Argia astekaria webgunearen hasiera

Autoinmunitateari erantzuna aurkitu nahian zabiltzate; zergatik da hain zaila gaixotasun horiei sendabidea aurkitzea?

Kontua da autoinmunitatea zerk sortzen duen ez dagoela batere argi. Autoinmunitatea zaku handi bat da, eta hor sartzen da hainbat eta hainbat gaixotasun. Gaixotasun horiek zer genek sortzen dituen oso gutxi dakigu. Gainera badakigu ez dela gene kontua bakarrik, inguruneak ere baduela bere eragina. Ingurunearen barnean sartzen da bai kanpotik jasotzen duguna (adibidez, birusen infekzioek autoinmunitatea sortu dezakete), baina baita gure barruan dagoena ere. Esaterako, hormonek eragin handia dute. Horregatik, gaixotasun batzuek gehiago eragiten diete emakumeei gizonei baino.
Baina inguruneaz gain, uste dugu geneek zerikusi zuzena dutela, gene bariante batzuk dituzten pertsonek joera handiagoa dutela gaixotasun bat garatzeko, besteek baino. Kontua joera hori zein genek duten jakitea da, eta zehazkiago zein gene bariantek. Izan ere, geneak, guztiok ditugu berdinak, baina bariante ezberdinak ditugu.

Guk lortu duguna lupua gaitzaren eragile izan daitezkeen hainbat geneetatik bat identifikatzea da. Ezin dugu aho betez esan lupua denik, saguetan egin dugulako ikerketa. Pertsonetan ikertu behar da ondoren, gure geneek gaitzean berdin eragiten duten ikusteko.

Badaude gaixotasun batzuk gene bakarraren mutazioagatik sortzen direnak, esaterako, Huntington edo fibrosi kistikoa. Behin gene hori aurkituz gero, hasi gaitezke pentsatzen zer egin hori konpontzeko. Badira beste gaixotasun batzuk gene asko inplikatuta daudenak: diabetesa, parkinsona, alzheimerraà Lehenengo egin behar dena gene horiek zein diren identifikatzea da. Gero ikusi behar dugu zer gertatzen zaion gorputzari gene hori mutatuta dagoenean, lehen gertatzen ez zitzaiona. Beraz, ikusi behar dugu zer mekanismo dituen gene horrek, zer bidezidor metabolikoetan parte hartzen duen. Orduan hasi gaitezke pentsatzen zer egin dezakegun hori konpontzeko. Guk egin duguna lehen pausua besterik ez da, gene hori saguetan identifikatzea. Hurrengo pausoa pertsonetan gaixotasun hori dutenek guk identifikatutako genea gaizki daukaten ikustea litzateke.

Oso gaixotasun konplexua da, eta izan liteke, kaukasiarren artean ematen den lupuari gure geneak ez eragitea, eta aldiz, agian mexikarrei eragitea. Talde etniko bakoitzari gene ezberdin batek eragin diezaioke gaixotasun bera.

Urteetako kontuak dira. Atera kontuak, gene hau identifikatzeko bakarrik hiru-lau urte behar izan ditugu.

Guk nahi genuen genea mutatuta zuten saguak sortu genituen. Sagu horiek lehengoen berdin berdinak dira, baina gene bakarra dute mutatuta. Horrela ikusten dugu gaitza gene horrek sortzen duen eta nola garatzen den. Beraz, sagu mutatuak lortu behar dira, eta ez da batere erraza. Hori Harvarden egin nuen, hona etorri baino lehenago.

Guk uste genuen saguak gutxi haziko zirela, eta zelula gutxiago ugarituko zituztela. Baina aztertzen hasi, eta justu kontrakoa gertatu zen. Besteak baino gehiago hazten ziren eta zelula gehiago ugaritzen zituzten. Saguak zahartzen joan ziren, eta normalean 18-20 hilabete irauten badute, sagu hauek 15 hilabeterako hasi ziren hiltzen. Zer zuten aztertu, eta ikusi genuen ilean arazoak zituztela, belarri atzean zauriakà Saguek autoinmunitate gaitzekin horrelako ezaugarriak izaten dituzte. Autoinmunitate kasuetan infiltratuak ere egoten dira, hau da, odol zelulak sistema inmuneko organoetan bakarrik egon beharrean, beste organo batzutan sartzen dira, esaterako biriketan, gibeleanà Eta ikusi genuen halaxe zela. Autoinmunitatean ohikoa da baita ere nork bere kontrako antigorputzak sortzea. Eta hori ere aurkitu genuen. Lupu gaixo askok arazoak izaten dituzte giltzurrunarekin, eta saguek ere hala zuten.
Beraz, bi emaitza izan ditu gure ikerketak: ikusi dugu saguek gene horrekin lupua sortzen dutela, eta bestetik badakigu gaitz horren ondorioa zelula gehiago ugaltzea dela.

Euskal Herriko Unibertsitatean 86an egin nuen tesia, eta orduantxe hasi zen diru apur bat iristen unibertsitatera. Ordura arte ez zegoen txakur txiki bat ere, birziklatu egin beharra izaten genuen guztia. Birziklatzea noski ona dela, baina lan batzutan benetan ondo eta zehatz aritu nahi baduzu, gauza asko ezin dira birziklatu. Tesia egiten ari nintzela konturatu nintzen hemen egiten zena XIX. mendeko ikerketa zela, eta denak genbiltzala berdin, ezinbestez. Ezberdintasun handia ikusten nuen irakurtzen nituen artikuluen eta nik egiten nuenaren artean. Artikulutan irakurritako mila gauza nik Euskal Herrian ezin nituen egin. Klaseak ematen nituen, eta tesia bukatzean momentu ona iruditu zitzaidan artikuluetan irakurritako hori guztia nola egiten zuten ikusteko. Europan baino AEBetan aukera gehiago dago, askoz zentro gehiago daudelako, denbora gehiago daramatelako ikerkuntzan, eta orohar zientzia aurreratuago dagoelako.

Orduan AEBetan egin nituen gauzak, esaterako, sagu mutatuak lortzea, egun Espainiako zentrotan lortu daiteke, baina hori gaur lortu da, orduan ez zen posible. Orain diru gehiago iristen da unibertsitatera, baina Europako beste herrietan gehiago inbertitzen da ikerkuntzan. Egia da Euskal Herria txikia dela, baina barne produktu gordina ikusi, eta hortik zenbateko portzentaia bideratzen den ikerkuntzara, ez dut uste beste herrietan adina indar egiten denik.

Nik AEBetako eredua ezagutzen dut, gurearekin konparatzeko, eta gure arazorik larrienetakoa horixe da, azpiegiturarena. Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle izateagatik ordaintzen digute, gure ikerketa lanak ez dira diruz laguntzen; alegia, laborategian ikertzen ematen ditugun orduak gure borondatezkoak direla, erabat bokaziozkoak. Unibertsitateak ordaintzen diguna laborategiko materiala da.
AEBetan berriz, ikerlariei proiektu bakoitzeko ordaintzen zaie; ikerlariak bere proiektua diseinatu eta unibertsitateari saldu behar izaten dio, eta unibertsitateak onartzen badu, proiektua garatzeko behar duen denboraldirako kontratatua da. Jakina, Euskal Herrian lasaiago bizi gara irakasleok, funtzionarioak garenez, gure soldata ziurtatua baitago irakasle izanda. Baina AEBetako sistemak ikerketa berriak sustatzen ditu, han ikerlariak aurkikuntza berrietatik ateratzen duelako ogia, eta bere lanordu guztiak laborategirako dituelako, eta urtean 5 klase baino ez dizkie emango ikasleei. Euskal Herrian ikerketara zentratuak dauden profesionalak beharko lirateke, bestela aurrerakuntzak beti etorriko dira beste herrialdeetatik, eta beti egongo gara besteren lapikotik jaten!

Nik hala uste dut. Zientzia gustatzen zaigunoi, pertsonak garelako, badugu jakin-min bat, erronka moduan sortzen zaiguna: zergatik dauzkagu gaixotasunak? Zergatik sortzen zaizkigu? Barneko interes hori dugu, jakiteko gauzek nola funtzionatzen duten eta nola konpondu daitekeen funtzionatzen ez duena. Baina gero, hortik sortzen den informazioa modu askotara erabil daiteke. Gaur egun modu batera erabiltzeko bideratuta dago: hortik produktu bat atera eta dirua irabazteko. Gure gizartera mugatuta dago, eta beste gizarte bat erabat ahaztuta dugu. Azken batean oso lotuta dago zientzialarien lana, politikarienaà Gure buruari begira bizi gara, eta hirugarren munduan askoz gaixotasun errazagoak badira, baina ez dugu ezer egiten konpontzeko.

Hala da. Egun, bi eratako ikerkuntzek funtzionatzen dute: bata da diru publikoarekin egin eta aldizkarietan argitaratzen duguna, denek jakin dezaten. Gero badira farmazi enpresak, aurkikuntzarik kaleratzen ez dutenak. Badakigu aurkitu dituztela hainbat eta hainbat gene berri, baina konpainien arteko konpetentziari eusteko ez dute argitaratzen.

AEBetan egon naiz uda honetan, eta egunkari batean irakurri nuen zelulen kontua zela-eta egindako komiki bat. Justu orduan onartu zuen Ingalaterrako Lord-en ganbarak zelulekin lan egitea, ez pertsonak klonatzeko baina bai organoak sortzeko. Eztabaida hori iritsi zen AEBetara, eta Bushen aholkua tartean zela, erabaki zuten organuetarako ere klonazioa ez onartzea. Zientzialari gehienak ez zeuden ados erabakiarekinà Egunkariko komikiak zera zioen: zaldi bat agertzen zen, "zientzia" jartzen zuena, eta bere atzetik zihoan bakero bat, lazoan harrapatu nahian, eta "etika" jartzen zuen. Zientziak aurrerakuntzak egiten ditu, baina zaldi ero bat da, beti aurrera tiratzen duena. Askotan aurkikuntza bat egitean ateak zabaltzen dira, baina ez dakizu norantz eramango gaituen. Baina hori horrela da ez gaur bakarrik, betiko kontua izan da. Etikak eta zientziak beti joan behar dute elkarrekin.

Komunikabideek hor funtzio erabakigarria dute: aurkikuntza bakoitzaren berri eman behar lukete eta azaldu horrek zer gauza on ekar ditzakeen, eta zer gauza txar. Eztabaidak egin behar dira, izan ere, zenbat eta gehiago hitz egin horretaz, gauza gehiago jakingo dugu. Aurkikuntza baten aurrean, egoera berriei beldur diegulako edo, normalean gizakien jarrera atzera egitea da, esaterako pertsonak klonatu daitezkeela jakinda. Baina gero hasten zara pentsatzen, eta badirudi organoak klonatzea baliagarria izan litekeela. Gauza bera inbitroarekin, hasieran denak aurka egon arren, gaur egun bikote antzuentzat beste aukera bat da.
Aurkikuntza batek erantzun ezberdina jasotzen du gizartean garai bakoitzean. Eugenesia edo antzutzeko sistema sortu zenean, 1920an, bere erabilpena izan zen lehenengo atzeratu mentalak aurretik kentzea, eta gero mozkorrak, drogazaleak eta hau eta bestea. AEBetan, kanpotik zetozenak, asiarrak eta abar, esterilizatu egiten zituzten. Gizartean ideia zabaldua zen pertsona horiek maila baxuagoa zutela, eta gainera ugaritu egiten baziren, estatuaren kaltetarako izango zela. Suedian ere esterilizatu zituzten atzerritar pila. Horregatik da garrantzitsua eztabaidatzea, bestela ez dakigu zer ari garen aukeratzen ere.

Ikerketa berriak mundura plazaratzeko garaian, euskararen presentziarik ez dago; ingelesak du indarra. Baina ingelesaren botere absolutua ez da euskararentzat bakarrik arazo: gaztelera, frantsesa, alemana... denak gelditu dira itzalpean, indarrik gabe, eta zientzian behintzat, alde horretatik begiratuta euskara berdinduta dago beste hizkuntzen artean (alegia, presentziarik ez duen bat gehiago dela).
Unibertsitate mailan urteetan euskarak indar hartu duela nabaritu dut; laborategiko lantaldean gehiengoa euskalduna gara, eta geure artean euskaraz hitz egiten dugu zientziaz ari garenean ere.

Hizkuntzalariek garrantzia handia dute, azken batean hizkuntzaren sekretuak eta jatorriak eurek ezagutzen dituzte. Baina batzuetan zientzilariok ikusten dugu termino berriak ez direla guztiz zehatzak, zientifikoki ez direla xuxenak. Hizkuntza sortzeko orduan zientzilari eta hizkuntzalarien elkarlana ezinbestekoa da

Duela hamar urte lehen eleberria argitaratu nuenean, nahiko saturatuta gelditu nintzen errealismoaz eta Euskal Herriaren egoera politikoaren gaiaz. Alabaina, bigarren nobela hau ere errealista da eta Euskal Herriaren egoera politikoaz hitz egiten du. Egia esan, gai bera dute biek, eta gainera, protagonista bi kasuetan unibertsitateko irakaslea da. Biak daude ETAren kontra, baina oraingo honetako protagonista harantzago doa, autoexiliora hain zuzen.

Liburu hau bidaia bat da, kanpo-bidaia eta barne-bidaia batera, barnekoak kanpokoak baino pisu handiagoa duen arren. Protagonistak Euskal Herriko egoera politikotik ihes egiten du, ez du itzultzeko gogorik sentitzen, baina agian ez da konturatzen bere iraganetik ihes egiten ari dela eta horri dagokionez inportanteagoa dela bere egoera pertsonala Euskal Herrikoa baino, biak bereiztea ezinezkoa bada ere, eta bigarrenaz lehenengoaz baino gehiago hitz egiten duen arren. Hain zuzen, horrexegatik hitz egiten du gehiago Euskal Herriaz bere buruaz baino.

Agian James Joyce emulatu nahi du, bere aberriaren nazionalismo itogarritik urrundu nahi baitu, sekula ez itzultzeko; baina garbi dago ezingo duela, horretan ez dela irlandarra bezalakoa izango, eta ziur aski hirugarren nobela bat idatziko dut, protagonistaren itzulera kontatuz, Euskal Herrian benetako bakea lortu eta gero. Protagonista ez baita heroi bat, ihes egiten du presio politikoa ezin duelako jasan, mehatxatuta baitago. Antiulises bat da, apur bat koldarra. Ihes egiten du gerratik, bere arbasoek ez bezala.

Baztaneko Oronoz-Mugairiko Zozaia auzoko «Gorritxenea» utzi eta Lekarozko Oharriz auzoko «Sutegia» etxera itzuli da Miguel Sanchez-Ostiz idazle iruindarra. Sutegian hasi zen «La casa del rojo» (1995-1998) egunkaria idazten eta «Gorritxenea»n amaitu. «Gorritxenea»n, berriz, «El Corazón de la Niebla» eleberria abiatu zuen, Euskal Herria ardatz harturik gauzatu nahi duen «Las armas del tiempo» izen nagusiko sei eleberrietatik lehena.

2001eko Kulturaren Bianako Printze Saria eskuratu izanak ez ditu Sanchez-Ostizen jitea eta bizimoldea batere aldarazi, ezta Madrileko literatur zirkulu eta hedabideetako apetetara makurrarazi; aitzitik, Euskal Herriko bizitza kulturalaz nahiz soziopolitikoaz are ausarkiago mintzatzera menturatzen da. Miguel Sanchez-Ostizek bere izaeraren neurritsuko izadia eta gizadia kausitu ditu Baztanen, eguneroko bizitza zein bere asmo literarioak gauzatzeko lekua zabalik.

Umbria hiri ikusezina da, nire fikziozko lanetan sorturiko hiria; neronek behiala bizi eta jasan nuen hiriaren ondorio literarioa. Izan liteke Iruñea, baina Iruñea irudikaezina da guztiz. Umbrian ez da Iruñea osoki agertzen, egundaino ez naiz hainbat gauza kontatzera ausartu. Idazle baten bizitzan hainbat gauza ezin da narratu. Zergatik? Ez dakit. 51 urte ditut, eta ez naiz hainbat eta hainbat gauza idaztera ausartzen. Nork bere egiari aurre egiten dionean -hori da bizitza honetan funtsezkoa- oso zaila da dena narratzea. Izan ere, zein da zure egia? Etorriko da, mentuaz eta ausaz, denak kontatzeko garaia. Iruñean erraten duten bezala, helduagoak edo zaharragoak izanen garenean, handitan... (irriak).

«Las Pirañas»en Iruñeko bizitza soziala nobelatu nuen; nire ikuspuntutik, jakina. Haren ondorioz, egoera hagitz bortitza bizi izan nuen, bizitzen uzten ez zidan egoera: mehatxuak, irainak eta kolpeak jasan nituen. Eleberria oso kitzikagarria suertatu zen hainbat zirkulutan, biolentzia eragin zuen hainbat pertsonengan, eta egoera hark haienganako oldarkortasun izugarria sorrarazi zuen nire baitan. Deskribatu nituen pertsonaiak ez dira errealak, eta errealitatetik hurbilen legokeen pertsona bakarra izan zen gutxien kexatu zena. Bera zen kexa zitekeen bakarra eta giza ahalbide eta handitasun aparta erakutsi zidan. Gainontzekoek bere burua irudikatu baino ez zuten egin.

Haatik, ezker abertzalea da euskal nazionalismoari eta ETAri buruzko nire kritikak hobekien ulertu dituena, edo hala uste dut behintzat.

Saiatzen naiz.

Pertsonen ontasuna. Baztaneko nire lagunak xumeak dira, bizitzan asmo handirik gabekoak, herriko jende laua, giza kalitate izugarria dutenak. Beren leialtasuna, afektua eta errespetua eskaini dizkidate, eta horrek, drogak bezala, adikzioa sorrarazten dizu. Horrek guztiak gerarazi ninduen hemen. Zergatik? Ondo nagoelako. Non geratzen zara? Ondo zauden tokian. Garesen dioten bezala, «ondo zauden tokian denboraldi luze...»
Literaturarako, berriz, mugalekua, bidartea eta leku literarioa da, hagitz erakargarria. Bi mentalitate eta hiru hizkuntza tartekatzen dira hemen. Idazle batentzat oso mundu joria da, nik aurkitu dudan joriena. Hau zortea!

Hango prentsa eta zirkuluekin tupust egiten dut. Arestian ez naizela inorekin uztartzen edo ezkontzen erran didazu. Begira, ia-ia oharkabean, nork bere nortasuna eta mundua ikusteko moldea eraikitzen du -nire kasuan, oso indibidualista eta independentea-, bere independentzia atxikitzeko borondate handiz.

Euskal Herriari begira bizi den Madrileko giroan mugitzen bazara, hots, «gure alde edo gure aurka zaude» leloa praktikatzen dutenen inguruan, zaila da inorekin ezkontzea:«ETAren hilketen eta krimenen aurka nago, baina ez naiz sekulan euskaldunen aurka izanen. Sekula ez» erraten diet nik. Haiek«edo haiekin edo haien aurka» eskatzen didate behin eta berriz. Eta nik temoso:«ETAren aurka bai, baina zuekin ez. Ez zaituztet gustuko. Gehiegizko jokamoldeak praktikatzen dituzue, ez naiz zuen jokoan aritzeko prest».

Muturreko ederrak jasotzen ditut. Baliteke ni aski zuhurra ez izatea, ez dakit gauzak manipulatzen nonbait. Beraz, horrek ez dizkizu lanerako baldintza hobeagoak sortzen.

Bai.

Modu apalean bizitzeko beste bai; baina modu umil eta xumean.

Batzutan (irriak). Baina gezurra da; gezurra da. Egunerokoetan zure aldartea agertzen duzu egunetik egunera, eta normala da. Baina, egi bat gailentzen da, honako hauxe:«Idazlea izan nahi nuen, eta naiz». Eta horrek harro sentiarazi behar nau, bizi-bizirik, eta bete-betea. Hori ez dela egunero gertatzen? Jakina. Gauzak ez zaizkizu beti ongi ateratzen, edo ez nahiko zenukeen bezain ongi, ez zara nahi beste ezagutua. Orduan zure urguilua gailentzen da, zure harrokeria, zure buruarekiko estima, zure baitarako maitasuna. Baina, hotz hotzean, erraten diot nire buruari:«Zuk ez zenuen idazle izateko baldintzarik biltzen, eta lortu duzu idazle izatea. Beraz, izan zaitez zoriontsu, kontxo! Egon zaitez pozik eta ez goibeldu. Ez muturtu. Eta ez badizute nahi adina kasurik egiten, paso egin ezazu. Bestela ergel bat zara».

Agian. Nik zer dakit? Agian, bestelakoa banintz, bestelakoa izango nintzateke. 4.000-5.000 irakurle inguru dituen idazle bat naiz, ez naiz best selleren idazlea, ez masetako idazlea, ez dut espektakulurik ematen, ez naiz errege-ganbaran eta gortean ibiltzeko pertsona. Ez naiz eta ez dut aldatuko. Eta ez nau kezkatzen! Kasu, niri ere gustatzen zait saltzea, eh! Eta arrakasta ukaitea. Baina orainokoan ez da suertatu! Ergela eta gezurtia nintzateke kontrakoa esango banu.

Barojazalea naiz, baina ez naiz bere taxukoa, bere aldartekoa, ez dugu deus ikustekorik. Hara! Nik nortasuna egina daukat eta ez diezadatela erran, so egiozu: «Barojazale bat». Arraioa! Zerbait gehiago izanen naiz, pixka bat gehiago, bederen, otoi eta arren!

Deserrotzearen sentimendua molde bizi-bizian daramat nirekin, baina bizipen hori ere subjektiboa da. Ez naiz inongoa, ez ezeren parte, gustukoa dudanaren partaidea besterik ez naiz sentitzen. Baztanen, haatik, ez dut deserrotzearen sentimendua sentitzen.

Bai. Lausengari edota ipurgarbitzaile baten gisara hartuko naute beharbada, baina erranen dut: euskal hedabideak dira -bertakoak, alegia- kasu gehien egiten didatenak, baita unibertsitateko euskal mundua eta euskal idazleak ere. Euskaldunak dira nirekiko jende ondraduena, Euskal Herria da hobekien saltzen dudan tokia.

Euskal hedabideek ez dietela gazteleraz idazten duten idazleei kasurik egiten delako leloaz ari bazara, ez da nire kasua. Bestalde, gezurra da euskal munduak gazteleraz idazten duten idazleei bizkarra ematen diela. Gezurra!

Nazionalismoa derrigorrezkoa ez den bitartean... baliteke. Gizarte berri bat eraikitzeko arrazoi sentimentalak antzeman ditut, norberaren neurrien eta beharren araberako herri eta gizarte bat. Zure nahikari, identitate txiki eta miserablearen araberakoa betiere. Honen guztiaren araberako herri hori eraikitzeko arrazoiak badaude. Denok sartzen garen herri batez ari nauzu.

Hori begibistakoa da. Baliteke politikan islarik ez izatea, baina Euskal Herriko eguneroko bizitzan badago mentalitate integratzaile eta kontziliagarri bat. Eta, batez ere, batzuk besteekin elkarrekin bizitzeko benetako nahia. Baina, hori Madrilen ez dute ikusi nahi, ez zaie interesatzen. Ez dute jakin nahi gu beste era batez bizi garela. Madrilek euskaldunaren irudi arrazista eta astakirtena zabaltzen du, eta euskalduna ez da horrelakoa. Baztanen behintzat ez da horrelakoa! Kontua da hemen bizitzea. Baina ez zaie interesatzen.

Kontxo! Batzutan. Ez dut nik ergelaren rola jokatuko, ezta? Ez eta Euskal Herriko mundua samurra denik erranen. Aitzitik, ikaragarria da, laborria sortzeko modukoa da, eta horri ezin diozu bizkarra eman, hemen ez dela ezer pasatzen erran eta beste alde batera begiratu. Ez! Hemen krimena dago. Kasu! Ez da leku bakarra, baina hemen ere krimena badago.

Bai, baina kasu! Hemen ere badaude nire senetik ateratzen nauten gauzak. Batez ere, gauza horiek -errealitatea- gure amets eta ideietara egokitzen ez direnean. Baina, hori denoi gertatzen zaigu. Hori da zibilizazioa!

Pedro Esarte Muniain 1936ko uztailaren 15ean jaio zen Elizondon, «hiru egun ægloriosoÆak baino lehen», oraindik sanferminak zirelarik. Lekarotzen ikasi zuen, bederatzi eta hamahiru urte bitarte, eta gero, apaizen iritziaren aurka, harakin bilakatu zen. Dena den, "txatar biltzailea, kontrabandista eta bertze" izan dela aitortu digu. Edonola ere, orain ere harakin lanetan jarraitzen du.

1976an, berrogei urte bete zuenean, "zorionez edo zoritxarrez, auskalo", Baztandarren Biltzarrean sartu zen. Bertan "kaikua"rena egitea egokitu zitzaiola adierazi digu, eta ez ahopeka. Izan ere, politika korapilo izugarrian murgildu omen zen. Gazteek ikurrina paratu zuten, goiza ikurrinaz bete zen eta udalak agindu zion kioskoan karlistek jarririko bertze ikurrina bat kentzeko. Negoziaketaren ondoren, ultimatuma zela medio, ikurrina kendu zuen, ikastolako taberna alderdirat eramaiteko. Arratsaldean, halere, jendea berdin-berdin makildu zuten. Hagitz era bortitzean, gainera. "Horrek nazkatu ninduen", dio. Baztandarren Biltzarrean aritu zenekoak eta kontu berriagoak ere esan dizkigu segidako elkarrizketan.

Aipatu behar da, haatik, 1977an Elizondoko alkate bihurtu nintzela, eta horrek eragin handia izan zuen niregan. Bi arazo nagusi izan genituen: Mirentxu Purroy kazetaria ("Punto y Hora de Euskal Herria" agerkarikoa) espetxeratu zuten eta Bergarako alkateen taldean sartu ginen. 1980 aldean mendiak berreskuratu genituen. Ikertu eta kausitzen nuenari esker, herriz-herri eman nituen hitzaldiak, jende orok aurkikuntzen berri izan zezan. 1983 eta 1987 artean zinegotzia izan nintzen, ikastolak izan zituen iskanbilak pairatzeko. Liburu batzuk argitaratu nituen. Urte horietan, halaber, 1512ko konkistaren inguruan edireniko guzia gorde eta liburu bat egiteko asmoa nuen, baina azkenean lau liburu sortu dira. Argitaletxeren batek gehiegi zela erran zidan. Hondarrean, Txema Aranaz (Pamiela argitaldariko editorea) animatu eta dena liburu berean plazaratzea erabaki genuen.

Gaiak betidanik kezkatu bainau. Nik entzuna nuen Aizpun eta Del Burgorena hirurogeiko hamarkadan, itunaren kontuarena, inongo konkistarik ez zela eman eta horrelako gauzak. Enetako, aldiz, ez zegoen garbi. Kontraerran gehiegi topatu nuelakotz. Erraite baterako, korteak bakarrik biltzen ziren erregeordeak agintzen zuelarik. Ildo beretik, guda karlistak, estatuak sorrarazitako foruen aurkako egoerak, 1841eko legea, autonomiak... hori dena estatuaren menpe dago, estatuaren eskuetan. Ikus LOAPA eta bertze. Estatuak, hitz batez, nahi duenean gauzak bere alderat eramaiten ditu eta ez dago hori aldatzeko ahalmenik.

Nafarrek defentsari heldu zioten. Dena den, Nafarroak ez zuen armadarik 1512an. Bizilagunak mobilizatzeko deialdia entzun eta prestatu ziren. Ez zen armada profesional bat, baina, desoreka izugarria zen. Haiek Granadan, Italian, eta bertze hainbat tokitan borrokatu zuten. Nafarrek, ez. 1513. urteko saiakeran, erresuma berreskuratzeko, Labrit erregea lur jota geratu zen. 1516ko altxamendua guziz nafarra izan zen. Herriak matxinatu ziren. 1521ean nafar armadako militar garrantzitsuenak Labrit erregearen lagunak ziren, nafarrak beraz, ez kanpotarrak. Nagusiarazi nahi duten balizko frantses-espainiarren arteko borroka ez da zuzena, hor gertatu zena nafarren eta espainiarren artekoa izan zen. Eta izugarria da, zeren eta gaztelarrek, dokumentazio osoan, nafarrei "frantses" deitzen ohi baitzieten baldin eta amore ematen ez bazuten. Etsiz gero bai, orduan "nafar" deitzen zieten. Okupatzaileek ez zuten onartzen nafar ezberdintasuna. 1524an Hondarribian borrokatu zen berriro. 1512 eta 1530 bitarte denbora luzea pasa zen, eta ondorioztatu zen menpekotasun zibil, administratibo, ofiziala erabatekoa izan zen.

Okupazio militarra basakeria izan zen, baina ezkutatu den basakeria. Iruñeak amore eman zuenean hiriburuko jendea hiltzea ekidin zen. Nafarroa Beherean guda handia izan zen, ihes eginiko guziak hor zirelakotz. Jende anitz hil zen, hamaika, baina bakarrik ematen zuten goi mailako hildakoen albistea, kapitain batena eta horrela, ez jende xumearena. Horrela, eta irudia ezosoa dela uler dezagun, heriotz zigorren berri bakarrik dugu baldin eta, ondasunak zirela medio, erreklamazioren bat bazegoen. Bertzenaz, ez. Adibide bat, Martin Leatxe notarioa. Bertze notario bati eman zizkioten bere ondasunak, horiek heredatzen ziren arren. Hor agerian da hil zutela, baina inoiz ez zuten hori aipatu. Horren berri dugu bertze notarioari emanikoaz aritu zirelakotz idazki batean. Heriotz anitz ezkutatu zen, eta egun ez dago zehazterik.

Gu nafar estatua ginen. Orain espainiar probintzia gara. Irakurleak berak hausnarketa egin behar du, irakurleak eta politikariak. Europako Batasunean, txanpon bakarra, helburu bakarrak, laster armada bakarra ere izango da. Nafarroak eta Euskal Herriak oro har ez du zertan ordezkaririk behar Madrilen. Europarekin harreman zuzena ukan behar da, bitartekaririk gabe. Hobe litzateke pertsonendako, administraziorako, ekonomiarentzako...

Beti kausitzen ahal da gehiago. Nik uste dut, dena den, zaila dela. Artxibategiak miatu ditut, eta gauza bat erranen dizut: Erdi Aroan ez, baina XVI. mendean txiroen datuak ere jadanik agertzen dira idatzirik. Arazoa da hemen jendea euskalduna zela, eta euskarak mila urte eman du zokoraturik. XVI. mendean denak aritzen ziren euskaraz, baina gazteleraz idatzi behar, goitik agindurik. Jende gehien-gehiena, ia denak alfabetatu gabeak zirela erakusten ahal dut, beraz jendea ez zen existitzen. Idatzirik dagoena gutxiengo txiki-txiki baten isla da, ez bertzerik. XVII. mendean, konkista gauzatu eta mende oso bat igaro ondoren, Baztanen 15 kargudun zeuden, bada batzuetan bik bazekiten idazten, edo batek, edo inork ez. Eta Baztango kargudunak ziren, nagusiak. Paper ofizialak egin ondoren, auzian interesaturik zegoen jendeak ez zekien zer jartzen zuen sinaturiko paperetan. Eta XIV, XV. mendeetan, paperak aberatsenak ziren bakarrik.

Hortaz, informazio gutxi. Baina nik egin dudana izan da nafar jende xumearen gainean zegoen guzia bildu. Hori ezin duzu Espainian egin, bertan lurralde bat konkistatu, Andaluzia lekuko, eta paperak erretzen zituztelakotz, hizkuntzak ere arras desagerraraziz. Nik nafar epaiketei buruzko prozesu agirietan informazio handia ediren dut. Hogei urtez aritu naiz. Bertze adibide bat eskainiko dizut, jendeak uler dezan: agiri horietako aurkibide liburuek soilik apalategi bat betetzen dute, eta gero aurkibide horietako lerro bakoitzak makina bat orri jarriko dizu mahaiaren gainean. Material gehiago irakurtzen ahal da, baina nik uste dut, zintzoki, intuizio ona izan dudala, deus ere topatu gabe pila bat irakurtzen ahal duzulakotz.

Lehenik eta behin, Hondarribiko setioa. Alardea militarrek zibilei eraginiko mozkorraldia da jendea ez ohartzeko hiltegirat eramanen dutela (harakina naiz). Gero, jai hori, nahi duten moduan ospa dezatela, baina bertzelako gauza da. Nik nahikoa erran dut zenbait artikulutan.

Hondarribiko setioa dela-eta, Aldabe mendiko gatazka azaltzen dut, Aldabe baita, ez "San Marzial". Izena ere aldatzen dute, lehenagoko ikuspegia deuseztuz. Lehen erran bezala, ordukoek irakurtzen zekien %1endako idazten zuten, boteretsuenendako. Hortaz, lerro artean irakurtzen jakin behar da, testuak desmitifikatu behar dira.

Euskal Herria eta basko izaitea loturik dago. XIX. mendean inork ez zuen ukatzen. "Diario de Navarra" sortu eta lan handia egin dute hori estaltzeko. Foruen aldeko "Gamazada" ondoren hemen hainbat familia gelditu zen, horien artean Tueros generalarena, "Gamazada" zapuzteko etorri zena, eta Tueros horiek Aizpun familiarekin bat egin zuten. Gero Del Burgo familia eta 1936. urtea. Bertze filosofia nagusiarazi zuten, dena desitxuratu zuten. "Banco de la Vasconia" berak Euskal Herriko mapak egiten zituen, eta hor Aizpun senideak akziodunak ziren, oinarriko ideia gero aldarazi zuten.

Euskalduna da euskaraz aritzen dena. Gero, euskaraz jakin gabe gutxienez euskaltzalea dena baduzu, hor nago ni. Eta Euskal Herria independientea defendatzen bada, gakoa nafar estatua dela uste dut. Politikarien urratsak politikariek beraiek azaldu behar dituzte. Baina, ene irudiz, Nafarroa da estatua azaltzen duena

Iragan urteko otsailean, Donostiako Kursaalean buruturiko batzar nazionalaren ondoren batu ziren Hegoaldeko eta Iparraldeko Senideak eta Gureak euskal preso politikoen elkarteak. Joan den azaroan, berriz, Gasteizen buruturiko azken batzar nazionalean, erakunde nazional berriari Etxerat izena jarri zioten. Etxerat, erakunde berria izanagatik, espiritu berdinarekin berrantolatutako erakundea da. Euskal preso politikoek eta euren senitartekoek egoera berdintsua bizi dute: espetxeetako bizi baldintza gogorrak eta legearen aurkako sakabanaketa. ETAk su-etena bertan behera utzi zuenez geroztik, oso egoera sozio-politiko zaila bizi arren, senitartekoek presoak Euskal Herriratzearen nahia eta beharra berretsi dute azkeneko urte honetan.

Bai. Neurri batean eman ahal izan da aldaketa hori. Hala ere, esan beharra dago ez dugula guztiz ofentsiboki lan egin ahal izan. Beharbada, egoera konkretu batzuetan lan ofentsiboa egiteko beldur izan garelako -egoera oso larria delako-, baina atzera pausorik ere ez dugu egin. Oro har, gure nahia proposamenak egitera pasatzea izan da. Hau da, ibilbide bat urratu nahi dugu, non gizarte honetako erakunde sozial, politiko eta sindikal guztiekin joan behar dugun, gustatu edo ez gustatu.

Ez da erraza, ez. Jendeak, hainbat sektore sozial, politiko eta sindikalekin elkarrizketatzen garenean, zein gaizki pasa behar dugun, galdetzen digu. Guk baietz esaten diegu. Egoera zaila eta gordina dela, baina elkarrizketak beharrezkoak direla ere esaten diegu. Guk, ate asko jo dugu eta aurrerantzean ere asko joko dugu, inongo salbuespenik gabe. Sektore guztiengana jotzen segitzen dugu, gehienek ateak irekitzen dizkigute eta gutxi batzuek itxi egiten dizkigute. Hori da jarrera ofentsiboan aritzea edo proposamenak egitea. Ildo horretan, azkeneko hilabete hauetan, hainbat erakunde politiko, sindikal eta sozialekin bildu garenean -Ibaeta izeneko bilgunean bildu gara orain bi hilabete berriz ere; duela bi urte luze parte hartu zuten sektore berekin- ikusi dugu jendea prest dagoela «Presoak Euskal Herrira» lemaren alde lan egiteko. Guk lema hori teorikoa izatetik praktikoa izatera eraman nahi dugu preso politikoen eskubideak errespetatuak izan daitezen.

Hasteko, herri eta auzoetan berkokatu eta ekimen berriak bultzatu nahi ditugu. Garai batean sortu zen ilusioa, beharra eta gogoa berpiztea izango da gure lana. Testigantza batean oinarriturik, ahalik eta jende gehiena antolatu nahi dugu, hasierako asmo bakar eta natural batez antolatu ere: zigorren hiru laurdena bete duten presoen behin-behineko askatasuna gauzatzea, preso gaixoak kaleratzea, eta oro har, presoak Euskal Herrira ekartzea. Epe labur batean hori da gure xedea, eta horretarako kudeatze eta bultzatze lana burutu behar dugu, sakrifizio lan askorekin, kontziente izaki, guk egin ezean inork ez duela preso diren herritarren eskubideak bermatzeko urratsik emango.

Bai. Hala ere, gure ikuspuntutik, herritarrek oro har, sentimendu hori oso barneratuta daukate eta batzuek lanean segitzen dute; pauso praktikoak ematen dituzte, alegia. Egia da, aitortu beharra dago, zenbait erakunde politiko, sozial eta sindikal inportante eta esanguratsu hoztu egin da presoen gaiarekin, batzuek, hainbat kasutan, zenbait helburu politiko nahastu dute giza eskubideen aferarekin.
Guri, haatik, ulergaitza egiten zaigu garai batean -Ibaetako plataforma osatu zen garaian eta ETAren su-etenaren aurretik ere- sektore batzuek presoen eskubideak hain sutsu eta hain irmoki defendatu izana, eta ETAren su-etena apurtu zenean hori ahaztea. Egun egoera horretan bizi gara, preso eta senitartekoen eskubideen alorrean atzera pauso nabarmenak eman dira. Guk galdetzen duguna da ea presoen eskubideak ez ote diren berdin bortxatzen beti. Edo orduan bai eta orain ez? Zergatik?

Egoera ez da aldatu, ez da ezer lortu, presoen egoerak okerrera egin du. Egunetik egunera, zigorraren hiru laurdena bete duten preso kopurua edota behin-behineko askatasunean beharko luketen presoen zerrenda handitu da. Sakabanaketaren mapa zabaldu da, presoak lehen baino urrutiago daude. Instituzioetan (EAEko Legebiltzarrean, kasu) hartu zen hainbat erabaki bertan behera geratu da; egoera eskandalagarria da.

Joseba Azkarragak guk aldarrikatzen ditugun eskubide horiek aipatu ditu, baina bere jarrera anekdotikoa da, Eguberri garaian eginikoa. Senitartekoak bere hitzak entzutean haserretu egin dira, Eguberri garaiko usaina hartu diote. Alegia, denak oso onak gara garai honetan, gure kontzientzia lasaitzeko beharra dago-eta. Adierazpen horiek egitea ondo dago, baina hitz berberak behin eta berriro errepikatzeagatik ez dira presoen eskubideak bermatzen, ondorio praktikorik gabe hitzek sentsazio triste bat sorrarazten dute. Eusko Legebiltzarreko alderdi politiko gehienek axolagabekeria erakutsi dute euskal gizarteak presoak Euskal Herriratzeko duen nahiaren aurrean. Sinesgarritasuna irabazteko modu bakarra hitzak gauzatzen hastea litzateke. Hitzak betetzen hasi beharko lukete, hau da, euskal instituzioek presoen eskubideak betetzeko pausoak ematean modu duinago batez agertu beharko lukete. Estrategia politiko zehatz batean ari dira eta ez lukete gaur egun agertzen duten jarrera mantendu behar. Garai batean mugitzen ziren (interesatzen zitzaielako, agian) eta gaur, ETAren dinamika dela-eta, komeni zaie gelditzea. Guk hori ez dugu ulertzen.

Guretzako ETA errealitate bat da. Errealitate hori baloratzeak Etxerat osatzen dugun senitartekoen artean eztabaida bat zabaltzea suposatuko luke, eta Etxerat-en iritzi eta ideologia anitzeko pertsonak biltzen gara. Batzuk borroka armatuaren alde izango dira, agian, beste batzuk oso kontra daude. Gu ez gara errealitate hori aztertzen hasiko. Gu elkartzen gaituen arrazoi bakarra gure senitartekoen eta gure eskubideen bermea lortzea da. Errealitate gogorra da, eta berau desblokeatu beharra dago, noski. Gu gara errealitate hori gehien sufritzen dugunok, eta arazoa bide on batetik bideratu nahi dugu. Bizi dugun errealitate gogor hau gainditu ahal izateko, arazoa justizian oinarrituriko elkarrizketa bidez konpon dadila nahi dugu.

Baina biolentzia oso zabala da, eta modu askotara emana, eta eragin oso ezberdinak ditu. Egia da, biolentzia mota bakarra jartzen da gailurrean, ETAren biolentzia, eta berau da -hedabideak tarteko- eguneroko bizitzan gehien ageri dena. Baina, bada beste biolentzia bat ere, Estatuarena, balizko zuzenbidezko estatu batean eraikia. Espainia eta Frantziako estatuek nazioarteko giza eskubideen itunak sinatu bai, baina ez dituzte bermatzen. Hemen, nonbait, alde bakar batek sufritzen du bakarrik. Presoak eta euren senitartekoek jasotzen dugun egoera latza ezkutatzen da, ordea.

Bai. Eta gainera, guk, nolabait ere, gatazkaren barnean gauza natural bat bezala asumitu genuen, eta gaizki egin dugu. Ekintza armatu bat dagoenean, beti gogoratzen digute ekintza sufritu dutenen egoera. Alde batekoek sufritzen duten egoera gogoratzeko joera bat dago, gailurrean jartzeko, eta besteok sufritzen duguna ahazteko. Eta hori injustizia ikaragarri bat da, non gauzak konpondu beharrean zulo handiago batean sartzen ari diren, eta hainbat hedabidek oso kontziente egiten du hori.

Jendea engainatu nahian ote gabiltzan sentsazioa dago, nonbait. Informatzen dugunean, mehatxatzen ari garela diote batzuek. Hau da, gure kostuak eta beharrak agertzean, mehatxu bezala hartzen dituzte batzuek. Zergatik? Informazio hori jasotzea erosoa ez delako, eta eroso ez dena mehatxu bezala interpretatzen dute, erakunde armatu baten dinamikan. Batzuek garai bateko filosofiara eraman nahi dute arazoa, hainbat mugimendu sozial, politiko eta sindikalek indartu du jarrera hori, eta presoen aldeko jarrera positiboa erakunde armatu baten estrategiarekin lotu egiten dute nolabait. Hori ez da zuzena.

Lehen aipatu dugun lan ofentsibo horretan, proposamenak egite horretan, gizarteak ideiak garbi izatea lortu nahi dugu. Hau da, gatazka ebatzi ahal izateko ahalik eta modu gardenean aritzea. Egoera desitxuratzeko joera dago, presoen izaera perbertitzeko joera zabaltzen ari da. Gure lehenbiziko asmoa presoen izaera politikoa onartzea da, eta hortik hasiko da konponbidea urratzen eta ebazpenak gauzatzen. Hau da, oinarri horretan hasita, formak eta moduak aurkitu behar ditugu aurrera egiteko. Hemen gatazka politiko bat dago, presoen izaera politikoa ezagutzea funtsezkoa da guretzat. Hori gizartean aski hedatua dago, instituzioek eta hainbat erakundek ez dute aski borrokatzen oinarri horretatik, ez dute ideia hori argi eta garbi agertzen.

Irlandako prozesua interesgarria iruditzen zaigu. Presoen izaera politikoa eta beren parte hartzea jaso baita prozesuan. Euskal presoak Euskal Herriaren alde dena emateko prest dauden gizon eta emakumeak dira. Giza kolektibo hau oso txertatua dago gure gizartean, Euskal Herrira ekartzea eskatzen dugu eta beren kolektibotasun horretatik beren ekarpenak egin ditzaten. Irlandan horrela hasi zen prozesua urratzen, eta horrek ekarri zuen presoek ere beren irtenbidean parte hartzea. Hemen ere gauza bera behar da. Artean, presoen gaia eta prozesua luzerako jotzen duzue.
Guk errealista izan nahi dugu. Prozesua luzea izango dela diogu arazoa gordina delako. Bien bitartean, jende asko egoera zailean dago, eta gai honekiko topagune bat antolatu nahi dugu. Topagune honen bidez, garai batean hainbat sektore politikok euskal presoen alde sortu zuen lema eta kultura eraman nahi dugu gizartera. Azken urteotan inkomunikazio kultura bat sortu da eta berau apurtu behar dugu. Euskal Herriko eragile sozialek ados jarri behar dugu lehenbizi, gaur egun ez dagoen jarrera bateratu bat lortzeko

Artean, guk prozesu hori luzea ikusten dugu, eta bitartean, beren eskubideak bermatu beharra dago. Presoak eta beren senitartekoak bizirik nahi ditugu, familien egoera ekonomikoa gero eta latzagoa da, milaka milioi gastatu dituzte urtetan zehar. 10, 15 eta 20 urte daramatzaten familiek zenbat gastatu duten ikusi baino ez dago, zenbat auto istripu eta ezbehar sortu zaizkien...