Argia astekaria webgunearen hasiera

Zortzi bat urte izango dira nobela hau idazten hasi nintzenetik. Filologia ikasten ari nintzen orduan, eta azterketa baterako ariketa gisa idatzi nuen bere laburpena izan zitekeena. Jarraia, berriz, duela bi urte hasi nintzaion ematen.

Ondo ez dakit ezagutzen dudan, asko interesatzen zaidala bai, ordea. Horregatik idatzi dut gai horri buruz.

Nik dakidala, ez. Ezin esan, bada, zer pentsatzen duten nik azaldutakoaz. Gazteek bai esan didatela oso ondo ezagutzen dudala zahartzaroa, baina, noski, ez dakit beraiek zenbat dakiten hartaz... Dena dela, horrek ez du garrantzi askorik. Azken batean, literatura da niri interesatzen zaidana, eta hori da nik egin nahi dudana.

Zaila da hori esatea ere. Izan ere, bat gainerakoetatik nabarmentzen badut, norbait mindu daiteke. Esatea dudana da, den-denek asmatu dutela igartzerakoan zer zen nik esan nahi nuena, eta denek egin didatela zerbaiten ekarpena.

Beno, ez nioke inori gehiegizko egitekorik agindu nahi, baina liburua ez da oso potoloa, eta nire ustez nahiko arin irakur daiteke. Horrela bada, hura irakurtzera animatuko nuke jendea.

Hala da. «Hilerriak eta hiztegiak» lanaren proiektuarekin.

Ez! Arratsaldeak libre hartuko ditut idazteko, eta pozik horrekin.

Bai. Kultura kultur garapena bezala kontsideratzen bada -aurrerantzean planteatu nahi dugun bezala-, herri agintetako ordezkariak eta gizarteko agente ezberdinak batzordetan eratzen badira, bai hizkuntza politika bai kulturaren alor bakoitzaz eztabaidatzen bada eta plan estrategikoan iritzi diferenteak biltzen badira, dudarik gabe, kohesio faktoreak sortuko dira.

Aurreko legealdian alderdien arteko kohesio falta izan omen zen. Oposizioko partaideek zure jarrera irekia aurreikusi dute eta norabide berri bat espero dutela esan ere.

Ez dakit zer espero duten oposizioko taldeek. Nik hitz egiteko borondatea badut, baina, nire aurreko sailburua ezagututa, ez dut uste bera elkarrizketari itxia egon zenik. Ez dut uste erantzunkizuna Mari Karmen Garmendia sailburuarena bakarrik izan zenik, ez eta aurrerantzean nirea soilik izango denik ere.

Euskal Herriaren nazio kontzeptua zazpi lurralde kontuan harturik har dezaket herritar bezala. Kultura Sailburu bezala, ordea, gustatu zein ez gustatu, ezin dut lurralde eremu hori osoa kudeatu. EAEko Jaurlaritzaren kide naiz eta Kultura Sailaren arduradun. Nire eskumena hiru lurralde historikoetara mugatzen da. Nik erabakiak, proposamenak, dekretuak edota lege egitasmoak aurkezteko ditudan eremuak Gobernu Batzordea eta Legebiltzarra dira. Horrek ez du esan nahi -gure sailan jasota dagoenez- bai hizkuntza politikan bai beste alorretan ere, Nafarroako eta Iparraldeko administrazioekin lan egiten ahaleginduko ez garenik. Hori Batasunekoen nazio kontzeptuari dagokionean erantzunez. Popularren eta sozialisten kontzeptuari dakogionez, berriz, nazionalista esaten dutenean, ez dakit izena den edo izenordea den, baina hauen nazio kontzeptuari zerbait falta zaio. Batzuk euskal nazionalistak gara eta beste batzuk espainol nazionalistak. Lurraldetasunaren iritzian badago oso aukera kontzientea. Batzuen eta beste batzuen aukeraren artean, aukera esklusiboa ez egiten ahalegindu beharko dugu. Izan ere, bakoitza zenbat eta muturrerago joan bere jarreretan, orduan eta zailago izaten da gizartean dauden sentiberatasunak eta iritzi ezberdinak integratzea eta kohesionatzea.

Osagarritasuna Kontseiluari zer dagokion, herri aginteei zer dagokien, eta Jaurlaritzari zer dagokion kontuan hartuta neurtu behar da. Udaleko euskara planei dagokienez, udalak euskalduntzeko plana garatu da, eta aurkezpena egin zitzaien Euskara Biziberritzeko Plan Nagusian aipatzen diren irizpideekin. Irizpide horiek kontuan hartuta lehentasunak markatzea administrazioari dagokio. Eta ez hori bakarrik, Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia Legebiltzarrean onartu zenean, politikoki Euskararen Kontseiluko kide batzuengandik gertu egon daitezkeen indarrek ere horren aldeko botoa eman zuten. Areago, egun Kontseiluan dagoen jendeak Euskara Biziberritzeko Plan Nagusian parte hartu zuen, eztabaidatu zuen, gainerako gizarte agenteekin eta herri aginteetako ordezkariekin. Kontseiluak bere plan estrategikoa egin du horren ondoren. Niri elkarlana beti ondo iruditzen zait. Baina aldez aurretik ikusi beharko genuke, zer arlotan lan egin behar dugun batzuek, eta zer arlotan lan egin dezaketen besteek. Edozein udal euskalduntzeko plana euskara zerbitzuak egingo du, baina ez du zentzurik Kontseiluak udal bat euskalduntzeko plana egitea eta aldi berean, udalak euskalduntzeko plan orokor bat egotea.

Ez. EITBk ahalegina eta apustu estrategikoa egin baldin badu programazioan, euskararen aldekoa izan da. Dirutan apusturik indartsuenak oso ondo funtzionatzen duen «Bertatik bertara»ren eguerdiko saioan edo euskaldunontzat erakargarri izan daitekeen «Sorginen Laratza» magazina antolatzen egin ditu. Umeen programazioa lehentasun osoko arloa da, ETB2-n ez dago umeentzako programaziorik. Saio bat baino gehiago egin da 10-12 urtetik aurrerako gazte jendea erakartzeko, «Hasiberriak»en bidetik adibidez. Gero gerta daiteke, baliabideak direnak direlako, eta dagoen jendea dagoelako, mementoren batean sentsazio hori izatea. Baina azken urteetan EITB nahiko barrutik ezagutu dut bertan hizkuntza aholkularia izan naizen bitartean. Eta inon ahalegin estrategiko bat eta oso kontzientea egiten bada, euskaldunon alde da.

Ez gaitezen hipokritak izan. Nik onar dezaket -Euskaltzaindiaren txapela jantzita- bestela jokatu behar dela. Eta jantzi gabe ere, euskararen mesederako onartzen dut hizkuntzaren erronka nagusia eremu formaletik kanpoko erregistroa lantzea eta horretarako balioko duten esamoldeak lantzea dela. Baina gero kalera ateratzen bagara, eta benetan entzuten badugu nola jarduten dugun guztiok, zenbat bider jotzen dugun erdarara euskaraz hitz egiten ari garela, memento batean gure diskurtso lineala hausteko, edo gatz puntu bat emateko? Azken batean, EITBri ere ezin zaio eskatu gizartea modu batekoa baldin bada bera beste era batekoa izatea. Eska diezaiokegu eta eskatu behar zaio ahalegina bide erakusle izateko. Eta hor batzuetan oso ahalegin txalogarriak egiten dira. Baina kontuan hartu behar dugu geuk egunero benetan zer egiten dugun. Eta azken batean, kameraren aurrean jartzen dena geu bezalako euskalduna dela.

Ez dut uste irakurleetan aldizkariek edo "Euskaldunon Egunkaria"k irakurle gehiegi irabazi dutenik. Baina ez dakidana da horren irakurketa egiten. Azken batean, irakurleak irabazteko esperantza gazteetan dago, euskaraz eskolatu eta gero irakurle potentzial bihur daitezkeen horietan. Horiek prentsa irakurtzen al dute? Berdin zait zein hizkuntzatan, hori izango litzateke lehenengo galdera. Eta gero, irakurtzen baldin badute, zein hizkuntzatan eta zergatik. Gauza horiek azterketa sakon bat merezi dute. Espero dut aukera izango dugula oraingo legealdian patxada pixka batekin horrelako gauzak aztertzeko. Bestalde, esate baterako «Gaztetxulo» edo «Ipurbeltz» bezalako produktuak oso ondo irakurtzen dira, eta beharbada, hortik lor daiteke eguneroko prentsara jauzi egitea.
Ni naizen belaunaldikoa naiz, eta orain beste istorio bat da. Irakurle potentzial hori handitzeko uste dut atzetik datozenek egin behar dutela. Guk eman dezakeguna, eman dugu.

Kulturaren Euskal Plana egiten denean, alorrez alor, horretan dabiltzanak bildu beharko lirateke. Dagoeneko EIEk eta beste hainbatek hainbat gauza helarazi dizkidate eta bilerak eskatu. Lehen bezala, orain ere Kultura Saila prest egongo da, sektore bakoitzetik datozen iradokizunak eta eskaerak kontuan hartzeko. Azkenean erabakitzen bada diru laguntzen politika askoz emankorragoa izan daitekeela egindako produktua sustatzen baino diru hori beste modu batean erabiltzen, kontuan hartuko da.

Nik dakidaneraino, Artium eraikina amaitu gabe dago. Eraikina izan ondoren, dudarik gabe, horren erabilera definitzeko artistek zer esaten duten entzun egin beharko da, eta horrekin definitu beharko da erabilera egitasmo bat.
Kritika asko entzun izan dira Gu-ggenheimi buruz, eta nik badakit euskal kulturaren munduak errezelo handiz hartu zuela, besteak beste, kulturarako laguntzak irentsiko zituelako, baina apustu bikaina izan da. Herri honek horrelako apustuak behar ditu. Eta nahiko nuke Artium ere Arabarentzako Gu-ggenheim Bilborako, Bizkairako eta Euskal Herri guztiarentzako izan den mailakoa izan dadin. Euskal kulturan geure baratzetxoari begira bizitzeko arriskua izan dezakegu. Erronka bat baldin badaukagu, geurea zaintzeaz gain, berau zabaltzea dela esango nuke. Herri honek behar ditu honelako egitasmoak, kanpora ateak zabalduko dizkiotenak, eta kanpoan erreferente izateko balioko digutenak. Eta Artiumen bidetik, eta Donostian Tabacaleraren egitasmoaren bidetik, uste dut ezinbestekoa dela horrelako sare bat sortzea, eta eskaintza interesgarri bat egitea.

Literaturan literaturak izan behar du garrantzitsuena, hizkuntzak ez du tresna besterik izan behar. Horretan oraindik ere bidea egin behar da, esperientzia lortu behar da. Hala ere, orain 25 urte erabiltzen zen hizkuntza eta egungoaren artean aldaketa handia dago. Euskara batua omen zen hartan nola idazten zen eta gaur nola idazten den ikusita, aldea narbarmena da. Euskararen estandarizazioak urte gutxitan bide luzea egin du, kalitate hitza sarriago entzuten da lehen baino. Euskaltzaindiaren arauak betetzeari edo ez betetzeari garrantzi gutxiago ematen zaio, hizkuntzaren goxotasunari ordea gero eta gehiago.

Honetan ziria sartu behar dizuet. Euskaltzaindiaren Nazioarteko Biltzarrean planteatutakoa zenbateraino izan da benetan «euskara batua versus euskalkiak» eta zenbat izan da zenbait komunikabidek atera duen izenburu «interesatua»? Euskaraz euskara batua, estandarra, eta bestelako erregistroak beste edozein hizkuntzatan bezala hitz egiten eta erabiltzen dira. Adibidez, akademian ikasten den espainol dotore hori eta guk kalean erabiltzen duguna ez dira berdinak. Andaluziara joaten garenean hango gaztelera ulertzeko problemak izaten ditugu. Hizkuntza bakar baten barruan erregistro estandarra eta bestelakoak elkarrekin bizitzea guztiz normala da. Euskaraz ere, normaltasun osoa lortu ahal izateko, horretan ikasi beharko dugu. Gertatzen dena da urte gutxitan aurrerapauso ikaragarria egin dugula. Beste hizkuntzek aspaldian egin zuten prozesu hori eta guri orain tokatu zaigu bizitzea. Tirabirak egotea normala da. Beraz, ez da euskara batua versus euskalkiak plus baizik.

Hizkuntza irizpideetan guardia jaisten dugula. Gehiegi larritu gabe hurrengoan hobeto egiteko ahalegina egin beharko duela Bilboko Udalak.

Egunetik egunera gertuago hala ere

Aralar ildokoek beti esan izan duzue zuen ustez ezker abertzalearen gehiengo soziologikoak zuen tesiekin bat egiten duela. Batasuna prozesuan parte hartu eta %10era ez zineten iritsi batez beste. Gehiago espero al zenuten?

Hala uste genuen eta hala uste dugu. Emaitza horrek adierazten du Batasuna prozesuak ez zuela ezker abertzalea ordezkatu, ezta gutxiago ere. Batasuna prozesuan une batzuetan 4.000-5.000 pertsonek parte hartu zuten gehienez, eta beste batzuetan 3.000 pertsonek. Esate baterako Aralarko jende askok ez genuen parte hartu; nik neuk ez nuen inoiz bozkatu. Orain gugana hurbiltzen ari den jendean, batzuk lehen HBn egondakoak dira, baina badira ezker abertzalekoa izanik ere mugimendu egituratuetan sartu gabekoak. Ezker abertzalearen gehiengo zabala ez dago Bateginezen dauden tesiekin. Batasuna prozesuaren hasieran berau garbia izan zedin bi proposamen egin genituen: bata, partehartzen zutenen zerrenda egitea, nor ginen jakiteko; bigarrena, prozesuak zirauen bitartean bertako ordezkaritzari ahalmen politikoa ematea. Hau egin ezean, betiko asanblada boluntario horietan -gaur agertu eta bihar ez- geldituko zela uste genuen eta horrela gertatu zen.

Guk ez dugu interesik prozesu harekin gora eta behera aritzeko, baina oso argi dugu ezker abertzaleko gehiengo handi bat ezin zitekeela hara joan eta gainera ez dela joango. Behin-behineko batzarrak izaten dira, militanterik gabekoak, eta erredurak sortzeko bideak. 18-19 urteko gazte bat doa, egin dezakeen baino lan gehiago eraginez borondatea zurgatzen zaio eta azkenean egiturak dira nagusitzen direnak; eta militanteak eskubiderik gabe daude. Horregatik ez doa jendea.

Ez, gauza asko zuzentzeko asmoarekin parte hartu genuen, baina zuzentzeko behin eta berriro proposatu genituen neurriak ez ziren onartu eta Bateginez atera zen aurrera. Bateginezekin 1977an HASIrekin gertatu zena gertatu da, jarrera erradikal soiletara mugatzen dela. Ondoren, aldiz, goitik behera aldatzen ari dira Bateginezek esaten duena, adibidez erakundeetan parte hartzen ari baita, militantziari buruz... Gure sentsibilitatea betikoa da ezker abertzalean, Oldartzenen aurka aurkeztutako Erkiden ere han dira eta beste agiri askotan ere bai; berriak direnak eraikuntza nazionala orain ulertzen den modu berrian ulertzea eta halakoak dira.

(Barre egiten du) Ni EHASen egon nintzen, gero Altsasuko Mahaian egondakoa naiz, orduko agiria orain gauden mahai honetan egin zen, gero HB sortzen aritu nintzen... Labela, historiarekin ezezik etorkizunarekin ere demostratzen da. Ez dugu labelaz eztabaidarik egingo, baina ezker abertzalekoa izatea zer den hor aritu garenok esan beharko dugu.

Garai politiko desberdina da eta erantzun politiko desberdinak behar dira, baina Altsasuko Mahaiaren garaiko baldintza politikoren bat orain ere balegoke. Politikagintzan egin nahi dena politikaren bidetik bermatu beharko da inongo mugarik gabe, eta bakegintza demokraziaren bideetan sakontzearekin lotuz egin behar da. Horretarako egituraketa estrategikoak eta taktikoak egin beharko ditugu. Iparraldean, esate batera, guk agurtzen dugu AB alderdi politiko bilakatu izana, hori Euskal Herriaren etorkizunerako notizia oso ona delako; eta gutxiengoan geratu diren Batasunakoek ere ongi egin dutela uste dugu, leial izateaz gain ezker abertzalearen argitasunerako balioko duena onuragarria delako.

Estrategia mailan, autodeterminazioaren alde dauden indarren batuketa; eta taktika mailan, arerio artean egin daitekeen akordioa, normalkuntza demokratikoa eta bakegintzaren bidean sakontzeko. Soberania eta independentziaren aldarrikapenak ideologia mailako helburu bateratzaile gisa utzi behar dira, egoera politiko honetan soberania taktika mailara jaisteko asmoa gatazka etengabe luzatzearen oinarria ezezik, beste jokabide batzuei lehentasuna emateko bidea ere izan daiteke.

Izan ditugu harremanak, baina formalki orain ekingo diogu halako prozesu bati. Batasunari lehentasunezko harremanak izatea proposatu genion, ezetz eranzun ziguten eta, beraz, gainerako alderdiekin izango ditugun harremanak izango ditugu Batasunarekin ere. ABrekin bai, lehentasunezko harremanak izango ditugu. Guztiz beste jokabide batzuetan dauden alderdiekin ere harremanak izan nahi ditugu eta, besteak beste, Iruñeko Foroak hori posible dela demostratu du bere hamasei artikuluekin. Desberdintasunak desberdintasun, Batzarrerekin ere lehentasunezko harremanak izango ditugu.

Bai eta ez. Hori hauteskunde garaiko kontua da eta guk ez diogu muzin egiten inongo jokabideri, gutxienez helburua zein den oso argi badugu. Eta Nafarroan, UPNren gobernuari alternatiba serio bat egin eta dagoen lekutik kentzea da helburua. Horretarako baldintzak sortzen saiatuko gara, eta dagoeneko baldintza batzuk egon badaude.

Bai zantzuak eta bai kontraesanak, baina hori guztia sortu egiten da, Galizian sortzen ari den bezala. Autonomiek Europan izan behar duten zereginaz, PSG Ibarretxeren eskaritik harantzago doa, esate batera. EAEk eta Nafarroak izan behar duten harremanari buruz guk baditugu ideia zehatzak eta arloren batean proposamen zehatzak ere bai. Euskararen aurkako UPNren jarrera lagundu izan du neurri handi batean PSNk, eta Iruñeko Udalean ere UPNk egin duen politika ankerrenarekin batera gobernatzen du PSNk. Hala ere, oso bestelako urratsak ere eman ditzake beste baldintza batzuetan, eta gainera ez dago beste biderik.

Normala da PSNk hori esatea, dena den, PSN ez da eroriko ETAk bere esku daukan erabaki baten morrontzan. Halako egoera bat emango balitz, arrazoi bat gehiago ETAk su-etena aldarrikatzeko.

Egituratzen ari da, Bizkaian lehenbiziko asanblada egina dute jada eta Gipuzkoan egitura sortzen ari dira. Araban ere baditugu talde batzuk. Oraindik Nafarroan dago sustraituen, baina laster han ez gara gehiengoa izanen.

Mina emateko egiten dute hori, baina azkenean barregura sortzen dute, eta hiru arrazoi emango ditut. Bat, Euskadiko Ezkerra, EIA alderdian oinarrituta, ETApm-ren tresna bat zen, borroka militarra eta borroka politikoa elkar lotuta bultzatu behar zirela zioen ideiatik sortutakoa. Aralarrek hasieratik dio jokabide politikoak duela lehentasuna, beraz guztiz kontrakoa da. Bi, Euskadiko Ezkerrak politikan egin daitekeen nahasketa ideologikorik handiena egin zuen: helburu taktiko bat, Estatutua, sakralizatu eta goraipatu zuen maila ideologikoraino eramanez («Estatutu honekin presoak Euskadin, Estatutu honekin Nafarroa Euskadin...»), azkenean Ajuria Eneko æPepito KilkerraÆ bihurtuz. Orain ere gauza berdintsuak egiten ari dira, baina alderantziz, «soberania bakea da» eta halakoekin, ideologia mailako eskakizun bat taktika mailara jaisten da.
Gu ez gara halako akusazioei erantzuten hasi, ezta leialtasun ezari eta abar, baina ABrekin gertatutakoa hor dago; guk ez diogu inori leporatzen estrategia politiko-militarrak nahastearena, baina ikusi nahi duenak ikusiko ditu. EEren konparaziora itzuliz, desberdintasunaren hirugarren arrazoi bat aipatuko dut: EEk bere sorreratik zuen beste ildo bat, ez zen bereizketa batetik sortua, zeren Batasunak ez du aitortzen baina alderdi berri bat da, guk aitortu egiten dugu. Beste asko ere aipatu daitezke inolako antzekotasunik ez dugula ikusteko. Analisi hori egin dutenek eraso programa baten barruan egin dute. Bagenekien etorriko zela, jasan dugu, eutsi diogu, baina bukatu da.

Hori normala da, eta gainera hori ere bukatu da. Batasunarekin egindako bileran atera zen hori ere. Baina begira, Lakuntzako Universal dantzalekuaren aurkako atentatuaren ondoren, Sanz Jauna ez zen Batasunaren aurka agertu, gure aurka baizik. UPN eta PSN biak ibiltzen dira halako lehian Batasunaz baliatzeko, eta egiazki biak baliatzen dira. Hemendik urtebetera Sanz askoz gehiago sartuko da gurekin beste inorekin baino.

Politikagintzan presoak beste herritar batzuk gehiago dira eta guk ez dugu goraipatuko haiek diotena haiek presoak direlako, hori presoen kontrako jarrera delako. Hori beste batzuk egiten dute, eta gainera politika eginez.

Argi dago. Hemen presoen inguruan aritzen diren eta politika egiten duten talde egituratuez ari naizenean, batez ere talde bati buruz ari naiz, eta badakigu noretaz ari garen. Hori argitu egin behar da. Politika egiteko politikagintzarako dauden tresnak daude, esate baterako, Batasuna alderdia, eta bejondeiola politika egiten badu. Ez gaude preso politikoei aitorpenik eskatzeko eta ez dugu halakorik egingo, baina gero eta preso gehiago gure proposamenak aztertzen ari dira eta horietatik batzuek, kalean bezala, bat egingo dute gurekin eta beste batzuek ez. Ez dugu ez kolektiborik ez ezer hautsi nahi, gizartean politikagintzarako bideak zabaldu nahi ditugu eta horretan parte hartu nahi duenak ateak zabalik izango ditu. Kito!

Ez da ona, baina hasierako gaitza da. Dena den, bai zuenean eta bai beste batzuetan beste pertsona batzuk ere agertu dira. Pixkanaka beste jende bat ere agertzen ari da: Iparralderako harremanetan beste bat agertu da, Elkarriko Konferentzian beste batzuk, Tuterako aurkezpenean hiru pertsona guztiz adierazgarriak egongo dira. Arazo hori laster gaindituko dugu