ARGIA.com :: �Txirritari hamalau urterekin bota nion lehenengoz bertsoa�

�Txirritari hamalau urterekin bota nion lehenengoz bertsoa�

Bertsolariari alferraren fama eman izan zaio, baina galde diezaiotela Pablori zer den bizikleta hartuta Nafarroako herri zokoetara joatea, bertsotara. Mitxelena lagun, zazpi egunetan bederatzi herritan kantatzera heldu zen, eta ahotsik gabe etxeratu, altabozik ez zen garaietan balkoitik balkoira egiten baitzen saioa.Arratsaldea Pablorekin pasata, bete ezin litekeen desio bat sortu zaigu: egun oso bat orduko Ernanin ematea. Tabernaro edonor bertsotan hasi, eta gauez sagardotegian sartuta orduak pasa Pablo eta Txirritaren ziriak entzunaz, oilarrak kukurrukuka hasi arte.

Estitxu Eizagirre

Ixiar Eizagirre

1831. alea
2001-11-25

Txirritaren auzo berean jaiotakoa zara, eta bertsolarien etxean, gainera. Famili osoa aritu al da bertsotan?

Etxean denak aritzen ginen, anai guziak. Aitona ere, Joxe Migel Otxotorena, bertsolaria genuen, eta bere anaia itsua ere bai. Pedro Maria Ota�o, Amerikatik bueltan, Hernaniko Karabel tabernara etortzen zen, eta gure aitona ere berarekin han aritzen zen bertsotan. Bertsoekin ez naiz gogoratzen baina despedidako batekin bai: "haurrak eta emaztia/Erreran dauzkat zai/beste egun batian/kantako degu lasai" esanda joan zen Pedro Maria Ota�o.

Ota�ok gure aitonari eta Txirritari liburuak eman zizkion, berak idatzi zituenak Amerikan zelarik. Eta irakurtzen inork jakin ez! Gure amak zekien irakurtzen, monjetan pixka bat ikasten ibilia baitzen. Epele auzoko etxearen aurrean zuten arbola bat; ikaragarria zen arbola hura, harrigarritako bat! Hara bildu denak, eta gure ama defuntuari, neska koxkorra bera, hari kantarazten zizkioten Ota�oren liburuko bertsoak.

Txirritak ere bere liburuan gure aitona aipatzen du, lehenengo plaza harekin egin zuen: "Joxe Migel ta Erramun hilak / ni ta Juan Mari biziak" esaten du bertsoak.

Lehen plaza gazterik egin zenuen. Baina mutil kozkorretan bota omen zenion Txirritari bertsoren bat...

Lehenengo plaza San Antoniotan egin nuen, Hernaniko Ere�otzu auzoan bertan, 17 urterekin. Jose Oiartzabal izeneko beste lagun batek eta biok, Txirrita eta Saibururekin kantatu genuen.

Baina lehendik Txirritari bertsoa bota nion, bai. Hiru Bidieta esaten dioten tabernan bertsotan aritzen zen Txirrita, eta han ari zen orduan Prantzesa esaten zioten batekin, oso ona zen Prantzesa bertsolari hura.

14 urte izango nituen, eta lehengusua eta biak eskaileretatik gora igo, eta, han ari ginen "bota bihar ziou�, ta �bota bihar ziou". Eskaileretatik bota nion bertsoa eta alde korrika! "Nongoa zen ume hura?" galdetu omen zuen Txirritak. Handik berehalaxe hasi nintzen Txirritarekin, gure aitonaren laguna baitzen.

Zer moduz konpontzen zinen Txirritarekin?

Oso ondo. Diferentzi ederreko gizonak! Ni orduan 50 kilo ez nintzen izango, eta hura, berriz, ehun eta berrogeita gehiago! 159 kilo pisatzen zituen hil zenean. Buru galantarekin. Hori kalabaza! Baina, betea zeukan! Hura zelebrea zen. Hizketarako-eta pizkorra, e! Harek burutik failo gutxi zuen.

Gaztetan egun osoan bertsoa ibiltzen omen zenuen buruan.

Orduan hizketan baino bertsotan gustorago aritzen nintzen. Aisa etortzen bertsoa eta, neronek bai saio ikaragarriak, neure buruarekin! Bat bota, eta neronek botatakoari neronek erantzun; eta denboretan gainera, ordubete eta gehiago!

Anaia defuntuarekin ere bai. Aitak mendian janariak egitera, ebakitzera bidali eta, sega bizkarrean hartuta joanda, sagarraren ipurdian jartzen ginen. Aitak esaten zigun "joango nauk hemendik ordu erdi batera-edo, karroarekin bila!". Gu sagarraren azpian, bi anaiak bertsotan. Gero larri, janariak egiteko!

Tabernak omen ziren orduko plaza ugarienak.

Taberna guztietan orduan bertsotan egiten zen, Jesus, Maria eta Jose! Sagardotegietan ere bai, gauetan. Orduan txotxera sartzen zen, ez orain bezala! Oraingoak garesti daude, orduan merke izaten zen. Ni ezagutua nago Hernanin, 5 xentimotan, xox batean bi baso haundi sagardo ematen zena. Dirurik ez zen izaten, baina, ez orain adina behar ere! Gaur diru asko behar da, bizimodu alua darabilkigu. Hau ez da ona, honek gauza txarra ekarriko du! Sekulako diru pila hartzen duzu patrikan, baina, bat ere ez du balio!

Hernaniko Portu auzoan, Shangai tabernan egiten omen zenituzten bertso bilerak...

Jesus! Makina bat saio eginak gara hor! Elizara baino horra txintxoago joaten ginen. Uztapide, Zepai, Txapel... ere etorri izan ziren. On horiek bakarrik ez, orduan baserrietan bertsolari koskor asko zen, tabernan bilduta bertsotan egiten zuena.

Nolakoak ziren orduko bertso ibilerak?

Gaur bezala ez zegoen beste herrietara joateko konbinaziorik. Txirrita eta Olegario zena, oinez joan omen ziren behin Hernanitik Ezkurrara, kantatzera. Goizuetan bazkaldu, alpargata berriak erosi, eta gauerako Ezkurrara, afaltzera. Saioa eginda etxeraino nola etorriko ziren, ba! Bidaltzean etorri behar!

Gehiegi aritzen ginen gu. Uztapidek esan zidan: "Tontoak galantak izandu gaituk, motel. 30 duro kobratu beharrean 100 duro kobratu bagenitu, berdin berdin herriarentzako eta guretzako mesede ederra!�. Ez etortzen burura orduan, ordea! Zugarramurdin behin 40 duro kobratu genituen, urruti zegoela-eta. Bizikletan joaten ginen haraino.

Balkoitik kantatzen genuen. Behin Mitxelena eta biak hitzik egiten ez genuela geratu eta etxera etorri ginen. 7 egunetan 9 herritan izandu ginen. Beste bi herritarako enkargua hartuak geunden. Baina, gastatu zen eztarria eta, bestela ere txarra-eta, orduan bat ere ez! Hitzik ezin egin! Hartu bizikleta Arizkunen iluntzean, eta benga, bizikletan triki-traka. Goizeko ordu bietan-edo Irunera ailegatu ginen. Artean tabernak irekiak zeuden. Sartu tabernan, zerbeza puska bat edan, diru kontuak egin eta etxera. Uztapideri kontatu genion batean, esan zigun: "Ni hamabi egunean hamabost herritan izandu nauk. Etxera joan ninduan hanka tartean isatsa sartuta joaten den zakurra baino umilago!"

Osasunarentzat ere gogorra da bertsolarien bizimodua. "Gaur gutxi edango diat bada!" esaten da, baina, nahi ez duzula ere, inguruko denak jan eta edanean ari direnez, halaxe bukatzen duzu beti.

Orduan bertsotan zurikeri gutxi ibiltzen zenuten.

Zirenak eta ez zirenak elkarri esaten! Kultura falta! Oraingoek ere esaten dizkitek, eh! Gaiak nola jartzen diren-eta, nola suertatzen den! Zer esaten genuen ez genekiela esaten genizkion elkarri. Ez mina egiteagatik, baina, esan egin behar zerbait-eta!

Emakume bertsolaririk ba al zen zuen garaian?

Baziren, bai. Aitonak-eta Oiartzungo festetan afaria egin zuten behin. Erreka omen zegoen etxetik iturria baino askoz bertago. Hango etxeko andre zaharrak esan omen zion: �Joxe Migel, baldekada bat ur ekarriko al zenuke?� �Ekarriko ez dut bada!�. Joan da korrika, eta baldea errekan sartu, eta amuarrainak eta dena ekarri zizkion. Esan omen zion hango andreak: "Joxe Migel, iturritik ekarri al duzu?" eta "Nondik ekarriko nuen bada!", aitonak. "Ko�o, gure iturrian amuarrainak jaio al dira?"

Eta etxe hartan ba omen zen Oiartzungo neska bat, bertsotan oso ondo egiten zuena.

Mikrofonorik gabe, ahots sendoa beharko zen garai haietan bertsolari izateko...

Ni larri ibiltzen nintzen bozarekin. Urrutira joaten zen nire boza, baina mehea nuen. Leku itxian oso ondo kantatzen nuen. Uztapide zenak behin esan zidan: "Lazkao Txikik artea du, baina hire garaian ibili behar izan bazuen, ez zian asko kantatuko!". Bozgoragailuak salbatu zuen hura!

Xalbador ere ezagutu omen zenuen. Nolakoa zen?

Niretzat izanu den bertsolaririk onena. Hark berak uste zuena baino gehiago zekien! Bertsozale amorratu batek esan zidan: "Xalbador sortzailea da, beste inori bururatzen ez zaiona kantatzen du". Ez apaizari eta ez kristori ez zitzaion bururatzen hark botatzen zituen arrazoiak!

Behin Egileorri bota zion bertso bat, ederra. Egileorrek hala kantatu omen zuen: "Nik nahi nukena hemen jendia/gelditutzia kontentu/ondo esanak ondo entzun ta/gaizki esanak barkatu (tankera horretan zen)/frantzesek juan behar dute ta/hobeto degu bukatu". Eta Xalbadorrek erantzun: "Beira Egilegor utzi nahi zaitut/adbertentzian jarrita/euskalduna zan nik nuen ama/euskalduna nuen aita/bien artian sortu zuten hau/ere euskalduna baita/hemendik ez da joango frantzesik/handik ez da etorri ta". Hori bertsoa dek! Mamia! Uztapidek esaten zian: "Guk bertsoak kantatzenditugu, baina horrek zukua ateratzen ziok!".

Beste batean, justu-justu zutik egoten zekien haur batekin, ama bat mendira joan zen gaztainak biltzera. Halako zabalune batean utzi zuen, harri koskor batzuk-eta emanda, eta ama gaztainak biltzen jarri zen. Ondoan erreka txiki bat, erroila adinakoa ere ez, txorkatiletarainoko ura izango zuen! Hartarako adina balio umeak, bestetarako ez baina, eta jarri zutik eta tarraka-tarraka erroil horretaraino joan zen, eta muturka erori eta ito egin zen. Inguruko herri guztietakoa jendea bildu zen han, eta apaiza etorri zenean gurutzearekin, Xalbadorrek bota omen zian: "Errezatutzen hasi gaitezen/begiak jarrita gora/Jainko maitea izan zazu zuk/haur txiki hoien ardura/hemen ito dan aingerutxo hau/eraman zazu zerura/eta agortu mendien negar/dan erreka hontako ura". Poeta huan-eta! Denak harrituta, apaiza ere seko harrituta utzi omen zuen.

Oraingo bertsolaritza jarraitzen duzu?

Bai, denak ezagutzen ditut, eta Irazu asko gustatzen zait, aspaldidanik.

Orain bertsoak idazten aritzen omen zara.

Bi liburu argitaratuak ditut, eta beste liburu bat ateratzeko adina ere badut idatzia. Nik buruan beti bertsoa ibiltzen dut bueltaka. Bertsoari diodan maitasunagatik. Eskopeta, ehizeko txakurra eta bertsoa. Hiru horiek nire-nireak ditut

CURRICULUMA

- Jaio: 1912an jaio zen Hernaniko Ere�otzu auzoko �Telleria� baserrian.

- Bertsolaria

- Lana: Gaztetan artzain ibili zen aitonarekin, Adarra mendiko �Agerre� bordan. 14 urterekin baldosa fabrikan hasi zen lanean, eta gerora Astigarragan zapata denda jarri zuen.

- Bertsolagun: Izan zituen besteren artean Txirrita, Uztapide, Basarri, Mitxelena, Txapel, Zepai, Saiburu...

- Idatzitako liburuak: �Ia kantatuz bezela� (Auspoa saileko 190.zenb) eta �Gaziak eta gozoak� (Auspoa, 194).

BERTSOA

Doinua: Lagundurikan danoi

Zenaren ordezkari,

denaren testigu,

zure jardunak asko

erakutsi digu.

Mundua aldatu da,

hala irudi du,

baina gazteagoek

ederki dakigu

zure zordun izango

garela beti gu.

Aitor Mendiluze

BIZITZAREN PASARTEA

Nik hogeita zazpi urte arte ez nekien erretzen ere. Lekunberrira bertsotara joan eta, han hamasei laguneko koadrila, beste denak erretzen eta ni ez. Uztapidek esan zidan: "Motel, denak erretzen ari dituk eta hi bakarrik erre gabe, ez duk ederki ematen! Egingo diat zigarro txiki bat neronek, eta ez haiz mareatuko!" Ez mareatu. Hango festa bukatu zen, hurrengo egunean etxera etorri, eta estankora! Hasi banintzen, hasi nintzen! Egunero kuartenoi bat erretzen nuen.

EGINDAKO PLAZAK

Zein herritara joan zen bertso lanetan, zerrenda bat egina du Paulok:

Oiartzun (4 bider)

Irun (2)

Hondarribia (3)

Donostia (Igeldo, Gros, Alde Zaharra, Antiguo, Fronton Moderno, Astoria, Loiola, Martutene, Astigarraga, Ergobia, Intxaurrondo) (1)

Urnieta (1)

Errenteria (3)

Tolosa (2)

Usurbil (3)

Andoain (2)

Villabona (2)

Alkiza (1)

Amasa (1)

Sorabilla (1)

Belauntza (2)

Amezketa (1)

Zaldibia (1)

Legazpia (1)

Aztiria (1)

Urkizu (2)

Beasain (1)

Lezo (3)

Aia (2)

Zestoa (1)

Beizama (3)

Nuarbe (4)

Azkoitia (2)

Elgoibar (4)

Ondarru (3)

Lekeitio (1)

Marin

(Eskoriatza) (1)

Berriz (1)

Zugarramurdi (1)

Arizkun (4)

Amaiur (1)

Legasa (1)

Lekarotz (1)

Doneztebe (1)

Etxalar (1)

Zubieta (3)

Donamaria (2)

Ezkurra (2)

Lesaka (2)

Arano (4)

Goizueta (2)

Lekunberri (7)

Beruete (1)

Leitza (2)

Baraibar (3)

Betelu (2)

Alkoz (Baztan) (1)

BERE HITZETAN

"Txirrita izugarri bertsolari ona zan. Bi aldeta, zekien hark, mozketan eta laguntzen. Itzein ere bertsotan eiten zun eta haren inguruan jendea beti parrez eta algara batean egon oi zan. Boza ere halakoa, nik ezagutu dedan onena."

Bertsolari aldizkaria, 1991ko iraila

"Nik fabrikara aldegin eta aitona laster gaixotu eta il zan eta eriotzako momentuan deitu zidan eta elkarrekin artzai pasatutako bi urte oiek gogoratzen zitun."

Bertsolari aldizkaria, 1991ko iraila

"Soldaduska kunplitu eta lanean asiya nengoen gerra etorri zanean. Hernanin denak gorriyak zian eta gu ere gorriyekin jun ginan. Gu ez ginan ezer, ez gorriyak eta zuriyak, ezjakin batzuk besteik ez, politika zer zen ere ez zekien jendia... nunbait sartu ein biar eta antxe tokatu."

Bertsolari aldizkaria, 1991ko iraila

"Bilbo artu baino leen iru lagunek ies egitea erabaki genun. Bat bidean galdu zen, bigarrena arrapatu egin zuten eta ni zutik eoteko gauza ez nintzala iritsi nintzen etxea. Legazpitik sartu nintzan Gipuzkoan eta Tolosatik Uzturrera igo eta Amasatik barrena eldu nintzan etxea. Nun gordetzen ginan? Upela batean sartuta egiten nitun egunak eta aspertzen nintzanean mendia.

Norteko gerra bukatu zenean, gure amak gerra bukatu zala pentsatu zuen eta izkututik azaldu egin ginan. Frankistek harrapatu eta Teruelea eaman gintuzten, ostea gerra segitzeko."

Bertsolari aldizkaria, 1991ko iraila

PENTSAMENDUA BERTSOTAN

BASERRITAR BATI ENTZUNDA

Obe dala-ta sartu ginduzten

gu ere Europa Batuan,

itz eder asko bai�an egintzak

falta zaizkigun lekuan.

Larri dabillen nekazaria

Ez da jarriko altuan,

Denbora izango da testigu

zer ondorenak dituan.

Millaka asko munduan iltzen

Dira urtero goseak,

Armetan berriz gastatzen dira

Millaka milloi paseak.

Aundiak beti nai dana egin,

Or konpon bitez besteak,

Oiek ez ditu asko estutzen

Beartsuaren eskeak.

GURASO ZARRAK

Jaiotzez aulak eta makalak

guztiok izaten gera,

ta gurasoen laguntza bear

irtengo bada aurrera.

arrigarria degu benetan

geroko gure jarrera:

geiena maite bear deguna

uzten degu bazterrera.

ADARRA MENDIKO BORDARI

Mendi maitea, eman ziguzun

naiko gazta ta zezi�a,

gaur eztaukazu besterik ezer:

pi�ua eta ziki�a.

Ardien borda untzak tapatu,

jira guztian osi�a,

Aitona, laister ilko zi�ake

Berriz piztuko bazi�a.

ORAINDIK EZ DA BUKATU

Gure artean zer pasako zan

ikusten genduen aurrez,

okertu gi�an betiko eta

zuzentzen ez dago errez.

Gu alkarrekin emen borroka,

Madrid�en etsaiak parrez,

ez ote gera ume biurtu

gizondu egin bearrez?

NERE BURUARI

Zartzea da sendatu

Ez liteken mi�a,

Orrek txikitutzen du

gizonik aundi�a.

Orain naiko txuleta

Badaukagu bai�a,

Alare ez naiz leno

Aza janda ai�a.

(�Ia kantatuz bezela� eta �Gaziak eta gozoak� liburuetatik)

ARGAZKI ZAHARRA

Donostiako La Perlan: Eserita, ezkerretik hasita: Pepe Andoain, Pepito Iantzi, Felix Arantzabal, Mateo Andoain. Zutik, lehenengo ilaran, ezkerretik hasita: Pablo Zubiarrain, Mitxelena, Basarri, Uztapide, Garate txistularia. Atzean, ezkerretik hasita: Sorondo bertsolaria, Juanito Atxukarro eta Benantzio Rekalde

INPRIMATU LAGUN BATI BIDALI

Lagun bati bidali

Iruzkina idatzi

1830

1829

1831 zenbakia.
2001ko azaroaren 25a

Azkena || Hemeroteka

Babeslea

*Izartxoaz () markaturiko datuak derrigorrez bete beharrekoak dira.**

Zure izena*			Zure Eposta*

Lagunaren izena*			Lagunaren Eposta*

*Izartxoaz () markaturiko datuak derrigorrez bete beharrekoak dira.**

Izena*			Eposta*

Beste norbaitek segidan idazten badu, abisua jaso nahi dut


Idatzi segurtasun kodea:

Astekaria