Argia astekaria webgunearen hasiera

Iñaki Aldekoak zioen hemen azaltzen diren poemak nahiko Heideggerianoak direla, denboraz eta gizakiaz hitz egiten delako asko, eta beno, nik arrazoia ematen diot. Heidegger asko maite dut. Uste dut filosofo bakarra dela esan zuena gizakiaren arazoak eta galderak hobeto ulertzen dituela poetak filosofoak baino, poesiak duela benetako ahalmena gizartearen edo pertsonaren galderei erantzunak emateko. Gainera, errespetua eskatzen zuen naturarekiko, xumeak izan behar genuela zioen, eta nolabaiteko serenidadea eskatzen zion gizarteari. Bada, horrelako zer edo zer aurki daiteke nire liburu honetan. Heideggerek esaten zuen ere heriotzerako jaio garela, eta horrela izango da noski. Beraz, bitartean, bizirik gaudela ospatzea dugu onena, gauza asko baitaude ederrak eta ez ditugunak behar bezala miresten, gauza handitan galduak gabiltzalako eta ez daukagulako batere serenidaderik.

Bizitzak merezi duela esan, eta maitasuna ospatu nahi izan dut.

Beno, argi daukat jende askok esango duela liburu honek nire narratibarekin ez daukala zer ikusi handirik. Baina nire barruan jende asko bizi gara, hiru edo lau ni bai, behintzat: badago idazten ez duen ni bat, familian bizi den beste bat, prosa idazten duen ni bat, eta poesia idazten duen ni bat ere. Denak oso ezberdinak dira, eta nik ere ikusten dut ezberdintasun izugarri bat poesia eta prosaren artean. Esango nuke poesiak oreka ematen didala niri, osasun mentalean oreka. Poesiak gizarteratu egiten nauela. Nire prosan gauzak askoz ere gordinagoak dira.

Bost urterekin hasi zinen eskusoinua jotzen. Nolakoa izan da eskusoinuarekiko harremana?

Adin horretan hasiz gero, musikak gauza ederrak eskaintzen dizkizu: sentimenduak adierazteko bide ematen dizu, agian beste ume batek ez duena, bereziki mutilok hainbeste arazo ditugunean barneko kontuak adierazteko. Gainera kantuen bidez mundu batzuk deskubritzeko aukera ere ematen dizu. Pentsa, ni 7 urterekin Holandara joan nintzen txapelketara, 8 urterekin Frantziara, 10 urterekin Alemaniaraà zirkuitu horretan sartuta duzun presioa izugarria da. Ikasi egin behar da, nerbioak jasan... Eta denbora ere kentzen dizu. Baina tira, jolasean ere aritzen ginen, ez dut oroitzen ume bakartia izan naizenik, auzoan kale giroa bizi genuen.
Urte askoan amodio eta gorroto harremana izan dut eskusoinuarekin, baina adinarekin gauzak beste modu batera ulertzen joaten zara. Nire buruari askoz ere presio gutxiago ezartzen joan naiz, eta azken urteetan oso gustuko instrumentua dut, oso soinu berezia zait. Ume denei aholkatuko nieke instrumenturen bat jotzeko, baina presiorik gabe, gustuz.

Bai, eta gainera buelta asko ematen dizkiot oraindik horri. Harrigarria zait gaur egun Euskal Herrian zer ezberdinak diren erdal mundua eta euskal mundua, eta egia da erdal munduak oraindik ez duela gure berri. Muga handia dago, gainera sendotu egin dena. Guk naturaltasun handiz entzuten genuen Itoitz edo beste edozein talde, eta dirudienez gaur egun zaila da euskal mundutik kanpo euskal kantaririk ezagutzea. Lehengo batean, erdalduna den lagun batek esaten zidan: "Jakina, guk gauza horiek ez ditugu ezagutzen, eta ezagutzen dugun bakarra da borroka armatuaà". Beste kontu batzuk ezagutzera eman behar genituzke, baina hori egiteko traba dezente dugu. Eta ez dut ondo ulertzen zein den klabea, baina, adibidez, ikusten dut Katalunian lortu dudala euskara ulertzen ez duen jendea kontzertuetara gustura etortzea, eta pixkanaka publiko bat izatea.

Itzulpenak irakurri egiten nituen. Baina, hala ere, hitzak ulertzen ez dizkiozun kantu batek bere xarma badu. Batetik musika duelako, eta bestetik, hizkuntzek ere badutelako bere musikalitatea. Oso ederra da munduko beste hizkuntzetan diskoak entzutea. Jorge Drexler abeslari uruguaitarrak aipatu zidan hitzen hautaketan asko zaintzen dudala musikalitatea, eta baita ahoskera ere. Espainia mailan, kantari batzuek ez dute zaintzen hitzek belarrira nola jotzen duten. Aldiz, Mikel Laboari entzuten badiogu: "Bihotz, buztinezko bihotz", ez da bakarrik erdaldun batek itzulpenean "corazón" irakurrita zer esanahi hartuko duen, askoz gehiago ere bada: nola ahoskatzen duen, eta zer fonetika duen, horrek badu magia bat. Baina jakina, horretarako pixka bat irekia behar duzu izan, eta

aldez aurretik euskararen kontra bazaude, gorroto baduzu, akabo. Katalunian jendea belarri-begiak zabal-zabalik jartzen da. Jarrera irekia dute.

Batetik ikusten dut Katalunian autore musikarekiko zaletasun handiagoa dagoela. Esaterako, Manresan "El club de la canción de autor" sortu dute, bazkideen bidez funtzionatzen duena. Diskoteka bat alokatu eta hilero kontzertu bat antolatzen dute, xehetasunik txikiena ere zainduta. Bazkide bakoitzari gutuna bidaltzen diote emanaldia iragarriz, eta jarraitzaile baten testu labur bat banatzen zaio jendeari, kantautore hori zergatik gustatzen zaion azaltzen duena. Kontzertu bukaeran, pastak eta cava atera, eta jendeak kantautorearekin hitz egiten du. Zer dago horren atzean? Sekulako zaletasuna. Memento honetan Euskal Herrian ez dut hori sumatzen. Gainera jendea irekiagoa ere bada. Han kontzertu batean denetik entzuten duzu, lotsarik gabe oihukatzen dute edozer, saltsa hori badago. Hemen, irribarre bat egitea ere oso zaila da.
Bestalde, Katalunian ikusi dut gizarte bat badagoela. Eta hemen kontzertu batera joaterako, zure lehen zalantza izango da: "Ez dakit bada, ez ote dabilen nahiko hurbil ez dakit zein partidutikà", eta orduan besteak esango dizu: "Bai, baina gogoratzen naiz ez zuela sinatu ez dakit zerà", eta besteak: "Baina dena euskaraz egiten du, puto vasco!". Memento honetan gizarte mailan zatiketa ikaragarria dago, eta horrek ere badu eragina musikan. Gizartea osatu egin beharko dugu, sendotu. Jakina, euskaldunok gure identitate asmoak izaten jarraitu beharko dugu, baina uste dut gizarte zatiketak ez digula batere mesederik egiten. Kataluniako herri batean kontzertua ematen dudanean, han biltzen dira herriko umeak, zaharrak, gazteak, eta beraientzat kontzertua jai bat da. Han puntu batean daude ados: hizkuntzan. Baina gainerakoan, ziur nago kontzertuetan oso jende ezberdina biltzen denaz, eta hori niretzat oso aberatsa da. Bestela, lau bizilagunekin elkartuz bukatuko dugu.

Pirateoari buruz hipokrisia handia ere badago. Esaterako, "Espainiako Musika Saria" jasotzera joan ginenean, gala hartan oso diskurtso paternalistak entzun genituen, "pirateoa ilegala da" eta halakoak esanez. Ilegala dena da zuek mugitzen ari zareten industria hori! Horiek 15,03 eta 18,03 eurotan jartzen dituzte diskoak, eta gero egileak 0,48 euro jasotzen ditu. Demagogia handia egiten ari da. Egia da pirateoak, batez ere kultura gutxiagotuetan, kalte handia egin dezakeela. Jakina, Alejandro Sanzi pirateoa dela-eta salmenta 800.000 diskotatik 500.000ra jaistea, ez da arazoa. Baina hemen, 5.000 diskotatik 2.000ra jaistea sekulako arazoa da, hurrengo diskoa ez ateratzea ekar dezakeelako. Euskal Herrian kontzientzia eduki behar genuke, ez dela gauza bera euskaraz egindako disko bat pirateatu, edo hizkuntza hedatu batean egina pirateatzea. Ez dakit inori axolako zaion, baina nik badaezpada azken diskoan horixe jarri dut: "Hizkuntza gutxiagotu batean grabaturik dago. Ez egin kopia piratarik". Kontuz, gazte jendearen egoera ere ulertzen dut, badakit ez dabiltzala dirua sobera dutela. Baina gutxienez jakin nola dauden gauzak, eta gero bakoitzak egin dezala nahi duena.

Garai hartan,"egia ofizialarena" aipatu nuenean, ziur aski mezuari buruz ariko nintzen. Bi bando egotearenak-eta ez nau batere konbentzitzen, "nirekin edo bestearekin" egon beharra ez zait buruan sartzen. Kontua ez da paso egitea, baina bai gauzak beste modu batean egitea.
Baina musikan «egia ofizialak» ez ditut mezura bakarrik mugatuta ikusten: marketingak sortutako plastikozko izar horiek dute gaur egun indarrik handiena. Eta hitzez bakarrik ez, jarreraz ere esan behar da: "Nik musika mota honetan sinesten dut, bide honetan, eta ez egun bakarreko balizko arrakastan». Madrilen euskarazko albumik onenaren saria jasotzeko diskurtsoan esan nuen bezala, nik ofiziozko lanean sinesten dut. Kiko Venenok oso modu ederrean bota zuen, telebista katalanean geundela aurkezleak galdetu zionean: "Orduan, zu ez zara izar bat?". Eta Kikok "Ez, izatekotan flamenkoa naiz, edo kantautorea". Aurkezleak harrituta galdetu zion: "Zer ezberdintasun dago, bada?". Eta Kikok elegante: "Kantautore eta pop izar baten arteko ezberdintasuna da, izarrak itzali egiten direla. Eta kantautorea edo flamenkoa da ohean hiltzorian dagoela, iloba æaitona, kantaidazu azkena!' esanez hankatik tiraka daukana". Ofizioa hori da, bizitza osoan zehar lantzea. Baina dirudienez egia «ofiziala» edo orokorra, indar handiena duena oso beste bat da, eta horrexegatik dugu gure egia txiki hori esateko beharra: "Nik honetan sinesten dut, nire lanbidea hau da".

Urte askoan oso gustuko izan dut satira. Joera gaizto xamar hori izan nuen, beti komentarioak botatzekoaà ustez oso umoretsuak ziren, baina geroz eta grazia gutxiago egiten didate. Umorea mingarri bada bestearentzat, ez da oso gomendagarria. Goazen umore sanoago bat egitera. Biok barre egitea posible bada, hobe.

Idazle euskaldun horiekin afinitate handia dut, badakit idazten dituzten hainbat gauza nire sintonian daudela. Niretzat luxu bat da hain idazle onak direnekin talde lana egin ahal izatea. Eta aberasgarria ere bada, den-dena egiten duen kantautoreak errepikakorra bihurtzeko arrisku handia baitu, estilo oso-oso markatuan kateatu daiteke.

Nahiko jota ikusten dut. Egunkaria hartu eta agendari begiratu bat ematea nahikoa da, zenbat kontzertu dauden ikusteko: katxetarekin, ekipo majo batekin, eta behar bezalako promozioarekin oso kontzertu gutxi daude. Harrigarria da panorama, harrigarria edo penagarria. Batetik, egia da jendea gero eta gutxiago joaten dela kontzertuetara. Baina programatzaileek ere euren eragina izango dute. Kataluniako programatzaileek bilerak egiten dituzte eta bilatu egiten dute zer kantautore ezberdin dauden. Hemen ez da mugimendurik ikusten.
Egoera ikusita, kantautoreak promozionatu egin beharko dira. Horretarako, telebistaren eragina ukaezina da. Oraintxe ikusi dugu zer gertatu den "Operación Trueno" edo "Operación Tiburtzio"rekin, nahi duzun bezala deitu. Guk ez badugu presentzia minimorik oso zaila dugu jendea erakartzen, jendeak ezagutzen ez bazaitu nekez joango baita zure kontzertura. Eta presentzia minimo hori lortzeko ere sekulako arazoak ditugu. Disko berria atera eta aurkezpen "ofiziala" eskaini nuen, orkestra eta guzti. Bulegoak ETBri eskaini zion kontzertua, eta ezezkoa jaso! Oso lanpetuak omen zeuden, gauza asko omen zeuden emititzeko. Aldiz, Bartzelonako "Cova del Drack"en kontzertua eman, eta hilabete lehenago telebista katalana bera ari zitzaidan deika.
Ez da promozio kontua bakarrik, gainera. Erdal mundua euskal mundura erakarri nahi badugu, muga hori hautsi nahi badugu, medio erdaldunetan ere presentzia lortu beharko dugu. Eta horretatik ere oso hurrun gaude. Madrilen saria jaso, eta bi lagunek telefonoz deitu zidaten, sutan. ETB2an, "Premios de la musica" erreportajea ematen ari omen ziren, eta euskaldun bakarraren izena, irabazlearena, ezta aipatu ere! Hori bai, Rosarilloren sujetadorea gora eta sujetadorea behera aritu ziren! Oso gogorra da ikustea zer egiten ari diren medioak euskal kulturan. ETB2ren bitartez ez bagara erdal jendearengana iristen, nork lagunduko digu? Talde mediatiko anti-euskaldun indartsuek?

Musika saria irabazi, eta biharamunean egunkari guztiak miatu nituen, baina jakina, nola "Españako" saria den, orrialde bateko izkina galdu batean, ahalik eta zutabe txikiena eskaintzen zaio. «El Correo»k alderantziz, noski, orrialde osoa eman zion albisteari, baina euskal kantautore irabazleari bi lerro eman zizkioten testu osoan, bi lerro. Sariak prentsan izan duen oihartzuna ia oso txikia izan da; askoz hobea izan da Iparraldean, harritu ere egin nau.
Bestetik, nik ikusten dut oso tratamendu uniformea ematen zaiela prentsan autore guztiei, eta agian hori ere aldatu behar litzateke. Badakit exageratu egiten dudala, baina hemen berdin da Mikel Laboak diskoa atera edo nire bizilagun Josetxok ateratzea, presentzia antzekoa izango dute, antzeko orrialdea edo artikuluxka aterako da. Badakit oso herri txikia dela, baina hori bakarrik ez da arrazoia. Kritika ere gutxi ateratzen da hemen.

Arrazoi orokorren artean, globaltasuna da nagusiena. Kultura txiki guztiek elkarren berri izango dutela eta guk aukera gehiago izango ditugula-eta saldu nahi zaigu, baina hor sekulako tranpa dago. Jendeak ez du ezagutzen beste kultura gutxiagotuetako kantautore bakar bat ere. Bestetik indarra hartzen ari da "iupi-iupi, iuju-iuju" ikuskizuna, dena da su artifiziala. Hori Yankilandiatik inportatzen ari gara, eta niri ez zait askorik gustatzen. Giro intimoagoa, sakonekoagoa galtzen ari da. Zuzenekoa ere galtzen ari da, eta kultura domestikoa indartzen. Gero eta telebista handiagoak eta musika aparailu sofistikatuagoak ditugu etxean, eta gero eta nagikeria gehiago dugu kontzertuetara joateko, nahiz eta zuzenekoak magia zoragarria duen.
Arrazoi zehatzagoak ere badaude, euskal kantautoreei zuzenean dagozkienak. Elkarrizketan zehar aipatu ditugu, eta bada beste bat gehiago ere: oraindik konplexuak ditugula. Jackson Browne-rekin diskoa grabatu nuenean, oraindik oso ondo akordatzen naiz euskal irrati ezagun batean galdetu zidatenaz: "Nolatan deitu dizu Jackson Brownek?". Jackson Browne berak esan zuen disko horretan Kiko Veneno eta Jabier Muguruza zirela gustukoenak zituenak. Eta horrekin nor harrituko, eta euskaldun bat harritzen zaizu gainera! Herri txikia izatea ez da txarra, konplexua izateak egiten digu mina. Harrokeria oso txarra den bezala, konplexuak ere kaltegarriak dira norberarentzat

Kongresua une oso delikatuetan burutu da. Ezker abertzalea -Batasunatik ANVra bitarte- legez kanpo jartzeko mehatxua gainean dugu. Azkeneko berrien arabera, Batasunaren ilegalizazioa eraginkorra izan dadin ANV ere legez kanpo utzi beharko litzateke. Kongresura premisa honekin iritsi bagara ere, berau oso baikorra izan da. Ni oso pozik nago, non eta norekin gauden, non ez gauden, nortzuk diren gure bidaide lagunak eta norekin ez garen inora joango garbi utzi dugulako. Biltzarra baino lehen Batasuna alderdiarekiko diferentzia batzuk genituen arren -ANV Batasuna prozesutik atera zen moduarengatik-, uneon diferentzia horiek gaindituta daude, akordio batera iritsi gara eta alderdi bezala onartu izan gaituzte ezker abertzalean.

Guk oso garbi daukagu non gauden, independentismoaren frontean gaude, Batasunaren frontean. Guk ezker abertzalearen batasunaren aldeko borroka egin dugu beti. Gure alderdiak 1934tik herri batasunaren alde borrokatu du. Orduan, faxistei aurre egiteko ezkerreko herri batasunaren alde aritu ginen Espainiako Estatuaren ezkerreko alderdiekin batera. Frankismoren ondoren, ilegalitatetik aterata, Herri Batasuna (HB) gauzatzeko lanetan aritu ginen, baita Euskal Herritarrok-en (EH) alde ere, eta uneon, herri batasuna gauzatzeko lanean dihardugu.

Hasieran HB izan zen, gero EH, eta orain Batasuna, baina berriz ere erakunde horrek Herri Batasuna izan beharko du. HB ez zen desegin, izena aldatu izan behar zitzaion ilegalizazioa hurbil geneukalako, EH sortu zen ilegalizazioaren mehatxua gainditzeko. Ez zen ilegalizatu izan, baina Batasuna legez kanpo jarriko dutela dirudi. Beste erakunde bat sortu beharko dugu, ezin dugu ezker abertzalearen botoaren erreferenterik gabe geratu.

Batasuna, HB eta EHren ondorengoa da, dudarik gabe. Aurreko erakunde haien espazio berean segitzen du, independentismoaren espazioan alegia; gu bezala. Haien ondoan gaude haiek beti izan diren tokian daudelako. Izena aldatu da baina ideiak ez, hori da inportanteena. Batasunak HB eta EHren ideia berak mantentzen ditu.

Lehenik eta behin zera argitu nahiko nuke. ANVrentzat ezker abertzalean bi alderdi daudela bakarrik. Batasuna eta ANV alderdiak, hain zuzen ere. Badaude beste talde batzuek ezker abertzalearen botoak erakargarriegiak suertatzen zaizkiela eta egoera nahasi honetatik etekin elektoralak lortu nahi dituztenak.
Bestalde, guk ez genuen Batasuna prozesuan parte hartu, beste talde batzuk bai, ordea. Batasuna prozesuaren alde apustu egin zuten batzuei ez zitzaien prozesua nahi bezain ondo atera eta gero aldendu ziren. Prozesuan sartu zirenak eta kanpo gelditu ginenok desberdindu behar dira. Adibidez, Aralarren kasua eta gurea ezberdinak dira. Aralarrek ez zuen lortu ontzia nahi zuen portura eramatea, eta Batasunatik ateratzea eta alderdi bat sortzea erabaki dute. Hori zerrikeri bat iruditzen zait, benetako zerrikeria.

Aralarrek ezker abertzalea dinamitatu nahi izan du. Aralar, Batzarre, Zutik eta ABk osaturiko formazioa -Patxi Zabaleta jaunak onartu duenez- Batasunari botoak kentzeko eratu da, hori da bere sortzearen arrazoi bakarra. Oso jarrera eskasa da, Aralarren ideien aurkakoak gara erabat, bere nazio, herri eta ideien aurka gaude. Gure nazioak sei herrialde ditu, ezein herrialde ezin da bereizi naziotik. Nik Aralarren agiriak irakurri ditut, horiek berritsukeriak eta amarruak besterik ez dira. Hau da, eskualde bakoitzak bere prozesua segitu behar duela diote, bakoitzak bere erritmoan eta ez dakit zer... Ez, inola ere. Nazioa nazioa da, eta kito. Behin gure baratzea osaturik, berau ezin da inolaz ere zatitu.

Bai. Pertsonalki eta publikoki esan diegu hori. Nahiko bilera izan dugu Aralarrekin, haiek pentsatzen dutena ezagutzen dugu, baita haiek gure iritzia ere. Gure harremanak lagun gisara hautsi ditugu eta haiekin gehiago ez biltzea erabaki dugu. Aralarrek bileretara deitu behar zigunean ez zigun deitu, ez dute zintzotasun apurrik ere erakutsi gurekiko. Patxi Zabaleta jaunak, guri behintzat, ez digu behin ere erakutsi agertu ohi duen bere trebetasun politikoa delakoa, aitzitik. Gainera, esan dizut ez gaudela ezertan ados beraiekin.

Ezertan ez!

Ez dugu agiri horren funtsarekin bat egiten, alderantziz, guztiz aurkakoak gara. Agiri hori mahaigainean bota ziguten sinatzeko, besterik azaldu gabe. Beraz, ez gaude ez funtsa ez formarekin ados.

Argi eta garbi mintzatuz, agiri hori ezker abertzalea mintzeko egina da, besterik ez. Guk horrela ikusten dugu, ez dute agiri hori egin arazoa serioski planteatzeko. Agiri hori botoen bila joateko eta alferren besaulkiak lortzeko baino ez da egin.

Guk ABrekin nahikoa harreman sakona genuen, sarritan solastatzen ginen beraiekin, baina azken ordura arte agiri hori ezkutatu ziguten.

Ez dizut balorazio bat egingo, oso gogorra delako. ABkoak gu engainatzen aritu dira miserableki, adarra jotzen eta luzamenduetan ibili dira gurekin, eta gero agiri horrekin atera dira... Niretzako politikoki inpresentableak dira. Egia esan, ABrekin genuen harreman gehien, Aralar taldearekin batera. Batzarre eta Zutik eta horiekin guztiekin -gure arau batek dioenez-, alderdi espainolistekin alegia, basamortuan ezta urik ere.

Talde horiek EHn sartzen utzi zen, baina ANVren borondatearen aurka. ANV horiek gure multzoan sartzearen aurka egon da betidanik.

Lehen esan dizudan antzera, lagun. Niretzat ezker abertzalekoak, abertzaleak, nazionalistak, independentistak eta ezkertiarrak dira. Ez esan niri Zutik eta Batzarre independentistak direla, irriz lehertzen naizelako. Ezkerrekoak izan daitezke, hobe esanda ezkerreko kutsuak dituzte, baina abertzaleak ez. Abertzale izatea zure nazioa zein den garbi izatea da, baita independentzia helburu izatea ere, ezkerrekoa nahiz eskuinekoa izanda.

Nola? Baltasar Garzonek uzten digunaren arabera. Izan ere, une honetan Batasuna legez kanpo gera daiteke, baina ez bakarrik, gu ere bai. Eta ez digute beste alderdi bat osatzen utziko. Ez galdetu nola egingo diogun aurre legez kanpo uzten bagaituzte, ez dakidalako, baina egin beharko dugu, aldez edo moldez

Euskal literatura modernoa ekimen aski berria da, ondorioz kritika ere gutxi landu da. Kritikaren zirkuituak eta generoak daude, kritika lekune ezberdinetan egiten da, unibertsitatean eta hedabideetan, kasu. Idazlea, editorea, irakurlea eta kritikariak osatzen dute kritikaren zirkulua. Euskal literaturaren kritikaren egoera zehatza ezagutzea zaila izanagatik, solasaldi honek bere egoera amiñi bat gehiago ezagutzen lagunduko dizulakoan gaude.

FELIPE JUARISTI: Jakina baietz. Unibertsitatean lantzen dena, batetik. Bertako irakasleek landutako kritika modua dago, honen barruan kritika asko izaki. Kritika hori -Espainian egiten dena- oso formala da, nahiko barroko eta aspergarria (unibertsitateko irakasleak diren Jon eta Mari Joseren irribarre eta begirada zolien artean). Espainian egiten dena, esan dut. Bestalde, badago beste kritika modu bat, idazleak egindakoa; idazleak bere irakurketatik eta sentsibilitatetik egiten duena. Kritika hori batzutan argitaratzen da eta beste batzutan ez. Gero, iritzi-emaileena -kritikariak- eta irakurlearena dago.
JON KORTAZAR: Oro har, ados. Unibertsitatean kritika mota asko dago, baina banaketa horrekin guztiz apurtzeko beharra dagoela esango nuke. Halaber, kritika askoz gehiago da. Idazle bat idazten hasten den mementotik bere buruari buruzko kritika egiten hasten da. Bestalde, editoreek edo saileko zuzendariek ere -gauzak ezberdinak baitira- kritika egiten dute, beharbada kritika garrantzitsuena: esaldiak aldatzen dituzte, euskara zuzentzen dute... Badago ere lagunen arteko kritika. Idazle batek badu inguru babesle bat, lagungarria, inguru horrek ere kritika egiten du.
Bestalde, egunkarietako kritikak edo aipamenak dira, orrialde batekoak. Artean, aldizkarietakoak gutxitu egin dira, ziur asko, literatur aldizkariak ere desagertu direlako. Kritika mota asko dago, kritika irakurzaletasunaren ariketa bat da, irakurle zale asko dago eta ezberdinak. Nik, adibidez, kritika egiten dudanean irakurketa publiko bat egiten dut, baina, irakurzaletasunik ez badago ez dago kritikarik.
F. JUARISTI: Nik hori ez daukat oso garbi.
MARI JOSE OLAZIREGI: Nik ere ez. Hasteko kritikaz zer ulertzen dugun galdetu beharko genuke. Nik hainbat kritika bereiziko nuke. Esaterako, zuen planteamenduak oso oinarrizkoak izan dira: irakurtzen duen orok kritika egiten du hausnartu egiten duelako hori, alegia. Jakina, irakurleak testu hori bere egiten du eta nolabait, sortu egiten du. Kritika horri helburu sortzailea egozten badiozu (Joni zuzendua), noski badagoela beti kritika bat. Editoreek ere kritika egiten dute, baina kaleratu baino lehenagoko kritika da.
F. JUARISTI: Hori kritika ere ez da.
M.J. OLAZIREGI: Beno ez da kritika. Aukeratzea, moztea, egokitzea, zuzentzea edota zentsuratzea da. Kritika aztertzeko modu asko dago. Askotan azterketa horrek duen helburua hartzen da kontuan. Epaiketa bat baldin badago, kritika batek epaitu egin behar duela esaten da. Hori da jendeak kritikaz ulertzen duena eta «kritika publikoa» deitu izan zaio, hau da, dibulgazio edo orientazioa helburu duen kritika. Bestalde, kritika akademikoa delakoa ere izango genuke: helburuz testu batzuen baliabide literarioak eta eurek baldintzatzen dituzten irakurketak aztertzen dituena. Zuek esandakoari jarraituz, kritika irakurketa-ariketa sinpleena bezala ulertzen bada, ariketa hermeneutiko gisara, hartara, edozer izan daiteke kritika.
F. JUARISTI: Normalean, aldizkarietan agertzen dena jotzen da kritikatzat. Eta kontua ez da liburu bat gustatzea, baizik eta liburu bat elementu arrazionalekin edo literarioekin aztertzea. Kritikatzat jotzen dugu liburu bat ona edo txarra den esatea, balorazioa egitea, alegia. Hori da egunkarietako edo aldizkarietako iruzkinetan egiten dena, baina, zuek badakizue beste kritika bat dagoela, eta hori gabe ez dago literaturarik. Badago kritika bat oso inportantea, unibertsitatean egiten dena.
M.J. OLAZIREGI: Ados. Unibertsitatean kritika egiten dugu, «Literatur kritika» izeneko irakasgaia ere badugu. Estrategia batzuk deskribatzen ditugu, baliabide literarioak aztertu, analisia landu, eta hori ere kritika da, noski. Unibertsitateko kritikaren helburua ez da epaitzea, ez didaktikoa izatea ere. Ez du esan behar zer den ona, zer den txarra. Aztertu egiten du. Bestalde, prentsan kaleratzen diren kritikak, nahiz eta orrialde batekoak izan, badaude ia-ia helburu akademikoaz egindakoak, deskribapen hutsa egiten baitute. Beraz, hor nahaste-borraste bat dago. Kritika egiteko darabilgun metodologiak eta helburuek desberdintzen dituzte kritika desberdinak. Zirkuitu desberdinak daudela ere esan genezake.
F. JUARISTI: Edo literatur generoak.
J. KORTAZAR: Nik aspaldi galdu nuen juzkatzearen kontu hori. Ez dut uste kritika batek idazle bati hemendik edo handik joateko esan behar dionik.
M. J. OLAZIREGI: Baina kritika oro irakurketa den heinean, argibiderik eman diezaioke idazleari. Edonola ere, gauza jakina da kritikaz gain, lagunek ere eman diezaioketela iritzi eta iradokizunik idazleari, baita okerreko bidetik eraman ere.
F. JUARISTI: Egia da zuk esaten duzuna Jon. Izan ere, zer esan behar da? Liburu hau ona da edo txarra da. Hori azkenean irakurleak esan behar du. Zuk irakurleari pista batzuk eman behar dizkiozu.
J. KORTAZAR: Badira erreferentzia bi, oso inportanteak: bat, informatiboa. Hau da, liburuaren ezaugarriak agertzen dituena...

...ez bakarrik, batzutan gehiago ere agertzen du. Eta beste bat da, diskurtso kultural bat sortzen duena. Neurri batean, idazleari lagungarri gertatzen zaion kritika ere bada hori. Lehen (Mari Joseri zuzendurik) zirkuituak daudela aipatu duzu: liburua publikatu, irakurri eta elkarri komentatzean osatzen den zirkulua. Memento honetan ibilbide handiko idazleak ditugu Euskal Herrian, ez da lehenagoko kontua. Hau da, lehendabiziko liburua argitaratzen zuen, kritikak oso txarto jartzen zuen eta idazlea desanimatzen zen. Gaur egun gauzek ez dute horrela funtzionatzen, zorionez.
M. J. OLAZIREGI: Hori da. Beraz, kritikak ez du eraginkortasunik. Orduan, zertaz ari gara hitz egiten? Salmenta kontuez...? Liburuaren oihartzunaz...?
F. JUARISTI: Hori beste kontu bat da. Hedabideen funtzioa dago, kontu mediatikoa. Kritikaz aparte funtzionatzen duena.
M. J. OLAZIREGI: Hori da. Irakurzaleek, literaturaren instituzio- arekin harremana dutenek (idazleak, irakasleak, argitaratzaileak...) irakurtzen dituzte kritikak. Kritika gutxiengana iristen da, berez.
Honek kritika egokia edo ona zein den galdetzera garamatza. Zuek esan duzue, oso ondo esan ere, ez direla bakarrik erreseinak egiten, hau da, beste informazioak ere ematen direla. Bada, kritika on batek, edozein mailatakoa izanda ere, akademikoa izan edo ez, funtsezko gauza bati erantzun behar dio: ez du itzali behar testu horrek eragin dizun emozio estetikoa. Kritika bat ona bada, liburua irakurtzeko gogoa piztu behar dizu. Hori da kritika on bat, ez du emozioa zapuztu behar. Kritika on batek liburuarengana hurbildu behar zaitu, irakurtzeko desioa piztu, horrek ez du esan nahi liburua saldu behar duzunik.

M. J. OLAZIREGI: Bai. Ez dago ondo esatea baina, nik Felipek poesia liburu bati buruz argitaraturiko kritika laburtxo bat erabili dut klasean. Berau irakurrita «liburu honetan zerbait badago», esaten diozu zure buruari. Hori da kritika on bat. Nahiz eta Felipek aspergarri adjektiboa erabili duen unibertsitatean egiten den kritikaz.
F. JUARISTI: Aspergarria erabili badut, unibertsitatean ere generoak eta eskolak daudelako da. Eta bada eskola bat oso pedantea. Esaldi bakoitzean hamabost aipamen ezartzen ez badira ez da kritika ona, liburu bat juzkatzeko erabiltzen dituen elementu batzuk nik ez nituzke harrapatuko. Aspergarri hitza testuinguru horretan hartu behar da. Aspergarria da «Barthesek esaten zuen bezala...» kritika idazten hastea. Eskola hori oso zabaldua da. Nik mania pixka bat diot. Badira beste eskola batzuk, zorionez. Edonola ere, unibertsitatean egiten den kritika hor dago, eta ziur aski hori da irakurleak gutxien ezagutzen duen kritika mota. Unibertsitateak gauza on bat dauka: medioa ezagututa, literaturaren baliabideak ezagututa, batzutan behintzat, bertan egiten den kritika askoz aseptikoagoa da idazle batek egin dezakeena baino. Idazle batek bere praktikatik egiten du, bere sentimendu eta intuizioetatik batez ere, eta nik kritika hori ere eskertzen dut. Baina, unibertsitateko kritikan ere -irakasleak eta idazleak tartekoak izanik- kritika hori ematen da.
M. J. OLAZIREGI: Unibertsitatean, behiala terminologian erabiltzen zen gehiegikeria ari da gainditzen azken urteotan; aipuen gehiegikeria, alegia. Horrek ikaslea eta irakurlea aldendu egin baititu.

J. KORTAZAR: Literatur aldizkariak desagertzen joan dira.
F. JUARISTI: Euskarazkoak batez ere, erdarazkoak badaude.
J. KORTAZAR: Aldizkari horietan agertu beharko litzatekeen kritika ez du Barthesen eskolakoena izan behar, noski. Nahiz nik Barthesena oraindik ere defendituko nukeen, Felipe ez baita inoiz lehen orrialdetik pasatzen...
F. JUARISTI: «...Con Barthes ni te cases ni te embarques» hor dago (irriak).
J. KORTAZAR: Ez da esaldi bat, zorionez poema bat da (irriak). Badago aipatu ez dugun kontu inportante bat: hausnarketarena. Badago informazio bat, analisi bat, badaude baliabideak, baina ez dago hausnarketa. Hau da, testua hausnartzen duzu edo ez. Batzutan gogotsu zaude eta beste batzutan ez. Liburua ez zait asko gustatu, baina aipamena egin behar dut, aipamena esan dut. Baina beste puntu bat dago, zuk esan behar duzu zuri zer iruditu zaizun liburua. Eta horretarako espazio bat behar da, batzutan orri bat edo bizpahiru nahikoak dira, beste batzutan ez. Batzutan, 9-10 orri inguru behar dira. Atletismoan ere, adibidez, neurriak eta probak badaude: 100, 200, 400, 800 edo 1.500 metro.
F. JUARISTI: Hori egia da.
J. KORTAZAR: Bada, hori gurean desagertu da. Gure artean, kritika luzeak daude edo orritxoak, tartekorik ez dago.
M. J. OLAZIREGI: Erabat ados. Argi utz dezagun, kritikaren luzerak zenbait lekutan -komunikabideetan, kasu- duen garrantzi funtsezkoa. Gauza bat dago argi: kritikek eraginkortasunik izango badute hartzen duten espazioaren arabera ere izango dutela. Alegia, gehigarrietako orri osoak betetzen dituzten kritika horiek saltzen dutela frogatuta dago.

... (Hiruek aho batez) baina nork irakurtzen du «Egan»? Inor gutxik.
J. KORTAZAR: Hori ukaezina da. Aldizkariak liburutegi publikoei oparitu egiten zaizkie.

... (Hiruek aho batez) ez dago dudarik.
M. J. OLAZIREGI: Ez dago literaturarenganako pasiorik. Euskal literatura ez dago euskal gizartean errotuta. Zenbat jende entzuten duzu eleberri edo poema bati buruz hitz egiten autobus batean?
F. JUARISTI: Nik joan den batean emakume bat ikusi nuen Kirmen Uriberen «Bitartean heldu eskutik» poesia liburua autobusean irakurtzen. Beste behin, Iruñeko autobus geltokian, hamar liburu kontatu nituen, baina bakar bat zen euskarazkoa. Eta irakurleak euskaldunak ziren.

JUARISTI eta OLAZIREGI: oso gutxi.
J. KORTAZAR: Idazleek segitzen dute.
M. J. OLAZIREGI: Idazleak nahi du bere lanaz hitz egitea. Bera da hori eskertzen lehena, nahiz eta publikoki ez duen -ez aurka ez alde- ezer esaten. Baina, kritika irakurtzen du, bera da interesatuena. Baina, prentsa eta hedabideetako kritikak, benetan, ez du segimendu handirik.
J. KORTAZAR: Eraginez hitz egin beharko genuke, baina ez dut uste eragiten duenik.
F. JUARISTI: Egunkarietako kritikak idazleengan eragiten du, irakurleengan eragina izatea zailagoa da. Herri honetan bitartekari asko dago eta horiek eragin gehiago dute. Batzutan, harrigarria egiten zait liburu batek sekulako arrakasta izatea eta beste batek, batere ez. Ahoz ahoko kritika bat dago, horrek funtzionatzen du gure artean, baina politikan ere horrela funtzionatzen du herri honek, pasilloetan funtzionatzen du politikak, horren eragina agertzen da parlamentuan. Literaturan ere, batek esaten dio beste bati: «Irakur ezak liburu hau eta ez zaik damutuko». Eta ziur aski ez da kritikari literarioa, baina gustatu zaio eta bultzatu nahi du liburua. Nahiz egunkarietako kritika sailean agertu izan diren, liburu oso on batzuk pena gehiagorekin pasa dira gloriarekin baino, hori da tristeena.
M. J. OLAZIREGI: Izan ere, egunkarietako kritika batek irakurle arruntengan eraginkortasuna eduki dezan interes handia dago. Jonek aipatu duenez, espazioa da inportanteena: orri oso bat, argazki batekin. Gainera, jakina eta neurtua da horrek irakurlearengan eraginkortasun zuzena duela, nahiz eta irakurlea literatura gutxi irakurtzen duen pertsona izan. Orduan, aztertzen badugu euskal hedabideetan zer espazio daukan kritikak, bada, apurra da, xumea. Ez da serio hartzen kritikaren atala, marjinala da erabat. Salbuespenak salbuespen, ez zaio garrantzirik eman nahi. Felipek esan du, euskal literaturaren kritikak ahoz aho funtzionatzen duela. Bada, zein gaizki gauden!... Nik dakidala, gutxi irakurtzen baita, ahoz ahoko kontu hori oso jende gutxiren arteko kontua da.
J. KORTAZAR: Presa puntu bat dagoela uste dut. Berritasunarena. Gure kulturan «gazte» izatea plus bat da, mendebaldeko kulturan, alegia. Egunkari bateko iruzkin batek ematen duena presazko flash txiki bat da. Baina zer geratzen da liburu dendatan? Nobedadeak berehala joaten dira. Orain gutxi nire herriko (Mungia) liburudenda bateko erakusleihoan erreparatu nuen eta ehun liburuetatik bost ziren euskaraz. Jabea laguna denez: «Zergatik bost bakarrik euskaraz?», esan nion. Erantzuna: «Jendeak ez du euskaraz irakurtzen». Ez dakit liburuaren industriak goia jo duen edo ez, baina, memoria falta duen kultura batean ari garela iruditzen zait. Nahiz eta kritikak onak izan, liburua desagertu egin da eskaparatetik, ez da aipatzen, ez da berriz irakurtzen. Hori beste irizpide bat da, berriz irakurtzen den edo ez jakitea. Argitaratzeko erritmoa handia da, baina...
M. J. OLAZIREGI: Kritikaren lekua argi dago zeinek hartu duen, hemen benetako epaileak kazetariak dira. Beraiek dira liburuak gehien saltzen dituztenak: elkarrizketen eta argazkien bidez. Horregatik pasatzen dira gauzak hain arin. Adibidez, urteko azokan, Durangon, zenbat izenburu bultzatzen dira eta zenbat liburu on pasatzen dira oharkabean? Berdin dio kritikarik izan ala ez. Jendeari hedabideen oihartzuna iristen zaio. Egunkariek dena berdindu egiten dute.
F. JUARISTI: Argitaletxeek liburua ateratzea nahi dute, argazki eta guzti, eta azalean bada hobe. Azalean agertzen bada, pozik daude. Esaterako, idazle hasi berri bati leku gehiago ematen zaio, hasi berria delako batez ere. Baina, normalki, idazleak beste gauza bat eskatzen du.
M. J. OLAZIREGI: Horretan erortzen ari dira egunkariak. Izugarria da. Azkenaldion hainbat idazle berri ezagutu ditut, eta elkarrizketa luze eta argazki pare batekin konformatu egiten dira. Eta kito!

M. J. OLAZIREGI: Egunkari batean behin galdetu zidaten ea nola egingo nukeen kritika gehigarri bat. Argi eta garbi azaldu nien: hainbat orri, hainbat jende inplikatuz eta abar. «Uf! Hori gehiegi da», erantzun zidaten.

Bestalde, EHUn orain hogei urte hasi zen euskal filologia erakusten. Euskarari -hizkuntza gisara- literaturari baino leku gehiago eman zaio, apika?

F. JUARISTI: Baietz uste dut. Gehiago saiatu gara hizkuntza -euskara- aztertzen literatura baino. Unibertsitateko tesi gehienak, ez dakit nongo bailarako ergatiboa aztertzeko dira, baina literaturari buruz gutxi egin da, beharbada, egiten zailagoa delako. Haran bateko euskara aztertzea errazagoa da. Literatura ordea, gauza aldakorra da, eta gainera euskal literatura berria da, ez dezagun hori ahaztu. Zenbat urte dauka euskal literatura modernoak? 40 urte? Ez gehiago. Alcalako Unibertsitatea XVI. mendean hasi zen sortzen filologoak eta literatur espezialistak. EHUk nola sortuko ditu ez badago oraindik corpus literario bat aztertzeko?. Hori da arazoa.
J. KORTAZAR: Bada ere beste kontu bat. Gizarte batek legitimitatea behar duenean literatura «erosi» egiten du. Gurean ez du zertan erosi, hizkuntzak ematen dio legitimitatea. Guk erdaraz esan dezakegu «euskaldunak gara eta hizkuntza berezi bat hitz egiten dugu». Gizartearen legitimitatea, nolabait, hizkuntzatik sortzen da. Ez da corpus problema bakarrik.
JUARISTI eta OLAZIREGI: Bada ere.
J. KORTAZAR: Bada, baina askoz sakonagoa da legitimitatearena. Literatura ez da ezertarako behar.
F. JUARISTI: Hori da. Baina zergatik xahutzen da horrenbeste indar bailaretako euskararen berezitasunak aztertzen?
OLAZIREGI eta KORTAZAR: Hori botere kontua da!
M. J. OLAZIREGI: Gauzak erabakitzeko aukera eta boterea duzunean, irakaskuntzarako programak nahi bezala antolatu ditzakezu eta nahi duzunari lehentasuna eman. Gurean, ikerketa filologikoek eta linguistikoek lehentasuna izan dute eta literatur ikerketek leku marjinala izan dute irakaskuntzan. Hori da gure errealitatea eta etorkizuneko erronka: euskal literatur ikerketak berritu eta bultzatzea.
F. JUARISTI: Kontua da indar gehiago xahutu dugula euskararen eta bere berezitasunen inguruan egitura paraleloak sortzen bestelakoetan baino. Baina, adi, hizkuntza batek ez du ezer balio literatura bat ez baldin badauka.
J. KORTAZAR: Hizkuntza batek bai.
F. JUARISTI: Hizkuntza moderno batek, ez.
J. KORTAZAR: Konforme. Baina, gure gizartea beharbada ez da modernoa, gure gizarteak ez du euskal literaturarik behar. Hizkuntzarekin nahikoa du bere identitatea eta legitimitatea markatzeko.
M. J. OLAZIREGI: Felipe, arrazoia duzu esaten duzunarekin. Kontu hauek guztiak euskal literatur ikerketek izan duten gutxiespenarekin lotuta daude. Jonek eta nik oso argi daukagu irakasten dugunaren garrantzia zein den, zein lan garrantzitsua egin dezakegun klaseetan. Guk, oraindik ere, unibertsitatean, ikasleei testuak «irakurtzen» edota «aztertzen» erakusten diegu, testuetan barneratzen. Gure lana oinarrizkoa da oraindik. Aukera urria duzunean ahal duzuna egiten duzu. Dena den, egoera aldatzen hasia da.

F. JUARISTI: Jaso beharko haserretu gabe!
J. KORTAZAR: Baina ez du egiten.
F. JUARISTI: Hitzez ari gara hitz egiten. Kritikari batek hitzekin jokatzen du eta idazle bati gustatuko zaio esaten duena edo ez, baina ez du zertan haserretu behar. Kritikari batek eskubidea du liburu bat gustagarria ez izateko. Idazle batek idazten duen guztia zoragarria dela pentsa dezake, idatzi den onena dela, baina kritikari batek ez. Eta eskubidea du hori esateko.

F. JUARISTI: Gertatzen da hori ere.
M. J. OLAZIREGI: Batez ere, idazlea emakumezkoa denean. Horren adibide batzuk badira. Hala ere, ez dut uste gurean haserraldi itzelak izaten direnik, kritika txarrak ere ez baitira ugariak. Bestalde, batzuetan idazle-kritikarien arteko feed-back-a ez da ematen. Alegia, kritikarien lanak, idazleen lanak bezala, oharkabean pasatzen dira gehiegitan.
J. KORTAZAR: Galdera inportantea da. Pare bat gauza: batetik, gurean, ez da sexu arazoa bakarrik, baizik eta txikiak izatea ere bai, biak dira inportanteak. Eta, ondorioz-edo, inportanteak dira ere lotura afektiboak eta ideologikoak. Zaila da distantzia neurtzea. Esaterako, Iratxe Gutierrezek 1990eko hamarkadan ipuina eta narratibari buruzko sail bat burutu zuen, bada, hamar urte haietan ez zen kritika bat agertu. Hau benetan kezkagarria da.
F. JUARISTI: Ez zuen ondo begiratu.
J. KORTAZAR: Ondo begiratu zuen.
M. J. OLAZIREGI: Gauza bat ez duzu esan. Ibilbide berriko idazleen testuak aztertu zituen -idazle gazteenak, alegia- ez ibilbide luzekoen testuak.
J. KORTAZAR: Baina kritikarik ez. Ez da Iratxeren kontu bat. Ni urrutitik nator literaturaren ibilbidean. Une batez, pixka bat urruntzea erabaki nuen, lasai bizitzea. Zeren eta niri eztabaida gogorrak tokatu zaizkit pasilloetan barrena.
Bestalde, sariak jasotzen dituzten liburuak daude. Sariek liburua laguntzen edo zapuzten al dute?
F. JUARISTI: Laguntzen dute.
J. KORTAZAR: Bai? Zuk uste?
M. J. OLAZIREGI: Lehen liburu sarituek gehiago saltzen zuten, orain ere, ezta?
J. KORTAZAR: Uste dut laguntzen dutela argitaratzen. Baina saltzen ere bai?
JUARISTI eta OLAZIREGI: Bai. Saltzen ere bai.
F. JUARISTI: Editorea izan nintzen garai batean. Nire nagusiak bere liburuen arrakasta egunkarian hartzen zuen espazioaren arabera neurtzen zuen: «Orrialde laurdena hartu du, orrialde laurden hori nik ordaindu izan banu...», honenbeste diru kalkulatzen zuen. Horrela neurtzen zuen, ez zuen beste ezertan erreparatzen. Berdin zitzaion liburuaz esaten zena.
J. KORTAZAR: Eta nahikoa ote da horrekin?
F. JUARISTI: Jakina ezetz