Hamarkada horretan izan zen gure herrietan beste aldaketa haundi bat ere: industriaren zuzperraldia eta etorkinen etorrera eta etxegintza ugaria. Eta irazbide eta dirubide gehiagorekin batera, erdalduntze azkarra. Ordurarte erabat euskaldunak ziren herrietan ere erdara ari zen nagusitzen. Eta horrek berak ere bultzatu zuen euskaldungoa ikastolak sortzera, antzerkiak egitera, liburuak argitatzera, aldizkariak indartzera, euskara ikasteko gau-eskolak antolatzera, euskal jaiak, bertso txapelketak eta jaialdiak eratzera.

Horretarako, jakina, elizaren babesaz gainera, Euskaltzaindiaren babesa ere ezinbestekoa gertatu zen: bertsolari txapelketen, zenbait omenaldiren, alfabetatze eskolen eta abarren baimenak lortzeko.

Unibertsitatearen eskea gero eta handiagoa da. Eta goi-mailako ikasketak egiteko aukera batzuk ere sortzen dira. Jesuitek ESTE eta EUTG eraikitzen dituzten, Kutxen laguntzaz eta Deustuko Unibertsitatearen babesean. Opus-ek, Industri Ingineritza Donostian, Nafarroko Unibertsitateari loturik. Zuzenbide Fakultatea Donostian, Valladoliden mende. 1968-69an Bilboko Unibertsitate Esparrua sortzen da. Nafarroako Unibertsitate Katolikoa 1960an sortu zuen Opusek. Hemengo askok egin zuen hor, besteak beste, kazetaritza. Santamaria, Mitxelena, Barriola eta abarrek unibertsitate publikoa lortzeko orduan egin zuten lana ere eskertzekoa da.

Hamarkada honetan hasi zen euskarazko kazetaritza berpizten hegoaldean ere (Zeruko Argia, Anaitasuna, Agur, Goiz-Argi Principe de Viana eta beste), iparraldean II Mundu Gerra amaitu bezain azkar abiatu baitzen Herria. Borondatez, dohanik, egiten zen kazetaritza zen: herrietako berriak bidaliz, iritziko artikuluak onduz, kanpoko berriak hemengo egoerara egokituz egiten zen kazetaritza, norkberak bere kabuz eta ahaleginez ikasi eta landutako euskaran burutua. Baliabide gutxirekin eta zentsuraren begi zorrotzen eta adierazpen askatasunaren muga estuen mehatxupean egindako kazetaritza. Debekualdiak eta zigorrak ere noiznahi pairatzen baitzituzten.

Hala ere, idazle berriak sortzeko aukera eman zuen: Txillardegi, Azurmendi, Rikardo Arregi, Saizarbitoria, Xabier Lete, Ibon Sarasola, Xabier Kintana, Arantxa Urretabiskaia, Lurdes Iriondo eta abar.

Baina 60-70 hamarkada 50-60ra bitartekoaren ondorio da, neurri handian.

Gerra ondo beltzean

Gerra ondoan euskaldun askok ihes egin behar izan zuen erbestera. Euskara bera ere debekaturik zen. Euskarazko izen asko erdaraz jarri behar izan zen. Itxaropena bezalakoek ere Icharopena idatzi behar izan zuten. Mexikon idatzi zuen Monzonek, 1945ean, Urrundik, bake oroi oleki-liburua. Kolonbian, Juan Antonio Irazustak Joañixio (1946) eta Bizia garratza (1950) eleberriak. Mexikon, Jokin Zaitegik, 1946an, Sopokel´en Antzerkiak. Txilen, Lontzi Ormaetxek, 1947an, Ipuintxoak. Buenos Airesen, Jose Izagirrek, 1948an, Ekaitzpean eleberria. Orixeren Urte guziko meza-bezperak, 1950ean, Akizeko apezpikuaren baimenaz.

Eusko Ikaskuntzaren gerra ondoko biltzarra Baionan egin zen, 1954an. Hor bildu ziren, besteak beste, Lafitte, Leizaola, Altube, Ibiñagabeitia, Ametzaga, Legasse, aita Donostia, Mixel Labegerie, Barandiaran eta abar. Munduan barrena barreiaturik zebiltzan euskaldun askok bidali zituen bere idazlanak batzar horretara.

Ondoren, I Euskal Mundu Biltzarra egin zen Parisen, 1956an, Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zela. 400 lagun inguru billdu ziren. Besteak beste, ikastolak bultzatzeko erabakia hartu zen.

Zenbaiten itzulera

Eta lehenengo urterik bortitzenak eta erasokorrenak igaro ahala, itzultzen hasi zen zenbait jende. Donostiaraturik zen eta guraso batzuekin elkarturik etxean ikastola sortzen hasia Elbira Zipitria 1943rako. Urte gutxi barru ikastola mordoska zen Donostian. Baina Euskal Herriko lurralde eta herrietara 1960-70 bitartean zabalkunde handia izan zuen ikastolak. Hiru ikastola zabaldu ziren Gipuzkoan 1960an, baina 1970erako 103ra heldu ziren Euskal Herri osoan.

Maria Dolores Agirrek Donostiako Iztunde Eskola berriro zabaldu ahal izan zuen donostiar batzuen laguntzaz, 1953an. Herrietan ere antzerki taldeak osatzeari ekin zitzaion. Aldi horretan hasi ziren Maria Dolores Agirre, Basarri, Etxebeste, eta abar ere euskarazko irratsaioak egiten. Manuel Lekuonak 1951n egiten du Euskaltzaindiko sarrera, amaitu baitzaio Kalagorrin bizitzera behartzen zuen zigorraldia. Barandiaran 1953an aldatu zen iparraldetik hegoaldera, Saratik Atauna, hegoaldeko ikerlanei jarraitzeko.

Nikolas Ormaetxea Orixe 1954an itzuli zen. Leitzan egin zuen Euskaltzaindiko sarrera, 1957an.

Euskarazko liburuak argitaratzeko baimenak lortzen ere hasiak ziren: Bera-Mendizabalen Euskal-erdel iztegia (1948), Salbatore Mitxelenaren Arantzazu Euskal Poema (1949) eta Orixeren Euskaldunak (1950), Santi Onaindiaren Euskal Milla Olerki Eder (1954), Jon Etxaideren Joanak-joan, Loidiren Hamabost egun Urgain´en eta Orixek itzulitako San Agustinen Aitorkizunak, 1956an Hurrengo urtean, 1957an, argitaratu zuen Txillardegik Leturiaren Egunkari Ezkutua.

Garai horretakoak dira euskarazko zenbait aldizkari ere. Egan aldizkaria sortu zen Donostian, 1948an, Mitxelena, Irigarai eta Arrueren eskutik. Euzko Gogoa Guatemalan, 1950ean, Jokin Zaitegi, Ibiñagabeitia, Orixe eta abarrek. Zeruko Argia berpiztu zuten, 1954an, kaputxinoek. Jakin, 1956an, Arantzazuko frantziskotarrek.

Euskal artegintzari bultzada handia emango zion Jorge Oteiza, berriz, 1947an itzuli zen Ameriketatik. Gogotsu itzuli ere euskal kulturgintzari eta artegintzari ekiteko munduan ezaguna eta sonatua zen artista euskalduna. Arantzazuko eliza berrirako eskulturak egiteko eskaria jasotzen du 1950ean, Txillida, Muñoz, Eulate eta abarrekin batera. Arrakasta izugarria izan zuen Quosque tandem (1963) liburuak. Eta Gaur taldeak antolatutako Oteiza, Txillida, Basterretxea, Sistiaga, Arias, Zumeta, Ruiz Balerdi, Mendiburu eta abarren arte erakusketak. Eta Debako eskolak.

Hona ondorengoari bidea zabaldu zion hamarkadaren zenbait urrats. Izan ere hamarkada hau gabe ezinezkoa zen 60-70 hamarkada hain emankorra suertatzea.

Berrogei urtetako distantzia-talaiatik hamarkada haren gaineko zenbait azterketaren aurrean nagoenean, irudimenerako gizakiaren ahalmenak zer nolako jokoa eman dezakeen pentsatzen dut eta, besteak beste, perskpektiba zirriborrotsuak burmuinaren edukia aldaraz dezakeelako ustean tinkoagotzen naiz. Izan ere, gizakiok errealitateari bestelako eitea ematen diogu batere lotsarik gabe, eta izandakoa apaintzen ahalegintzen gara aurkezpen faltsu baten mesedetan.

Hirurogeigarrenetako hamarkada haren lurrikara iraultzailea (?) gure artean -salbuespen duin eta bakan batzuekin- indiferentziarik beltzenean igaro zen, gure mugez kanpoko munduan gertatzen ari ziren fenomenoak ulertzeko erreferentzia hurbilik gabe baikeunden. Mundu zibilizatu eta askean bakarrik gertatzen ari zen hura guztia? Ez! Gezurra dirudien arren, planetako bi toki eta kultura desberdinetatik batera heldu zitzaizkigun ahots askatzaileak. Alde batetik, mendebal gizarte askeko uhin garbitzaileak bere modeloa eskaini zigun -Marcuse, Brown, Sartre,... Eta, bestaldetik, txinar iraultza odoltsuak berea hedatu zuen, Maoren doktrina birrintzailearekin. Bi uhin haiek, gure kasuan, distantziatik jarraitu ahal izan ziren, kasurik hoberenean. Diktadurak ezarritako eragozpenak ez ziren gainditzeko hain samurrak, eta kultura bideak -askatasunaren adierazpenik txikiena barne- debekatu zituen erregimenaren itzalean nekez lora zitekeen ezer baliotsurik.

Egia da euskal gizartea gose eta egarri zegoela, etorkizun irekiago batek ekar liezaiokeen panoramaren aurrean. Askatasun politikoak kultura garapen azkar eta liberatzailea berez ekarriko zuelakoan zegoen euskal gizartea, ia-ia bere osotasunean. Artista plastiko, idazle, musikari eta, oro har, sortzezko kultura-eragileak ari baziren, ahal zuten moduan, eta emaitza-ale banaka batzuk uki zitezkeen, uzta murritz eta kaskarrean. Nahiz eta -azpimarratu nahi dut, badaezpada ere- ahaleginak duin eta eskergarriak ziren.

Zer pentsa daiteke, bere hats bizigarria elikatzeko, adibidez, Ama Lur filmaz baliatzen zen gizarteaz? Jazarpenak itota, kultura-hedapena mirari izatearen hurrena gertatu zen garai hartan. Baina, hala ere, sortzaileak sortzaile ziren, esperimentazio amaigabean, hamarkada guztietan bezala. Kontsumoa zen, batere zalantzarik gabe, herren geratzen zitzaigun alderdia; euskal kulturaren gaineko kontsumoa, noski, gainerakoa -kanpotik inposatutako eta guk geuk leporaino onartutako kontsumo light-a- erraz sartzen baitzitzaigun, batere eragozpenik gabe.

Kontsumo hitza labaindu zait aurreko paragrafoan eta ostera itzuli nahi nuke berera, aurreiritzi barik. Izan ere, ez dakit konturatu ote garen kulturaren esparru zabaleko parametrorik adierazgarrie

nak kontsumoarekin zuzen zuzeneko erlazioa dutenaz. Hirurogeigarrenetako euskal kulturaren kontsumoa hutsaren hurrena zen. Eta gaur egun ere, populazioaren zati konkretu batekoa ezik, oso txikia izaten jarraitzen du. Hamarkada hartan, euskal irakurleen kopurua anekdota bat zen, nolabait definitzearren, eta -esatera ausartuko nintzateke- idazleak -gutxi izanda ere!- gehiago ziren euskal prentsa eta liburuetara hurbiltzen ziren irakurle soilak baino.

Euskal analfabetismoa oso altua zen gizarteko maila guztietan. Beti jartzen dut ondoko adibide hau: Donostiako EUTG-n bazen «Euskal Kultur Taldea-EKT» deitzen genuena, eta jesuitekin ikasten ari ginen batzuk -Eduardo Moreno Bergaretxe «Pertur» tartean- maiz biltzen ginen, urte hasieran prestatutako egitaraua aurrera eramateko. Behin, Ez dok Amairu-k Pete Seeger amerikar folk-abeslariaren emanaldi bat eratu zuen Donostiako Victoria Eugenia antzokian eta laguntza eskatu ziguten publizitatea ahalik eta zabalena gerta zedin. Sei bat lagun elkartu ginen arratsalde batean kartelak preparatzeko eta -ai ene!- gutariko inork ez zekien nola arraio esan zitekeen euskaraz, erdarazko presentar aditza. Telefono dei bat egin behar izan genion Mikel Laboari, gure ezjakintasunetik atera gintzan.

Ba al zen euskal kazetaritzarik? Hitzaren berezko esangura zein daitekeen aztertzera sartu gabe (batez ere, garaiko Zeruko Argiako kolaboratzaileak gogoan ditudalako, eta euren ahalegin eta eskaintza eskerga sekula ordainduko ez zaielako) euskal kazetaririk sortzen ez zuen gizarteak nekez eduki zezakeen euskal kazetaritzarik, zentzurik hertsienean. Garai hartan kazetaritza frankismoko kolaborazionismoaren sinonimoa zen. Neuri gertatu zitzaidan, unibertsitatera salto ematear nengoela, egin nahi nuen karrera gurasoei azaldu nienean: kazetaritzatik abiatu nahi nuen. Aita zenak ipini zidan aurpegia! «Abertzale sendi batean halakorik entzun behar izatea!» pentsatuko zuen nire sortzaileak suminduta eta asmoa aldarazi zidan. Gero konturatu naiz, kolegioko nire adinkideen artean ez dagoela bat ere ez kazetaritza ikasi zuena.

Berrogei urte geroago, frankismoaren erorketaren aurrean itxaroten genuen susperraldi askatzailearen izpiek ahultasun kronikoan segitzen dutelakoan nago. Ia-ia bi belaunaldi oso euskal eskolan hazi eta hezi den arren, nire zalantza sendoak ditut bide onetik ote goazen. Hezkuntza sistemak euskarazko kontsumoa suspertzeko azpiegitura egokia ez duela ezarri iruditzen zait, eta gure gizarteari mekanismo politikoak falta zaizkio garapen integralerako. Baliteke, hirurogeigarrenetako garapen eta aurrerakuntzaren asmoak hazkunde eta espekulazioaren errealitateak zanpatu dituela eta makineria herdoilduta dagoela, euskal gizarte normal bat eraikitzeko beharko lukeen sinkronizaziorik ezean.

Orain dela berrogei urte demokraziaren defizitari egozten genion gure kalteen zerrenda. Egun ere, demokraziaz mintzatzen gara noiznahi, ziurrenik gure ezgaitasunaren itzala ezkutatzearren. Urte haietako eta oraingo gizarte motak antzerakoak direlakoan nauzue. Nik, behintzat, itxaroten jarraitzen dut, eta gorago aipatutako emanaldian Peter Seeger-ek abestu zigun bezalaxe, «I swear it´s not too late». Horretan nago ni ere, beranduegi ez delakoan.