batera utzia zuen deialdia, nahiz eta Lan Sailak langabeziaren erreforma salatu. Hirutariko gobernutik, artean, IU alderdia bakarrik zen greba orokorrarekin bat egindakoa, hain zuzen ere, CCOO eta UGT sindikatuek ekainaren 20rako deitutakora atxikitakoa.

. Sindikatu abertzaleek funtsezko bi arrazoi dituzte greba orokorra beren parametro eta planteamendu ideologiko propiotik egiteko legezkotasuna aldarrikatzeko: lan harremanetarako euskal esparru propioa da bata eta Hego Euskal Herriko ordezkaritza sindikalean duten gehiengoa da bestea. Euskal esparru propio horixe da, bestalde, ez orain, ez lehen, Espainiako sindikatuek eta gobernuek errespetatu ez dutena; jakina, oraingo PPren Gobernuak ere ez, eta euskal esparru propio horren eskakizun horixe dela kausa dabiltza aurrez aurre aspalditik hona sindikatu abertzaleak eta espainolak.
Lan harremanetarako euskal esparrua ez da huskeria, ez horixe. Funtsezko egitura da Euskal Herriko langileen eskaerei behar bezala erantzuteko. Negoziazio kolektiboak, langileen formazio etengabeak, sindikatuentzako diru laguntzak berak... horiek guztiek ikuskizun handia dute lan harremanetarako euskal esparruarekin, hala Espainiako Gobernuak, nola Espainiako sindikatuek, errespetatzen ez duten eta errespetatu nahi ez duten esparruarekin. Adibidez, milioika euro dago jokoan langileen etengabeko prestakuntzan. Hortxe dugu Hobetuz, arlo horretako EAEko erakunde ofiziala, eta, hortxe dugu Forcem, arlo horretako Espainiako erakunde ofiziala. Jakina den bezala, Espainiako administrazioak eskubide guztiak aitortzen dizkio Forcem erakundeari eta ukatu egiten Hobetuzi. Horrela, egungo egunean, milioika euro zor dizkio administrazio horrek Hobetuz erakundeari. Jaso beharrekoa, esan beharrik ere ez dago, langileek eta enpresek pagatutako kuotetatiko dirua da, eta, horrenbestez, eman dutenen jabetzakoa. Bada, katramila horretan, sindikatu abertzaleek Hobetuzen eskubideen defentsan ari diren bitartean, ez adituarena egiten duten sindikatu espainolek, hobeto baitatorkie Forcem dagoen-dagoenean mantentzea.


Sindikatu abertzaleak eta espainolak greba orokor bikoitzaren gorabehera elkarri leporatuz zebiltzan bitartean, Aznarren gobernuak "gauez eta azpikeriaz" bota zuen mahaian "dekretukada"ren hordagoa. Ministroen Kontseiluak maiatzaren 24an erantzun zien hordagoarekin sindikatuek ekainaren 19 eta 20rako deitutako greba orokorrei: lege dekretuz ezarri zuten prestazio sozialen erreforma, eta indarrean zegoen, jada, joan den maiatzaren 27rako. Eta, hain zuzen ere, erreformaren proiektua erretiraraztea zen greba orokorraren helburu nagusia.
Erabaki hori dela medio, PPren Gobernua bera bihurtu da, agian, sindikatuen pikete informatibo onena, zeren, azken batean, probokazio izugarria izan baita "dekretukada" eta zeharo ernegatu baititu, hala sindikatuak, nola oposizioko alderdi politikoak. Litekeena da "dekretukada"k greba orokorra egiteko zalantzan zebiltzan langileak eta talde herrikoiak grebaren alde jarri izana eta horrelakoak mobilizazio orokorrera bildu izana.
Gobernuak ez du funtsezko aldaketarik egin prestazio sozialen erreformaren lege proiektu jatorrizkoan, azkenean lege dekretuz ezarri duen testuan. Ukitutxo batzuk egin dizkio soil-soilik, autonomia erkidego batzuen proposamenak jasotzeko-edo (Kataluniako Erkidegoa, Kanarietakoa eta PPk gobernatzen dituenak). Aurreko orrialdean azaldu ditugu dekretuan biltzen diren neurri zehatzak.

Salbuespenak salbu, Espainiako fronte mediatikoa, hots, prentsa, irratia, telebista eta tertulietako kideak, hasiera-hasieratik azaldu dira greba orokorren kontra, hau da, lege dekretuarena gauzatu aurretik ere bai. Gobernuaren erabakia baino lehen, hedabideek honelako adjektiboez kalifikatu dituzte deiak: desegokiak, bidegabeak, premia gabeak, gehiegizkoak, burugabekeria izugarriak eta abar. Dekretuarena jakin ondoren, batzuek kritikatu dute, erabateko gehiengoa tarteko, PPren lege dekretuz gobernatzeko modua, baina, jeneralean, greba orokorren kontra segitu dute gero ere.

Hego Euskal Herrian, "Gara" egunkariaren kasuan izan ezik, greba orokorren kontrako jarrera, jarrera epela edo jarrera antzematen zaila nagusitu dira. Batez beste, Espainiako hedabideen pareko jarrera ikusi dugu. Dioguna egiaztatzeko, Espainiako iritzi publikoko hedabide adierazgarrienen ideia klabeak jasoko ditugu segidan. "EL País" egunkariak, zeinek PSOEren antzeko iritzia izaten baitu, "Ez buru, ez hanka" titulua jarri zion dekretua onartu aurretik argitaratu zuen lehen editorialari, eta honelaxe amaitu zuen testua: "Grebarako deiari eusten badiote, burugabekeria izugarria egingo dute sindikatuek. Ez da txikiagoa izango, gobernuak baino arrazoi gehiagoren jabe direla argudiatzeko modua izan arren. Hutsaren peskizako burugabekeria izango da". Dekretua onartu ostean atera zuen bigarren editoriala: "Lege dekretuz" ipini zion izenburua. Testu horretan, gobernuaren politika egiteko modu makurra kritikatzen zuen, baina, hala ere, eutsi egiten zion grebara deitzeko arrazoi ezari. Zenbaiten ustez, aldatu egin da egunkari horren linea, plataforma digitalen fusioaz geroztik.
"El Mundo" egunkariak, PPren Gobernuaren ingurukoak, honela titulatu zuen dekretuaren aurreko editoriala: "Fidalgo eta Méndez zentzua galtzen hasi dira". Eta, honela amaitu zuen iritzia: "Bere gain hartu beharko dituzte sinesgarritasuna galtzeko erantzukizuna eta arriskua, zeren hiritarren babesik gabeko deia eta motibo objektiborik gabekoa egin baitute". Dekretua onartu ondorengo editorialari, berriz, "Langabeziaren erreforma: muina da ardurakoena" izenburua jarri zion. "Gobernuak hartu bidea antipatikoa da" seinalatu eta gero, "neurrien muina da axolakoa, ez neurrien forma" azpimarratu zuen. Horrez gainera, gogoz goratu zuen Gobernua, dekretuan sindikatuek planteatutako "iradokizun asko" aintzat hartu zituelako

Jatetxe bateko karta hartu eta otarrainxkak, zainzuriak, hostorea, azpizuna edo anana eskatu badugu, guztiok garbi al dugu gure plateretan zer ipiniko duten? Batek baino gehiagok pentsatuko du: karta euskaraz badago, gaitzerdi. Eta arrazoi izango du, bezeroari karta euskaraz (edo euskaraz ere) eskaintzeko ohitura ez baitago nahi bezain zabaldua gure jatetxeetan. Baina hori arazo nagusia izanik ere, kezkagarria da, halaber, euskarazko karta topatu eta eskaintzen duena garbi ez ulertzea. Erdarazko karta bat euskaratzen hasi eta hiztegi batuak eskaintzen dituen terminoak erabiliz gero, batzuk ulertzen zailak direla ikusiko dugu. Eta horrek karta hauen erabileran du eragina: bezeroak erdarazko karta eskatuko du edo, karta berean testua elebitan izanez gero, erdarazko testu zatira joko du bere urdailean sartuko duena ezagutzeko asmoz.

Hainbat jatetxe aukeratu dugu karta euskaraz ba ote duten ikusteko. Eta aukeratzen hasita, Michelin gidaren aholkuak jarraitzea erabaki dugu; hots, Michelin izar gehien duten jatetxeetara jo dugu: Arzak eta Martin Berasategi, biak hiru izarrekoak, eta bina izar duten Zuberoa eta Akelarre. Bada, orain arte pilatu dituzten izarren ondoan beste xumeago bat ipini beharko diegu, lauek gaur egun euskarazko karta baitaukate.
Baina urtetan, maila honetako jatetxeen artean, Zuberoa izan da euren eskaintza euskaraz ipinita izan duen bakarra. Lau belaunaldi eman ditu Arbelaitz sendiak Oiartzungo baserrian. Lehenik taberna txiki bat zena gero erretegi bihurtu zen eta azkenik, Hilario, Eusebio eta Joxe Mari anaiek sukalde berriari heldu zioten, beti ere euskal sukalde zaharraren ukitu batzuk mantenduz. Duela 32 bat urte hasi ziren kartarekin eta Hilario Arbelaitzen hitzetan, «gure artean beti euskaraz egin dugu eta karta ere beti euskaraz izan dugu». Koinatak, Miren Mitxelenak itzultzen ditu Zuberoako kartak. «Bezeroak euskaldunak direnean zuzenean euskarazko karta ematen diegu,» dio Arbelaitzek, «hori bai, gero batzuek, nahiz eta euskaldunak izan, arazoak dituzte karta euskaraz ulertzeko eta orduan gaztelerazkoa eman behar izaten diegu». Michelineko bi izarrak erantzukizun handia direla dio sukaldari oiartzuarrak. Horregatik karta sarritan aldatzen dute eta berau hiru hizkuntzetan ipini. Euskarazkoa eta gaztelerazkoaz gain, ingelesezko karta ere bai baitute bertan. Izarrak erakarrita toki guztietako bezeroak dituzte eta ez nolanahikoak gainera. Adibide gisa, Zuberoatik zazpi Nobel sari pasa direla esan digu Hilariok.

Aipatutako lau jatetxeen artean, karta euskaraz izaten lehena izanik ere, gainerakoek ahaleginen bat egin ote duten inpresioa duela esan digu Arbelaitzek. Eta baita asmatu ere. Guztietan eskuratu ahal izan dugu euskarazko karta.

Ulergarriak al dira? Karta idazterakoan hiztegiak ematen digun ordaina zuzenean sartu behar al dugu? Ala erdarakadaren arriskua izanda ere, esan ohi dugun bezala ipini? Arbelaitzek zalantzak ditu: erdarakadak erabilita «erraztu egiten duzu bezeroek karta ulertzea»; baina «gauzak erraztearren euskarazko hitzak galtzea ere ez dago ondo». Azkenean, bere esanetan, «ez nuke ulertzen ez dudan ezer inoiz nire karta batean jarriko».
Ulertzen ote diren edo ez ikusteko adibide batzuk ipiniko ditugu. Lehenik, Lasartera, Martin Berasategirenera joango gara eta bertan, hasteko, hegaluzearen mendreska-otartea, tipuleta eta muskuilu salda epelarekin eskatuko dugu. Ondoren Oiartzunera abiatu eta Zuberoan arraina eskatuko dugu: mihi-arrain bizkarralde errea, marinel saltsa eta pinazi txigortuekin. Igeldora jo eta Pedro Subijanarenean haragia eskatuko dugula erabaki dugu: basahatea bere txintxortarekin, berbena limoiusaiaren ura, ziza eta ilarrekin. Azkenik, Arzak postrerako utzi dugu: mugurdi-kraskatsua melokotoi lehorraren saltsan.
Irakurle bakoitzak ikusi beharko du aurreko adibideetatik zer ulertu duen eta zer ez. Hala ere, zeozer ulertu ez badugu, karta idatzi duenarekin edo Euskaltzaindiarekin haserretu baino lehen, beste galdera bat egin beharko diogu geure buruari. Erdarazkoa irakurrita den-dena ulertuko al genuke? Alegia, gehienak horrelakoak dastatzera ohituta ez gaudela onartu beharko dugu, ez euskaraz eta ez beste hizkuntzatan.
Errealismo ariketa bat eginez eta gure poltsikoak aginduta, Michelin izarrak ahaztu eta jatetxe «normalxeagoen» bila abiatu gara. Bisigu errearen usainak erakarrita Orion geratzea erabaki dugu.
18 jatetxe daude Orion, eta horietatik gutxienez 12k karta euskaraz badauka. Duela 8 urte etorri bagina, ordea, bateren bat kenduta, karta eta menu guztiak erdarazkoak ziren. Datu larria, Orio herri euskalduna dela kontuan hartuta: %81 euskalduna da, %10 ia euskalduna eta azken kale neurketak dio erabilera %70era iritsi dela. Duela 8 urte Euskara Merkataritzara kanpaina jarri zen abian Orion, Euskal Herriko beste hainbat tokitan bezala. Kanpaina honek herriko dendari guztiei publikoari begira dauzkaten testu guztiak euskaratzeko gonbitea egiten zaie, baita jatetxeei ere. Orioko Euskara Zerbitzuak, itzulpena egiteaz gain, nahi izanez gero kartak diseinatu eta inprimitu ere egiten ditu, Jabier Zabaleta teknikariak esan digunez. Azken Gabonak bitartean 6 jatetxek erabili zuten zerbitzu hau. Euroa zetorrenez jatetxe askok karta berritu beharko zuela-eta, orduan ahalegin berezi bat egin eta beste 6 karta euskaratu dituzte txanpon berriaren etorrerarekin.
Itzulpenak egiterakoan zein irizpide erabiltzen dituzten galdetu diogu Zabaletari. Iristen zaizkien kartak itzultzeko aparteko zailtasunik ez dutela esan digu, Orion ez dagoelako goi-mailako sukaldaritzako jatetxerik. Dena den, «beti ulergarritasunari ematen diogu lehentasuna. Ez dugu inoiz æhostoreaÆ erabili, esaterako, æhojaldreaÆ baizik. Karta elebietan badago, aukera gehiago duzu eta æotarrainxkak xaflanÆ jar dezakezu, gero azpian ælangostinos a la planchaÆ jarriko duelako. Baina euskara hutsezko kartan æotarrainxkak xaflanÆ jartzea zure buruari harrika egitea da, bezeroak berehala erdarazkoa eskatuko dizulako».
Aurten Deba bailarako Debagune elkarteak ere ekimen bat burutu du euskarazko menuak bultzatzeko. Orotara bailarako 100 jatetxek hartu zuten kartak euskaraz ipintzeko konpromisoa eta ordainetan, horien guztien berri jasotzen duen «Deba Bailarako Jatetxe Gida» kaleratu zuen elkarteak. Hemen ere ulergarritasuna jarri zuten zuzentasunaren gainetik eta ækonejuÆ, æentremesÆ, ætortillaÆ eta tankerako hitzak topa daitezke bertan.

Oriora itzuliz, pozik ageri da Jabier Zabaleta kanpaina hauen emaitzekin, jatetxeek gero eta gutxiago jotzen baitute euskara zerbitzura. Hots, gero eta gehiago euren bitartekoz ari dira kartak euskaratzen eta «zerbitzuak motore lan hori egin behar du».

Goi mailako jatetxeetan euskarazko kartak hedatzen ari direla ikusi dugu. Baina oraindik zaila da jatetxeetako menuak eta kartak euskaraz ikustea. Gehienek erraztasunak emanez edo ordainetan goxokiren bat ipiniz jartzen dute euskarazko testua. Gainera, batzutan bezeroak kexu gara euskarazko kartak ulertzea kosta egiten zaigulako. Jatetxeei ahalegin txiki hori egiteko eskatu beharko genieke. Bai, baina guk, bezerook, ahaleginik egiten al dugu? Ez al gara erdarazkoak ikustera ohitu? Gutako zenbatek eskatu du inoiz euskarazko karta jatetxe batean?