Argia astekaria webgunearen hasiera

Animalien erreinu zabalean asko dira gaueko bizitzara egokitu direnak, eguzkiak bazterrak argiztatzen dituen bitartean, basapiztia asko, euren ezkutalekuetan lozorroan egoten dira. Ilunabarra datorrenean, animalia iheskor hauek, nagiak ateratzen hasten dira eguneroko zereginei ekiteko, instintuaren beharrak asetu nahian.

Bizimodu gautarra duten animaliok zentzumenean hainbat moldaketa berezi garatu dute iluntasunean bizirauteko. Ikusmen paregabea dute, asko dira ia iluntasun osoan ikusteko gaitasuna dutenak. Begiak argi intentsitate baxuetara moldatuak dituzte, begi nini handiak eta erretina oso sentikorrak garatu dituzte. Bestalde, entzumen fina izatea ezinbestekoa dute gauetako ibiltari isil hauek. Batetik harrapariek euren harrapakinak atzemateko, ikusi ezean entzumenaren bitartez orientatzeko. Bestetik, harraparien "biktimen" ikuspuntutik, erasotzaileak saihesteko garrantzitsua izango dute zentzumen hau. Usaimenak ere, kasu askotan, muturreko garapena lortzen du. Hartza adibidez, 10 kilometrora gizakia detektatzeko gai da. Bestelako sentimen organu interesgarriak ere topa ditzakegu animalien artean, zenbait karraskari gautarren bibote luzeen kasua adibidez. Beroiei esker elikagaiak atzeman ditzake iluntasun betean. Saguzarrek ordea soinu uhinak erabiltzeko gaitasuna dute orientatzeko (ekolokazioa deitzen zaio). Sonarraren antzeko mekanismoa darabilte. Belarri inguruan kokatzen da eta igorritako soinu uhinak inguruko objektuekin talka egin eta errebotean jasotzen dituzte. Mekanismo honen bidez, objektuen tamaina, distantzia eta abiadura ezagutu ditzakete. Moldaketa honetaz baliatuz orientatzen dira zokorik ilunenetan ere begien beharrik gabe, oztopoak gaindituz eta harrapakinak atzemanez.
Ohikoena animalia gautar hauek kolore apalak eta oso mimetikoak izatea da. Grisa, marroia eta beltza nagusitzen dira eta gauaren iluntasunean ez dute kolore bizien beharrik izaten.
Oso zaila da gautarrak diren animalien artean aukeraketa egitea, denak baitira zein baino zein deigarriagoak. Orriotan ordea, batzuk aipatu nahi eta asko alde batera utzi behar izan ditugu. Horien artean hainbat taldetako ordezkariak aipatu gabe utzi ditugu, hala nola, anfibio gautarrak eta intsektuak. Aukeratutakoak berriz, hauek: urubia, otsoa, azeria, azkonarra, trikua, basurdea, lepazuria eta saguzarra.


Hostozabalen basoak maite ditu gure ilunpetako jaunak, horregatik nagusiki, Euskal Herrian, Kantauriar isurialdeko baso ederretan topatu ahal izango dugu. Enbor zaharren batean egingo du kabia, lurraldetasun izaera barru-barrura sartua izaten du. Ia ezinezkoa da egunez hautematea, kamuflaje paregabea izaten baitu. Dituen kolore mimetikoek zaila egiten dute bizi deneko zuhaitzetik bereiztea. Ikusteko aukerarik ez bada ere, urte osoan entzun dezakegu bere ulu beldurgarria gauaren iluntasunak babestuta. Ehiztari paregabea dugu urubia, bere atzaparretan erortzen dira lursagu, satitsu eta intsektuak.
Izaera bakartia araldiarekin batera galtzen dute, bikotean mantenduko dira txitoak heldu bitartean, beroien hazkuntzaz arduratuko direlarik. Ondoren berriz itzuliko dira izaera bakarti eta erasokor horretara.


Itxuraz, neurri handiko txakurraren tankera du, baina otsoak beti izango ditu belarriak tente eta isatsa behean. Baldintzek baimentzen dutenean famili sena azaltzen du, taldean antolatzen dira, ar sendoa izango dugularik talde buru.
Otsoak, elikagaiak lortzeko aukera badu eta etsairik erasokorrenetik babestua badago, ingurune mota guztietara egokitzeko gaitasuna du. Baina gizakiaren eta otsoaren artekoa borroka amaigabea izan da ganaduari erasotzeagatik eta larrutik ordaindu behar izan du animaliak. Otsoa, jasandako presioaren eraginez, lekurik urrun eta arraroenetara bizitzera behartua egon da, baina orain, presiorik ezean, berriz argi azaldu du beronen moldagarritasuna. Euskal Herrian duela urte asko desagertutzat jo zen, baina 80ko hamarkadan badirudi berriz lehen agerpenak egin zituela. Gaur egun, komunikabideek zabaldu dutenaren arabera, otsoaren erasoak gehitu dira. Esate baterako, Karrantzako bailaran ohikoa da otsoaren presentzia.


Oso ohikoa dugu ugaztun haragijale bakarti hau Euskal Herrian. Ilaje ederra eta dotorea du, eta gizakia horretaz ohartu da eta ehizatu izan du. Hamaika trikimailu erabili ditu gizakiak azeriak atzemateko, esaterako, sare edo pozoiak erabiliz. Presio itzela jasan arren, azeriak populazioa mantentzen jakin du, honela, gure gizartean, zuhurtasunaren eredu bihurtu da.


Itxura berezia du, sendoa, baina mustelidoen artean zulogile abilena dugu. Hau dela eta nekazariek ez dute batere gustuko orojale hau. Zerealak, sustraiak, ornodun txikiak eta intsektuak ditu gogoko azkonarrak. Bere lurraldean espezie bereko kideekin bizitzeko arazorik ez du izaten, baina alfer samarra da eta bi kilometroko erradioa ez du gainditzen. Bizitza osoan fidela izaten omen zaio bere bikoteari.


Oso ezaguna dugu trikua gure artean, bereziki defentsa sistema berezia duelako. Arriskuan ikusten badu bere burua, ihesari eman beharrean bola arantzatsu bihurtzen da. 16.000 arantza inguru ditu gorputz sendoa inguratuz eta gorputzadar oso txikiak ditu. Etsai asko ditu, urubia, azkonarra edo erbiñudea adibidez. Ugariak dira Euskal Herrian, baina asko eta asko dira errepideetan hiltzen direnak. Hau ere orojalea da, nagusiki artropodo edo lur zizareen bidez elikatzen da eta eroritako fruituak ere gustura irensten ditu.

Basurdea pasa deneko guneak atzematea oso erraza da. Sustraiak, tuberkuluak, ezkurrak eta pagatxak gustuko dituenez zorua aztarrikatzen ibiltzen da, horregatik nekazarien gaitzespena jaso du urtetan zehar. Badirudi gainera zenbait zonaldetan populazioak asko emendatu direla, honek basurde ehiza handitzea eragin duelarik. Lokatz guneak bereziki maite ditu eta jolasean gustura ibiltzen da. Barraskiloak, narrastiak eta animalia txikiak jaten ditu, ez da batere mizkina. Ezkutalekuak arroka artean edo zuhaitz erorien azpian eraiki ditzake eta eremu zabalak zeharkatu janari bila.

Gaueko ibiltari bakarzale hau Euskal Herriko eremu osoan topa dezakegu. Lepahoriaren oso antzekoa da. Bularrondoko orbain zuria du bereizgarri nagusia. Gainera, lepazuriak zoruan egiten du bizimodua, lepahoria berriz trebetasun handiz igotzen da zuhaitz adarretara. Hau ere haragizalea dugu, ugaztun txiki edo hegaztiak ehizatzen ditu, baina ez die muzin egiten topa ditzakeen basa fruituei. Gozozalea ere badugu, eztizale amorratua, miaketa latzak egiten ditu jaki preziatu honen usainean.


Gauaren eta iluntasunaren erregeak ditugu dudarik gabe saguzarrak. Itxura dela-eta guztien gaitzespen eta mespretxua jaso dute mendetan zehar, ezjakintasuna gailenduta. Inork gutxik daki ordea gizakiari egiten dion onura, izan ere intsektu kantitate handiak desagerrarazten ditu, hauetariko asko eta asko nekazarien etsaiak direnak.
Saguzarrak dira ugaztun hegalari bakarrak. Milaka urtetan zehar, gorputz adarretako falangeen artean mintzak garatu zituzten hego bihurtuz. Gainera, entzumen gaitasuna izugarri garatua dute, berau iluntasunean orientatzeko erabiltzen dutelarik.
Aspaldidanik egokitu izan zaio saguzarrari halako fantasiazko irudia banpiroekin erlazionatuz. Izan ere badago espezie tropikal bat Mexiko aldean hematofagoa dena, alegia, ganaduari odola zurgatzetik elikatzen dena eta inoiz pertsonei ere bai

Frantziako egunkari bat betirako isildu beharrean aurkitu zen 1972ko hasiera hartan, eta ZERUKO ARGIAk, erabat arduraturik, "`Paris Jour´ il da" editoriala eskaintzen zion. Nahiz egunkari frantziar haren mamia Z. ARGIAkoen oso gustukoa ez izan, eta haren berriak emateko erarekin batere ados ez egon, gure aldizkariak, bere editorialean, zintzo deitoratzen zuen "Paris Jour"en desagerketa, adierazpen askatasunarentzat zekarren galera agerian utzirik. Oi zer aldea, oraindik lau urte ez direla, indarrez isilarazi zuten "Egin" egunkari gogoangarria galdu genuen orduan komunikabide espainiarren gehiengoak izan zuen jarrerarekin!

Honela ematen zion hasiera Z. ARGIAk bere editorialari: "Ez zen eguneroko on oietako bat, eskas antzekoa baizik. Berriak asko puztuak eta arrigarriro eta beldurgarriro idazten zituena, irakurleen jakin-min eta zentzuak esnarazteko. Baiña il da. Ez norbaitek erail duelako, ezin bizi zelako baizik. Ez du Gobernuaren galbai estuak itxiarazi. Bere gisa il da".
Behin honaino iritsita, "Paris Jour" heriotzera eraman zuen gaixotasunaren nondik-norakoak eskaini beharrean aurkitu zen editorialgilea:
"Soldata jasotzea eskatu zioten bertako langilleak. Lehendik zorrak eta ezin jaso. Debalde lanik egiteko iñor ez eta atera gabe geldi behar". Ez zituela komunikabide horrek Z. ARGIAk zeuzkan kolaboratzaileak, alegia. Eta hala ere, asteroko xume bezain duin euskaldun horrek sentitzen zuen haren desagerketa. Eta ez berak bakarrik, antza:
"Ez zen ain maitea 'Paris Jour' beste eguneroko askoren artean. Ez zuten ain gogozko, ez baizituen gauzak bere neurri batean gordetzen. Beti gaiñezkatuak azaltzen bai zituen. Alaz guziz ere 'Paris Jour'en eriotzak mindu eta nahigabetu egin ditu".

Zergatik, ordea? Hara Z. ARGIAk eskaintzen zuen hausnarketa: "Berri-emaille bat, albistari bat il da. Jende-mota bati albisteen janaria ematen zion egunerokoa. Egiten zuen bere serbitzua gizartean. Orain bat gutxiago gizartearen serbitzari oietan. Bete gabeko zulo bat gehiago gizartean. Eta ori mingarri da lan berean ari dan senide batentzat".
Editorialgileak zioenez, desagertutako egunkari frantziarraren senideen nahigabeak bazuen beste arrazoirik. Zein ote?
"Azken bera ikusten dute beren buruentzat eguneroko guztiak. Denak ere ezin bizi eta il egin behar. Gaiñean daramaten il behar tristearen epaia. Telebista bakarrik geldituko litzateke bizirik. Orregatik egin dute eguneroko guztiak eta irrati denak huelga. 'Ez zaio eguneroko bati bakarrik ere, iltzen utzi behar. Gobernuak lagundu behar die guztiei diruz, bizirik iraun dezaten', zioten. Orregatik eta ortarako elkartu dira eguneroko eta irrati guztiak".
Oso ondo iruditzen zitzaion Z. ARGIAri komunikabide horiek hartutako erabakia. Tamalez, baina, ez zituen kideà Horregatik ekingo zion, ekiten zion bezala, hark ereà
"Bikaiña da benetan frantziarren jokabide au guretzat. Bakoitzak bere iritzikoak bakarrik izatea nahi al luke aldizkari guztiak? Eta iritzi eta jokabide ezberdiñekoak behar ditugu aldizkariak iñor jakin-miña ase gabe geldi ez dedin. Baiña au ezin dugu ontzat eman euskaldun kaskagorrok. Il dedilla nik bezala pentsatzen ez duena esan ohi dugu. Orduan elkarren arteko il edo biziko borroka. Gu ez gaude gu ez bezalakoa danari bizitzen laguntzeko. Erail eta izkutatu arteko pakerik ez dugu izaten. Ikus bestela besterenakin nola sartzen dan zenbait aldizkari. Besteren aurka itzein besterik ez du egiten zenbaitek. Bestea ito arteko onik ez. Eta ortarako bide guztiak dira onak: Gezurra, azpikeria, joko-zikiña, saldukeria eta abar. Kale baztarrak eta taberna zuloak ez ezik Elizak ere onak dira ortarako. 'Anai arteko gorrotoa zabaltzen ari dela Z. Argiak' otsegin du apaiz batek Donostiako aldare batetik. 'Campaña de escándalo' batean sartua zegoela esan zen onen ardurapean dagoen erdal-eguneroko baten orrian.
Au guzia ezineraman baten gaitza da. Ezin onar besteren bideak eta iritziak. Orregatik da zailla gure artean askatasuna eta nortasuna. Aldizkari batek behar beharrezko dituen bi doai. Albiste garbi eta egiazkoak zor dizkio eguneroko batek erriari. Erriari pentsarazten lagundu behar dio. Erria esnatzen eta ezitzen lagundu behar du.
Ortarako, berriz, elburu, bide eta xede jakin batzuk artu behar ditu orbelaren antzera aizeak astindu ez dezan eta irakurleak nahastu. Dena den, au dela uste dugu aldizkari baten jokabidea. Bakoitzak bere bidea artu: askatasun eta nortasun bidea, alegia. Eta beste bide ezberdin batzuk artu dituzten bere senideak maite eta errespeta»

Bi foro oso ezberdin eta kontrajarri, Munduko Foro Soziala (MFS), pobreak eta herri zapalduak eta hirugarren mundukoak ordezkatzen dituena, eta Munduko Foro Ekonomikoa (MFE), kapitala eta aberatsen gizartea ordezkatzen dituena, oraindik orain bildu dira, egun beretan, Porto Alegren (Brasil) eta New Yorken, hurrenez hurren. Orain arte, azken horri Davosko Foroa deitzen zitzaion, baina, irailaren 11ko atentatuak gertatu eta gero, egoitza New Yorkera aldatu dute. MFSn organizazio antikapitalistetako ordezkariak bildu ziren, beren patriketatik ahalegin handia eginda planetako bazter guztietatik Brasileraino iritsiak; MFEn, berriz, ordezkari korporatiboak, politikoak, erlijiosoak eta sozialak bildu ziren, bakoitzak 25.000 dolar (ia 30.000 euro) pagatu behar izan eta gero hara joateko. Lehen multzokoak, MFSkoak, Seattle, Washington, Praga, Genoa eta hainbat hiritako mobilizazio popular eta dagoeneko historikoetan parte hartu izan dutenak dira. Bigarren multzokoak, MFEkoak, Davosko eta beste hiri batzuetako hotel handietan eseri izan direnak, Munduko Fondo Ekonomikoko, Munduko Bankuko, Merkataritzako Munduko Organizazioko eta enpresa handi eta multinazionaletako ordezkariak dira.

Bi kolektiboek globalizazioaren gainean eztabaidatu dute, baina alderdi bakoitzak oso konklusio ezberdinak atera ditu. Batzuentzat, gaur nagusi dugun globalizazio kapitalista kapitalaren, multinazionalen eta herrialde aberatsen zerbitzura dago; besteentzat, berriz, globalizazioaren aldeko apustua egin behar da atzeraldiari, pobreziari, segurtasunari eta gizabanakoaren askatasunei irtenbideak bilatzeko -irtenbide kapitalistak, gutxi batzuen interesen zerbitzura eta beste askoren pobreziaren lepotik-. Porto Alegren, euskaldunen ordezkaritza oso oparoa eta askotarikoa izan da (Hirugarren Mundua Ta Bakea, ELA STV, LAB, Batasuna, EA, Udalbiltza, Elkarri eta abar).


Bi kolektibo horiek, ordea, ez dute bereiz jardun. Izan ere, Davosko kolektiboaren interesak gehiago defendatzen dituen sozialdemokraziak Porto Alegren azpitik sartu nahi izan du. Hala, sozialdemokrazia horretakoak diren hainbat politikarik, ministrok, alkatek eta parlamentarik kamerak berentzakotu nahi izan dituzte; errealitatean, ordea, beren erakundeetan, ez dituzte defendatzen mugimendu sozialen politikak, planetako pobreen eta herri zapalduen zerbitzura egongo den globalizazio alternatiboa bilatzen dutenak. Han izan ziren Garzón, Borrell, Bartzelonako alkatea, Erromako alkatea eta beste hainbat politikari eta intelektual, globalizazioaren eredu kapitalistaren defendatzaileak eta gerraren aldekoak, beren posizioen lekurik hurbilena Davosen dutenak, edo, aurtengo kasuan, New Yorkeko Walford Astoria luxuzko hotelean, han egin baita Munduko Foro Ekonomikoa. Globalizazio kapitalistaren kontrako hurrengo batzarrek edo gailurrek oso kontuan izan beharko dituzte "kamera zurrupatzaile" horiek inolako protagonismorik ez izateko moduko formulak.
Porto Alegren bildutako mugimendu sozialek gauza asko eztabaidatu dituzte, eta oraindik goizegi da ondorioak ateratzeko. Konklusio nagusiek zerikusia dute atzerriko zorrarekin, erabat deuseztatzea bilatzen baitute, eta espekulazio finantzarioarekin. Garabidean dauden herrialdeek jasaten duten zama finantzarioaren zenbateko guztizkoa apenas da munduko zor osoaren %5, eta Ameriketako Estatu Batuetako zorra baino 30 aldiz txikiagoa. Beraz, Porto Alegren esan zutenez, sistema finantzarioak porrot egiteko inolako arriskurik gabe barka liteke. Espekulazio finantzarioa iruzurtzat jotzen dute, kontrol orori itzurtzen zaizkion kapital fluxuetatik etekina ateratzen duen fraudetzat. Horregatik, berriz ere zerga global baten alde mintzatu dira, kapitalen mugimendu hori kontrolatzeko. Hori da "Tobin tasa" esaten zaiona. James Tobin ekonomiako Nobel saridunak egindako proposamena da, eta transakzio espekulatiboei %0,1eko zerga ezartzea gomendatzen du, eta horrek planetako beharrak asetzeko balioko luke. Beste batzuek, berriz, enpresa multinazionalen mozkinak zergen bidez zigortzea proposatzen dute. Testuinguru horretan Nazioarteko Diru Funtsaren (NDF) eta Garapeneko Bankuaren jokabide hertsagarria eta sektarioa, Munduko Merkataritza Erakundearen (MME) hipoteka globalizatzaileak eta abar salatu dituzte.
Eztabaidakizun izan diren beste gai batzuk honakoak dira: nazioarteko merkataritzan aldaketak egin beharra, bidezkoagoa izan dadin; elikadurako subiranotasuna, gosearen alternatiba moduan; elikagai transgenikoak; laneko eskubideak eta emakumeen berdintasuna; ura eta lurra lortzeko bidea; atzerriko zorra kitatzetik haratago joan beharra; oinarrizko errenta globalizatzeko moduko onura sozial gisa berrikustea; demokrazia parte-hartzaileaz gozatzeko aukera; globalizazioa arrazionalizatuko duen munduko gobernu baten beharra; eta komunikabideen kontzentratze eta uniformatze suntsitzailea konpentsatuko duen askatasun kultural eta informatiboa.
Porto Alegre orobat hainbat kultura eta herri zapalduren topagunea izan da eta haien eztabaidetan, euskaldunek parte-hartze garrantzitsua izan dute. Bakerako proposamenen foroaren eta globalizazioaren kontrako autodeterminazioaren foroaren barruan, euskaldunek, beste herri batzuen proposamenak entzuteaz gain, beraienak azaltzeko aukera izan zuten. Horrela, euskaldunek Palestinako intifadako, Quebec-eko herriko, Chiapasko (Mexiko), Venezuelako eta beste lurralde batzuetako indigenen ordezkariekin batera egoteko aukera izan zuten. Herri askoren biziraupena, han esan zutenez, globalizazio kapitalistak edo, orain esaten zaion bezala, neoliberalak porrot egitearen baitan dago.


Davosko Foro ezaguna ere, New Yorken bildua, "kezkatua" dago pobreziagatik, baina horrek sorrarazten duen errebolta sozialaren beldurrez eta, areago, pobrezia horrek nahiz "gatazka erregionalek" munduan "terrorismoa" elikatuko ote duten beldurrez... Eta, egoera hori "leuntzeko" neurriak bilatzen badituzte ere, ez da pobreziaren sustraietara joateko eta errotik kentzeko, baizik eta mundua eta haren aberastasuna lasaitasun eta sosegu handiagoz menderatzen jarraitu ahal izateko. Aburu horiek islatu dira Davosko Foroan, oraindik ere txunditurik eta harriturik irailaren 11n New Yorken muin ekonomiko, politiko eta militarraren kontra izandako atentatuengatik.
Foro horretan egungo krisi ekonomikoa ulertzeko modu ezberdinak hauteman badira ere, krisia gainditzeko errezeta kapitalistak ez dira aldatu. Hala, Wall Streeteko guru famatuenek, Ameriketako Estatu Batuak errepresentatzen dituztenek, aurtengo urte bukaerarako espero dute hazkunde ekonomikoaren susperraldia (%4an jarri dute); Europan eta mundu industrializatuko beste zona batzuetan, berriz, susperraldia motelagoa izango dela uste dute.
Krisia gainditzeko errezetak, ordea, betiko errezeta kapitalistak dira: ekonomiaren hazkundea produktibitatearen hazkundearen bitartez etorriko da. "Langile gutxiago eta produktiboagoak". Horrela definitu zuen foro horren aurrean Sammuel Dipiazza kapitalistak, PricewaterhouseCoopers kontsultore enpresako presidenteak. Tradizioz eta irizpide kapitalistekin kalkulatu izan denez, hazkundeak %3koa edo handiagoa izan behar du langabezia handituko ez bada: zenbat eta produktibitate handiagoa, orduan eta handiagoa izan behar du hazkundeak, langileak bereganatzeko. Oraingo tasekin (%0 eta %1 bitartekoa Ameriketako Estatu Batuetan), langabeziaren gehitzea ziurtatua dago. Eta, ondorio moduan, esan zuten ezin dela espero izan gauzak oso bestelakoak izatea Europan edo beste eskualde ekonomiko batzuetan

Nafarroan ez dago girorik. Euskararen ostartea aspaldi honetan ilun dago eta nonbaiteko patuaren zorigaitza legez, ekaitz bati bertze berri batek hartzen dio lekukoa, eta honi hurrengoaren erauntsiak: trafiko seinaleak direla, karrika eta administrazioaren bulegoetan zintzilikatzen den errotulazioa dela, udal agiriak igortzen dituztela... guztia, gaztelaniaz soilik. Eta Durangoko Azoka, Euskaltzaindiarekin hitzarmena edota Eusko Ikaskuntzari diru laguntza. Guztiari ezezkoa. Sokak amaigabea dirudi. Azken buruan, euskararen ukitua duen edozerk zein edonork UPNko agintarien susmoa du eta hortaz, berriro diogu, Nafarroan aspaldi honetan ez dago girorik. Euskarari dagokionean, bederen.

Aitzitik, Oinarriak elkarguneak kanpaina berri bati ekin dio garbi duelako zein den Nafarroako Gobernuaren politikarien xedea: "Euskaraz egindako bizitza publikoa ezabatu nahi dute, paisaiatik desagerrarazi", Oinarriak-eko kide den Joxe Aldasororen aburuz. Zentzu honetan, abian den kanpainak herritarrengana jotzen du modu zuzenean, beti ere euskara bizitza publikoan agerrarazteko xedearekin. "Udal zerbitzuak eta jendeak udalarekin dituen harremanak euskalduntzeko helburua du kanpaina honek", erran du Joxe Aldasorok, eta honexegatik, jendea honen eragilea izan dadin bilatuko dute. Alegia, "jendearen atxikimendua bilatuko dugu eta honekin urrats eragingarria eman nahi dugu, egungo jazarpen egoera gaindituz, eta euskararen aldeko hautua egin nahi duenak horretarako aukera izan dezan".


Horrenbertzez, kanpaina honen harian Oinarriak elkarguneak jakinarazpenak prestatu ditu, herritarren eskutan utziz, jakinarazpen hauek sinatu ostean bere udaletxera igor ditzan. Izan ere, jakinarazpen hauetan zerbitzuak zein udal oharrak euskaraz edota ele bitan jaso nahi dituela agertzen du sinatzaileak: "Jakinarazpen honetan aipatzen diren oinarrizko hizkuntza eskubideak behar bezala bermatzen ez zaizkidan bakoitzean jakinarazpenak berez aintzat ez hartzeko eskubidea dut, eta nire herritar eskubideak inongo bazterketarik gabe bermatuak izan daitezen, helegiteak aurkeztu edo hartu beharreko beste neurriak aztertuko ditut", argi utziz. "Administrazio publikoa herritarrek sostengatutako zerbitzua eta herritarrei zuzendutako zerbitzua da eta hau horrela, bere betebeharra da herritarren hizkuntza eskubideak bermatzeko beharrezkoak diren erraztasun eta bitartekoak jartzea. Beraz, Nafarroan bizi dugun egoera bidegabea eta baztertzailea izateaz gain, administrazio publikoaren oinarrizko betebeharrei iruzur egiten diena da", iritzi baitio Oinarriak-ek.
Halaber, orain dela bi urte Euskararen Lege berri baten helburuarekin bildu zituzten 48.000 sinadura ekarri nahi ditu gogora Oinarriak-ek. "Sinadura hauek guztiak sostengu gisara hartuz lege berri bat eztabaidatu nahi izan genuen Nafarroako Foru Parlamentuan, baina ez zen honetarako aukerarik egon", gogoratzen du Joxe Aldasorok. Hau horrela, berriz ere sinatzaileengana joko dute jakinarazpen berri hauen helburuarekin bat egin dezaten. "Herrietan talde eragileak osatuko ditugu eta hautetsiengana zuzenduko gara, beti ere 48.000 sinadurak aintzat hartuta, jakinik gainera udala dela herritarrak hurbilenen duen erakundea", zehaztuz.
Hartara, euskaldunengana ez ezik, euskaltzaleengana, euskararekiko zeharkako harremana dutenengana zein hizkuntzarekiko inolako kezka berezirik ez dutenengana zuzentzen da Oinarriak elkargunearen egitasmo berri hau. "Errespetuaren izenean bada ere, guztiok onartu behar dugu edonork bere hizkuntza eskubideak dituela nahi duen hizkuntza ikasteko eta erabiltzeko, hizkuntza bat guztion ondarea den heinean", Aldasorok adierazten duenez.


Antzeko kanpainetan bezalatsu, "Euskaraz, eskubide osoz" lemapeko honek paretetan pegatuko dituzten afixak, soinean iltzatuko diren txapak, euskaraz jardun daitekeelako mahai gainera labainduko den ohar tolesgarria eta bularpera itsatsiko diren eranskailuak baliatuko ditu bere aldarria hedatzeko tenorean. Zentzu honetan, afixa nagusian agertzen dituzten marrazkietan bide seinaleetako ikurren itxura dago, "umorez baina zorrotz, dekretuaren ondorioak islatu nahi ditugu", Oinarriak-ek dioenez.
Ikurrak ikur, lehenengo hitza beti euskaraz egitea eskatzen du lehendabiziko bide seinaleak. Gaztelania hutsezko errotulazioa eta seinaleak euskaratzea eskatzen du bigarrenak. Hala, gainontzeko bide seinaleen eskakizunak hurrengoak dira: kide zaren elkarteetako jakinarazpenak euskaraz jasotzea eskatzea; erdara hutsez jasotzen den propaganda bueltan bidaltzea; ikastetxeetan, epaitegietan, osasun etxeetan... euskarazko inprimakiak eta zerbitzuak eskatzea; posta zerbitzuari, banketxeei... ordainagiriak eta jakinarazpenak euskaraz bidaltzea eskatzea; ordainagiriak euskaraz jaso arte ordainketak atzeratzea aholkatzeraino. Afixa berdinean gaztelaniaz bildu dituzte gainontzeko mezuak, euskara ikasteko gonbita luzatuz eta D ereduaren aldeko konpromisoa agertuz.

Gainera, kanpainari aurre egin ahal izateko Oinarriak elkarguneak sei euroko diru laguntza sarea zabaldu du

Munduan zehar bidaiatzen dugunean ez da zaila gure bidean euskaldunen bat aurkitzea. Mexikora edo New Yorkera oporretara joan eta han bizi diren euskaldunen errealitatearekin topo egiteko aukera handia da. Baina erbestean bizi diren euskaldun horiekin guztiekin kontaktuan jartzeko ez da beharrezkoa bidaia luzeak egitea, egun, Internetek eta gure ordenagailuko sagutxoak klik batean eramaten baikaituzte nahi dugun lekura. Hori da, hain zuzen, Kulturaren Aldeko Euskal Fundazioak sortu berri duen Basqueworld.net egitasmoaren helburua, Euskal Herriaren eta euskal erbestearen bilgune izatea. Gu Joseba Intxausti Euskal Fundazioko idazkariarekin aritu gara solasean eta berak argitu dizkigu egitasmo berri honen gorabehera guztiak.

Kulturaren Aldeko Euskal Fundazioak 1984. urteko udazkenean ireki zituen bere ateak, bere izenak adierazten duen lez kulturaren alde lan egiteko helburuz. Baina bigarren helburu garrantzitsu batekin ere sortu zen Euskal Fundazioa: diasporarekin lan egitearena, alegia. Basqueworld proiektuarekin duela urtebete hasi ziren eta www.basqueworld.net helbide elektronikoa klikatu besterik ez da egin behar euren lanaren fruitua ikusteko. Orduan, Euskal Herriko eta diasporako euskaldunentzat tresna baliagarria den atari bat irekitzen zaigu gure begien aurrean, batzuei zein besteei elkarri informazioa trukatzea ahalbidetuko dien euskarria. Joseba Intxaustik hala adierazi digu: "Euskal erbestea herrialde eta herri ezberdinetan banatua dago eta bakoitzak bere berezitasun historiko, geologiko eta kulturalak ditu. Berezitasun horien berri izatea eta horiek zabaltzea nahi du gune honek, informazioa trukatuz eta elkarren sustagarri izateko helburuz".Hiru dira atari sortu berri honek dituen atalak: Euskal Herria, Ipar Amerika eta Latinoamerika.


www.basqueworld.net atariak orokorrean euskal kulturari dagozkion gaiak jorratzen ditu. www.basqueworld.net/euskalherria web orriak, Euskal Herriaren iraganeko eta oraingo kultur jakingai iraunkorrak eskaini nahi ditu eta, beraz, tradizioa, mundu etnografikoa, historia eta abar, azken belaunaldien aportazioarekin tartekatuko du. Gainera, bi datu base aipagarri ditu gune honek, batetik, Euskal Herriko herrialde guztien datu basea eta, bestetik, Nafarroakoa.
Formulario bidezko bilaketa erraz batek segundu gutxitan edozein herrialderi buruzko informazioa eskaintzen digu. Gainera, herrialde guztien izen eta abizenen azterketa etimologikoa, informazio etnografikoa eta artea edo gastronomiari buruzko informazio ugari gehitzen joango da.


www.basqueheritage.com atala Ipar Amerikako euskal diasporari zuzentzen zaion gunea da. NABO Ipar Amerikako Euskal Erakundeen Federazioarekin batera sortu du Euskal Fundazioak gune hau eta garrantzi handia eman diote hango euskaldun jatorrikoen arteko harreman munduari, barneko harreman munduari. Izan ere, hori da Kanada eta AEBei zuzenduta dagoen gune honen ezaugarri edo tresnarik potenteena: euskal sustraiak dituen guztia jasotzen duen bilatzailea. Bertan, Ipar Amerikako elkarte, euskal etxe, erakunde, ostalaritzarekin loturiko zerbitzu euskaldun, jaialdi, festa edota ospakizun guztiei buruzko informazioa eskura daiteke. Honetaz gain, euskaldun izatea zer den azaltzeaz arduratzen den saila ageri da basqueheritage web gunean. Euskal Herriari buruzko historia eta AEBetako euskal historia ere jasotzen du sail honek, baita euskal sukaldaritzari eskainitako informazioa ere. Informazio hau guztia, euskaraz nahiz ingelesez eskura daiteke. Joseba Intxaustik adierazi digu web gunearen adierazgarri eta ezaugarri garrantzitsua dela informazioa lau hizkuntzatan eskainia egotea, euskaraz, ingelesez, frantsesez eta gazteleraz, alegia. Alde horretatik guneak euskararen leihatila bat izan nahi duela gehitu digu Intxaustik.



Latinoamerika atalerako bi proiektu nagusi jarriko dira abian. Lehenengo proiektua Deustuko eta Euskal Herriko zenbait unibertsitatetako hainbat irakaslek burutuko dute, gerra ondoko erbestearen kultur bizitzari buruzko informazioa bilduz. Informazio honekin guztiarekin garaiko pertsonaia garrantzitsuen biografiak argitaratuko dira web gunean eta baita biografia horiek egiteko erabili den bibliografia ere. Honela, erbeste garai hartan, herrialde guztietan egin zen lanaren berri emango da, bai kazetaritzan, bai liburugintzan, bai pinturan eta abar. Bigarren proiektua, berriz, euskal gizartearen ispilu izango den gida bat da, Ipar Ameriketako atalekoaren antzekoa.


Azaldutako hiru atal geografikoetaz aparte, beste sail bat ere badago web gune honetan: "Euskal Kultura", www.basqueworld.net gunearen aldizkari elektronikoa. Joseba Intxaustik horrela argitu dizkigu bere ezaugarriak: "Aldizkari oso apala da, erbestea eta Euskal Herria lotzeko asmoa duena. Bertan mundu osoko euskal albisteak argitaratuko dira, mundu osoko euskaldunei interesgarri suerta dakizkiokeenak. Albisteek ez dute maiztasun izugarria izango, baina, kultur munduan interes berezia duten albisteak bilatuko ditugu beti". Esate baterako, Pablo Nerudaren liburu baten euskarazko itzulpen bat egin bada, agian Txileko euskaldunei asko gustatuko litzaieke horren berri izatea. "Euskal Kultura" buletina Euskararen Aldeko Euskal Fundazioaren web gunean ageri da eta basqueworld atariaren barnean dago helbidea: www.euskalfundazioa.org helbidean.


Basqueworld atariak, beraz, mundu osoko euskaldunek erabiliko duten tresna baliotsua izatea du helburu. Eta ez bakarrik informazioa jaso eta aztertzeko aukera eskainiko duen tresna, baizik eta eduki sortzaile izateko aukera ere emango duena. Modu honetan, hartzaile izateaz gain, euskal diaspora igorle ere bihur dadila da Euskal Fundazioaren nahia. Honela adierazi digu Intxaustik: "Nahi genuke web gunea guk ez egitea, baizik eta honetan interesatuak egon litezken guztiek. Helburua denok parte hartzea da, eta gero, ikusiko da partehartze hori nola eta zer bidetatik eramango dugun". Etorkizuneko Euskal Herria, lurralde honetatik kanpo dagoen horrek ere izan behar duela pentsatzen dute Euskal Fundazioko kideek eta horrela izan dadin lan egiteko gogo bizia dute. Euskal erbestea ez dadin erbeste izan, baizik eta bertakoa

Erriberako hiriburuan ez duzue Tuterako Argia Ikastola kausituko. Izan ere, ikastetxea eraikitzeko gunerik egokiena bilatu eta Ebrotik hegoalderantz kokaturik dagoen Fontellas herri ttikian ezin toki ederragoa ediren baitzuten. Bada, Fontellas zein inguruko herriak eta nafar hizkuntza lotzen dituen pasadizo bat edo bertze kontatzerik badago. Kondairaren testuinguru historikoa, bertzalde, nafar erresuma independentea dugu.

Koldo Mitxelenaren hitzak dira (1964): "Forma arrazoiengatik, æaldaka» hitza (Fontellaseko mairuek beren jabeari ordaintzen zioten zerga) ere euskarazkoa dela esango litzateke. Ahariaren bizkarra zen zerga (euskaraz æaldakaÆ, alboa, saihetsa), baina Fontellasen egoera kontuan hartuta eta zergalarien jatorria ezagututa engainagarria izan daiteke».
Itxuraz, Fontellasko lagun batzuek ordaintzen zuten zerga euskaraz jaso zen agirietan. Haatik, bi argudio erabili dira azterketa filologiko batek agintzen omen duena deusezteko: kokalekua eta giza taldea. Hots, antza denez hitza, "aldaca", euskara da, baina nola izanen ziren euskaldunak Tutererriko herritar batzuk? Eta are gehiago, nola izanen ziren euskaldunak haien erlijioa musulmana baldin bazen? Alta, aipatu bi arrazoiek hasiera bateko azterketa filologikoa baino balio handiagoa dute. Hitz batez, erraiterako, "aldaca" zerga izena Lizarran edo agertu izan balitz, eta hura ordaintzen zutenak kristauak izan balira, euskara zela onartuko litzateke aho batez.
Gure aldetik, lehenik eta behin horrenbertze miresten dugun Koldo Mitxelenaren hitzak zalantzan jartzeko inongo asmorik ez dugula erran dezagun. Bertze gauza da, baina, bere hausnarketa horrek berrogei urte izana, eta denbora luzean hainbat kontzeptu erlatibizatu dela ezin ukatu. Adibidez, Fontellasko lagunei "moros" deitu zien, egun beharbada erabiliko ez genuen begirune gutiko hitza, alegia. Bertzaldetik, musulmanak ziren, bai, baina hori erlijio kontua zen, ez etnikoa ez linguistikoa. Edota gure gogoeta hau bertze era batera azal dezagun, bertakoak ziren, ez urrutiko hegoaldeko herrialdetakoak, ekialdeari begirat otoitz egin arren.
Ildo honetatik, hagitz argigarria izaten ahal zaigu Fontellasko egoera herri basamortu bilakatu zen "Almuza-Almunza" populazio gunearekin. Herri hori Mendabia, Sesma eta Lodosa artean zegoen kokaturik, aurreko "Nafarroa Oinez" inguruko lurraldean, Ebro ondoan, eta bere izena arabiera hizkuntzarekin harremanetan jarri da frankotan, balizko "Al-Muza" bailitzan. Horrela da, apika, baina axola zaiguna da bere biztanleak musulmanak izan zirela mende luzez, agiri bildumetan arakatu diren eta herri horri dagozkion toki izen guziak ondorengo hauek izan arren: "Arbingorria", "Aranlucea", "Gurpideta" eta "Gayneco Zabala". Hortaz, Nafarroan aspaldiko topiko hura, hain zuzen ere euskalduna izateko menditar kristaua izatearen beharra kolokan gelditzen da. Era berean, eta ezaguna denez, juduak euskaraz mintzo ziren Baiona, Gasteiz, Gebara, Elo, Lizarra, edota Iruñean, eta, horren ondorioz, Ebro alderdian bizi ziren judu ugarien artean euskara nahitaez arrotza izaiteak ez luke, ez definizioz bederen, zentzu handirik ukan behar.
Labur erranda, Fontellas Tuteratik hegoekialderantz kokaturik egoteagatik edo auzi honetan musulmanez mintzatzeagatik ere, "aldaca" hitzaren balizko euskalduntasuna ez litzateke, berez, baztertu behar izanen. Eta kontua da arazo hau biziki korapilatzen duela Koldo Mitxelenak, zoritxarrez laurogeiko hamarkadan hil zenak, erabili ez zituen datuak kontuan hartzen baditugu.
Horrela, frogatutzat hartzen ahal dugu 1512ko konkistaren ondoren Tuterako hainbat bizilagun erromantzez nahiz euskaraz mintzatzeko gai zela, baita euskaldun elebakarren lagun multzo nabarmena ere bazegoela, bertan erromantzea ikasteko beharrik gabe bizi zirenak, agirietan irakurtzen ahal den "la lengua extraña a la tierra", gaztelania, erabiltzeke bizi izaten ahal zutenak.


Berpasa ditzagun, bertzenaz, Mitxelena, Lakarra edota Utrilla egileek kausituriko nafar zergak, erromantzezko azalpena eta euskal hitza alderatzeko. Arnoa eta ogia ordaintzeari "opilarinçada" deitzen zioten; afari bat zenari "on bazendu avaria", ironikoak; "açaguerrico" auskalo zer zen, gerriarekin harremanetan edo; soldaduei "ozterate" emaiten ohi zitzaien; gaueko baten izena "guirissellu çorr" edota "ilumbe çorr" zen; emakume bat zirikatzeagatik zegoen isunak "daucari" zuen izena; heriotzengatik ordaindu beharreko findantzei "gayces berme" eta "ones berme"; bertze isun bati "gauca aari" edo "gauca harri"; Antsoainen "babaçorra" zuten, elikagaiei loturik; heredentzia bat zela medio "baturratu"; Ultzamako larri bati "beraurdea"; erregearen mendietan txerriak izatearenari "eyreurdea", eta Larraunen edota Burundan "gaillurdirua", teilatu eta diruaren inguruan ziurrenik. Egungo euskaldunoi, zenbaitetan behinik behin, erromantzez hitzen erranahia ulertzea errazagoa zaigu euskal bertsio soila irakurtzea baino. Eta, zakuto berean agian, "aldaca". Baina, noski, hau onartuz gero Ebro eta Bardenako euskaraz arituko ginateke, ahuntzaren gauerdiko eztula ez litzatekeena, jakina.


Hau guzia bere osotasunean uler dezagun aspaldiko nafarron logikan kokatu behar baitugu geure burua. Artaxoan, ordainduriko zergen zerrendaren arabera, betiere, bizilagun baten izena "arnogrina" zen ("arno" eta "grina"). Ez dakigu arnoa ikaragarri gustukoa zuen, ea alkoholik edaten ez zuen, gure umorean sudur handikoa "txato" deitu ohi baita, baina zalantzarik ez duena "arnogrina" hitzak mahaigainerarazten duen euskal giroa da. Arno garraiolaria zitekeen, tabernaria, upelegilea, mahastiak ote zituen, nork daki. Zerga ordaindu zuen bertze bat "eztigrina" zen. Lerinen, Ebrotik hurbil, "çerrena" bizi zen, hau da, "oihalak erasotzen ohi zituen sitsa" delakoaren, euskal goitizen horrezaz pertsona bat jantzi zen. Galde egin diezaiegun, halaber, Ebroko Carcarreko "gutia" andreari, Milagroko "gayzco" zenari, Azagrako "gogorro" izenekoari edota Mirandako "sandia dorraça" bertze adibideari. Irudimena nagusi.
Hondarrekoz, 1997. urtean Beran jazoriko pasadizoa oroitu nahi dugu. Bertsolari Txapelketaren kanporaketa bat egin eta, azken urteotan ohikoa denez, gazteek puntu anitz erdietsi zuten. Bada, eta "Euskaldunon Egunkaria"n hitzez hitz jaso zenez, kazetari batek pilotalekuan ziren Bera inguruko bi aitatxiren arteko solasaldia entzun zuen. Horrelako zerbait erran zion batek bertzeari gazteen puntuaketa entzundakoan: "Hagitz ongi aritu dira gazteak, baina erdara anitz jakin behar da haiei ulertu ahal izateko". Bertsolari gazteak euskaraz aritu ziren, jakina, baina aitatxien hizkuntza eta gazteena euskara bera zen? Aukeran, antzeko hitz jokorik eginen zuten? Antzeko izena jarriko zioten zerga bati?