Argia astekaria webgunearen hasiera

Nik uste dut norberaren bizitza adina iraun beharko lukeen liburu baten lehen atala besterik ez dela. Ez du metodologia jakin bat, amorrutik, irribarretik, bihotz kontu hortatik idatzita dago askotan. Nahi adina luza daiteke. Jada liburua entregatu eta gero ere, segitu dut neure apunteekin, etengabeko liburu bat delako, eta zerbaitetarako balio badu, honetarako izan daiteke: zain batzuk baditu, oso zain garbiak, eta horietatik tiraka bakoitzak bere esperientziak eransteko.

Bere hizkuntzarekin kontaktuan dagoen hiztun batek ahozgora egindako gogoeta batzuk. Eta horregatik diot hiztun adina liburu dagoela liburuan. Azken batean uste dut hitzen bitartez historiaren eta orainaren jabetza batera iritsi nahia dagoela bertan.

Beno, ez da hizkuntzaren azterketa filologiko bat. Ideologikoa da batez ere, egunero egiten ditugun aukeretan dagoelako gure ideologia. Irrati edo telebista batean entzuten dudanean Durangoko autopistako istripuan hildakoak egon direla; kamioia alemana dela, baina lo hartu zuen txoferrak jatorri turkiarra duela, hor ideologia dago. Egia izan daiteke, baina egia guztia ez da esaten. Eta ausentzia ere ideologia da. Horrelako gogoeta pilo bat dago liburuan. Exageratu bat naizela? Izan ere, liburu hau bakoitzak egin beharreko liburua da. Aipatu ditudan gaiak unibertsalak dira, baina nire ustez guk badaukagu kezka horretan plus bat, euskaldunak izatearena. Eta hortaz dihardu liburuaren bigarren parteak.

Aiton-amonak Bergarakoak ziren. Aita hemen jaio zen eta ama Eslovakiakoa da. Txikitan ingelesez egiten genuen. Gero ikasi nuen euskaraz.

1992tik, baina 1980an ere aritu nintzen ikerketan. Euskal ikasketek 17 urte daramatzate Renon.

Orain irakasle gutxi gaude, sei. Ikasleei dagokionez, hizkuntza klasean hamaika daude, historia edo antropologian berriz, bost edo sei. Gehienak amerikarrak dira, familia euskaldunekoak. Euskal Herritik ere etortzen dira ikasle bekadunak, Renoko unibertsitateak izen ona baitu Euskal Herrian.

Euskal diasporan espezializatu gara, baina euskal filologia eta literaturaren inguruan ere material ugari dugu, baita historia, antropologia, musika, dantza eta abarri buruz ere. Ia 40.000 liburu ditugu euskal gaiei buruz.

Orain dela gutxi «Euskal Herria» izeneko aldizkari bat jaso nuen. Hemen bizi ziren Ipar Euskal Herriko euskaldunek argitaratu zuten joan zen mendean. Bilduma bat bakarrik daukagu, ez osorik. Aldizkari hori guk bakarrik daukagu.

Harremana dugu Bilboko Urretxindorra liburudendarekin aspaldidanik. Eusko Jaurlaritzak eta Euskal Herriko Foru Aldundi guztiek kaleratzen dituzten argitalpenak ere hona bidaltzen dituzte. Nafarroakoarekin oraintxe hasi gara harremanetan. Guztira urtean 1.300 liburu inguru iristen dira, gehienak Euskal Herritik.

Orain dela bi urte Jose Antonio Ardanza lehendakaria etorri zen. Batez ere ikerlariak etorri dira. Pello Salaburu eta Gregorio Monreal ere izan dira, baina asko izan dira, gehienak unibertsitateko irakasleak: Gorka Palacio, Mariasun Landa... Hollywoodeko William Hurt aktore ospetsua ere etorri zen duela urte batzuk, hemengo euskaldunen bizitzari buruz film bat egin aurretik dokumentatzera.

Gaur egun informazio asko sortzen da eta hona asko iristen da, baina ezin dugu dena jaso. Liburutegi ona izatea da helburu, baina euskaldunen diasporan espezializatu nahi dugu, Euskal Herrikoekin konpetitu gabe. Gure departamentua Renoko unibertsitateko zati txiki bat besterik ez da, baina nortasun handia ematen dio unibertsitateari. Irakasle eta ikasle gehiago behar genuke. Beharbada promozioa behar da ikasle gehiago izateko. Ildo horretatik, euskal etxeen elkartean publizitatea egin dugu, euskaldunen klubean, interneten web orria dugu...

Bost mila eta koska. Gehienak hemen jaioak gara. Estatu Batuetan 50.000 izango gara gutxi gorabehera. Ez dakigu hurrengo belaunaldiek euskal kontzientzia honekin jarraituko duten. Ni bigarren belaunaldikoa naiz, nire semea, Joseba, hirugarrenekoa. 16 urte ditu, ez daki euskaraz, orain erdaraz ikasten ari da. Euskal Herrira joango da euskara ikastera. Orain aukerak badaude, harremanak badaude euskal klubari esker, eta gazte munduari buruzko programa badago

Hasten dena bukatzen da. Ez dago bukaerarik gabeko hasierarik. Iñigo Muguruzak ongi dakien leloa da hori, eta leloari, ez beste ezeri, zor dio betiko fideltasuna irundarrak musikari dagokionean. Hala dirudi behintzat, gauzak hasiera eta amaiera bat izan ohi dutelako bere ibilbidean. Kortatu hasi eta bukatu zen, Negu Gorriak lez, Joxe Ripiau lez. Eta inork espero ez zuenean bukatu zen «Positibo» errepikakor hori behin eta berriro botatzen zuen taldearen abentura euskal-karibearra. Egia da baina, gauzak ez direla debalde gertatzen, nola ez den debaldekoa izan Ripiauren desagerpena, Iñigo Muguruzak buruan zerabilen proiektua gorpuztu ahal izan duelako: Sagarroi taldea. Rock eta hardcore doinuak nahasten dituen ñabardura anitzeko taldea, zeinak «Mehatzaldea» izenburuko diskoa argitara eman berri duen.

Orain Sagarroi ezagutzera ematen ari da zuzeneko emanaldiekin, baina Iñigok baditu esku artean proiektu gehiago. Uztaila osoa emanen du raï doinuak eta rocka uztartzen dituen Cheb Balowski Bartzelonako taldearen lehen diskoa ekoizten. Erronka berria musikari beterano batentzat.

Ez dakit oso ondo zergatik eman dudan pauso hau. Aurreko astean Bartzelonan egin zidaten elkarrizketa batean elkarrizketatzaileak galdetu zidan ea «penduluaren legea» jarraitzen nuen. Eta esan nion: «Begira, ez dut pentsatu, beharbada inkonszienteki hori izan da». Nik neukan alde ilun eta kañeroa ateratzeko irrikitan nengoen eta azkenean eman diot bidea alde horri.

Ez du zerikusirik, baina kontatuko dizut anekdota bat. Joxe Ripiaurekin Japoniara joan ginenean Japoniako kulturari buruzko liburu bat irakurri nuen. Liburuak kontatzen zuen nola joan den mendean, korronte baten barruan zeuden margolari askok onespena lortzen zutenean izenez eta bizilekuz aldatzen zuten. Beste toki batera joaten ziren bizitzera eta beste izen batekin zerotik hasten ziren. Eta nik, nolabait halako zeozer egiten dudala pentsatzen dut, talde batekin hasten naizenean gogorra izaten baita, jendea begira dagoelako, kontzertuetan inor mugitzen ez delako. Jendea «ea zer gertatzen den hemen» dago. Beharbada japoniarren aldaketa horiek egiten ditut nolabait nik ere. Egia esanda, Ripiaurekin iritsi zen memento bat instrumentazioaren aldetik-eta nahiko mugatuak geundela eta orduan esan nuen: edo taldea big-band bat bilakatzen da eta bateria eta gitarra sartzen ditugu kantei bidea emateko edo bestela aldatu egin behar da. Taldea funtsean oso instrumentazio gutxikoa zen, bateriarik gabe, gitarrarik gabe...

Bai. Baietz, esango nuke. Konposatzen nengoenean beti pentsatzen nuen kanta hori eskusoinu, bonbo eta tronboi batekin egin behar zela, eta orduan zenbait kanta karpeta batean gordetzen nuen formato horretan sartzen ez zelako. Kanta horiek pilatzen joan ziren eta azkenean, hemen dago emaitza. Orain dela bi urte-edo hasi nintzen abestiak karpeta batean sartzen. Dena den, esan nahiko nuke Joxe Ripiaukoek harreman ona daukagula, oso ondo konpontzen gara.

Niretzat koadro edo argazki bat geratu da, errepikaezina dena, alde batetik maitea eta bestetik errepikatzeko oso zaila. Joxe Ripiauren antzeko talde bat ateratzea arraroa izango litzateke. Nahiko talde berezia zen, baina hasiera gogorra izan zen. Jendea harrituta zegoen eta esaten zuen: «Zer ari dira hauek? Zer formazio pintoreskoa da hau?»

Bai, oso ondo. Kontzertuak eman genituen gelditu gabe Euskal Herria osoan eta Estatuan ere dezente. Gero Frantzian hamar bat kontzertu eman genituen, Suitzan, Italian, Japonian... Balantzea oso positiboa izan zen.

Bai. Hori komentatu didate baita ere, nahiko aldaketa berezia izan dela. Lehengoan Nerea Iriarte aurkezleak esaten zidan: «Guk uste genuen Joxe Ripiaurekin jada heldutasuna-edo iritsi zitzaizula eta bat-batean ækañaÆra bueltatzen zara, eta ævenga zapatillaÆ, zer gertatzen da hemen?». Orduan esan nion kanta bat daukagula diskoan, «Ezin soseau», ez dugula lasai egon nahi, ez dugula bide ertzean lokartu nahi esaten duena.

Aipatutako penduluaren legearen arabera joera hori orekatzen joango dela uste dut. Disko hau oso zorrotza, gordina edo «kañero»a egitea, Joxe Ripiauren eta proiektu honen artean inkonszienteki muga bat markatzeko izan daiteke. Alde batetik, Joxe Ripiauren bertsio bat egin dugu ezeri uko egiten ez diogula adierazteko, baina aldi berean ere, aldaketa nabaria dagoela markatzeko. Beharbada bigarren diskoa ez da hain gogorra izango. Ez dakit zer gertatuko den.

Bai. Hori penduluaren legea da baita ere. Lehenengo taldean baxua jotzen nuen, gero Deliriumen eta Negun gitarra. Hurrengoan, Joxe Ripiaurekin, baxua hartu eta orain Sagarroin berriz gitarra. Nik gitarra jo dudanean talde «kañero»etan izan da beti. Aldiz, baxua jo dudanean talde festiboetan izan da, Kortatu talde festibo horien barruan sartzen badugu behintzat.

Nik uste dut talde hau hirukote formazioan geldituko dela. Zenbaki polita da rock talde bat egin eta osatzeko eta hala izango da ia ziur. Gero ez dut baztertzen kolaborazioak eta horrelako gauzak egitea. Disko hau taldearen aurkezpena izan da eta zuzenean hirukote moduan funtzionatzen ari gara. Auskalo gero. Datorren urtean agian perkusio talde batekin aterako gara, 20 danbor jolerekin edo DJ batzuekin... ez dut ezer baztertzen.

Gitarra eta baxu klaseak ematen ditut hemen, Irunen, eta baxularia nire ikaslea izan da hiru urtez. Batzuetan txantxetan esaten dut klaseak estalkia direla talentu berriak aurkitzeko. Baina bateria-jolearen kasua nahiko kuriosoa izan zen. Gasteizko taberna batean ikusi nuen bere talde zahar batekin orain dela bi urte-edo. Orain dela sei hilabete deitu eta galdetu nion ea Sagarroin jo nahi zuen. Nahiko harrituta gelditu zen. Hirurok ilusio handia daukagu.

Pozik geratu gara. Niretzat sekulako soinua dauka. Lehenengo diskoa dela ikusten da eta oraindik hobeagoak egingo ditugula, baina aurkezpen bezala oso baliozkoa dela uste dut. Gero, denetik entzuten duzu, batzuek «kañero»agoa izango zela pentsatzen zuten.

Denetik egon da. Adibidez, Egiako kontzertua nahiko txarra izan zen, oso jende gutxi bildu zen, Oñatin ere bost talde izan ginen eta talde baino publiko gutxiago zegoen. Esaten nuen bezala, hasierak beti gogorrak izaten dira. Hala ere, Madrilen egon gara eta kristoren giroa zegoen.Bartzelonan ere oso ondo, baziren mila eta koska lagun... nahiko harrigarria, ez? Bestalde, Euskal Herrian kontzertu batzuk ongi atera dira, Erandion, adibidez.

Hasieran kontzertu bakarra egitea pentsatu genuen, taldearen agurra kontzertu bat emanaz egingo genuela hitz eman genuen Galindoren auzia irabazten genuenean. Gero bi egitea erabaki genuen, bat Iparraldean eta bestea Hegoaldean, baina sarrerak hamar egunetan-edo agortu ziren. Jende asko gelditu zen sarrerarik gabe eta igandean beste kontzertu bat egitea erabaki genuen. Azkenean hau ere bete zen. Jende asko kanpotik etorri zen baita ere, katalanak, galiziarrak... 25.000 lagun inguru bildu ziren eta oso ondo atera zen dena. Ikusteko dago zenbat denbora emango duen gure lagun Galindok kartzelan, ea Barrionuevo eta Vera baino pixka bat gehiago gelditzen den barruan.

Musikan hogei bat urte, baina entzuten oso txikitatik.

Beno, ez dut oraindik bukatu, kristoren «paliza» emango dut oraindik (irriak). Kortaturekin hasi ginenean garaiak oso intentsoak eta biszeralak ziren. Egunero bizitzen zen dena, beharbada zer egiten ari ginen, zer eraikitzen ari ginen, zein musika egiten ari ginen pentsatzeko denborarik gabe. Kontzertu pilo bat ziren... leherketa izan zen: irrati libreak, etxe okupatuak, gaztetxeak, fanzineak, taldeak... Kortaturekin hasi ginenean ez nintzen oso konszientea gertatzen ari zenaz. Diskoetxekoek esaten ziguten: «70.000 disko salduta daramatzazue», eta guk: «Asko dira horiek». Kortaturen lehen diskoaren 100.000 ale baino gehiago saldu ziren eta hori ez da erraza. Eta gainera kuriosoa izan zen: euskarazko kantak izan ziren arrakasta gehien lortu zutenak, «Sarri sarri» eta «Zu hatrapatu arte». Sevillara edo Granadara jotzera joaten ginenean, jendeak «Zu hatrapatu arte» kantatzen zuen euskaraz, baina guk ingelesez kantatzen dugun moduan

AB sentsibilitate ezberdineko abertzaleak biltzeko gune bat izan da bere hastapenetik. Gune honek oso erabaki inportante bat hartu zuen 1997an: bere jarduera hauteskundeen testuingurutik kanpo ere kokatzea. Erabaki hori mugimendu politiko sendoa izateko bidean hartu zen. Harrezkero hainbat barne eztabaida izan da. Euskal departamenduaren gaiaz, instituzioetako lanaz eta bortizkeriaren gaiaz jarrera aski komunak erdietsi ditugun arren, eraikuntza nazionalari dagokionez ez dugu erabateko bateratasunik lortu. Gai gaindiezina izan da. Alta, hainbat gaietan gune komun baikorrak erdietsi ditugu eta horiek nagusitzen dira ABren proiektuan. Testuinguru politiko berezi batean gaude eta Batasunakoek ezin dugu testuinguru horren abstrakziorik egin.

Batasuna prozesuak hastapenetik gardentasun osoz jokatu du. Iparraldeko Batasun ildoak prozesuaren berri eman zion ABri eta sartzeko ere proposatu. ABk egutegi arazoak eta hauteskundeak tarteko, ezezko eman zion proposamenari. Baina ABk ez zuen arazorik ikusi ABko kideek Batasuna prozesuan parte har zezaten. Kanpotik so eginda, AB ezker abertzalean kokatu izan da orain arte, baina ABk ez du inoiz bere izaera politikoa ezker abertzalean formalki kokatu. Batasunan ari garen ABko jendeak bere burua formalki ezker abertzalearen egitura batean ikusten ez dugunez, prozesuan parte hartu dugu eta Batasunako kideak gara. ABk orain arte izan duen definizio ezak ez du Batasunean sartzeko pauso hau erraztu beharbada. Maleruski, ABren barne dinamikak eta Batasuna prozesua bereiziak joan dira erritmo eta moldetan. Hori egia da.

Gure logika AB mugimendu sendo bilakatzea da eta bere ikuspegi estrategikoak zehaztea. Iparraldean ez dugu ezker abertzalearen bateratze estrategikorik lortu; bateratze taktikoa bai baina bateratze estrategikorik ez. ABn ez gaude ezkerrean ez eskuinean, eta oraindik ez dugu eraikuntza nazionalarekiko jarrera argitu.

Batasuna -Iparraldean ere- eraikuntza nazionalarekin koherentzian ari den militante multzo bat da. Batasuna eraikuntza nazionala aitzina eramateko ezinbesteko antolakunde nazionala da. ABn egitura hori gauzatzeko adostasunik ez dugula erdiesten ikusirik, ABko Batasuna ildoak Batasunarekin bat egin du. ABk Iparraldean ekarri dituen aitzinamenduak kontuan harturik AB bere horretan gelditzea proposatzen dugu, Batasuna ABko egungo estatutuekin koherentzian baitago.

Badago denak batera aitzina segitzeko aukera, baina elkarrekin aritzeak bi baldintza eskatzen ditu: elkarren arteko lan eremua atxikitzea eta ikuspegi estrategikoak gure artean finkatzea. ABn ildo bakoitzak bere ikuspegi estrategikoa garatzeko eskubidea duela onartu behar da, beste ildoen garatzearen aurka joan gabe beti ere. Batasunak AB mantentzea eta elkarrekin lanean segitzea proposatzen du. Alta, ABk ez badu antolakunde nazional -Batasuna- batean sartzea egokia ikusten, onartu behar ditu gure nahia eta eskubidea. Kontua da inor ez baztertzea.

Hori Enbatak idatzi du. Gezur hutsa da hori. Nik arau horren alde bozkatu nuen, hor dago biltzar-agiria lekuko. ABn dauden Batasuneko kide ia gehienek arau horren alde bozkatu genuen. Aitzitik, 46 delako ildoa azken biltzar nagusian erabaki hori bertan behera uztearen alde agertu da. ABren araua eta izaera aldatu nahi dituzte orain, haiek ez daude kidetza bikoitzaren alde; Jakes Abeberri tarteko. Aitzitik, 1997an bozkatu zen mozio hura, iazko irailean burutu zen bortizkeriari buruzko eztabaidarako baliatu zuten 46 delakoek. Mozioaren arabera, AB ez dela ezker abertzalearen egitura bat argudiatu zuten. Koherentzia denek begiratu behar dugu.

300 kidek sinatu agiria ongi ulertu badut, haiek ere Batasunaren filosofiarekin bat egiten dute. Ez omen dira prest pausoak hain azkar emateko zatiketaren beldur direlako. Guk Euskal Herri mailako ezker abertzalearen egitura politiko baten sorrera ezinbestekotzat jotzen dugu. Europa eta globalizazioaren karietara hainbat aldaketa eman denez, egoera berria dela-eta, denok bat egiten dugu ideia honekin. Euskal Herri osoak eran-tzukizun bateratu bat hartu behar duela diogu, eta horren kariz sortu da Batasuna.

Batasunan proposamen bat egiten dugu beldur hori gainditzeko. Historikoki joera ezberdinak izan dira beti -ez dakit belaunaldi kontua eta jarrera den ere- eta hauen aitzinean beldurra izan da beti. Beldurra ulertzen dut. Baina aldaketak belaunaldien arabera ematen dira. Arazo honen oinarrian hainbat elementu historiko dago. Ezker abertzalearen ibilbidean lurralde zatiketari buruzko eztabaidak ondorio latzak izan ditu Iparraldean ere. Besteak beste, ETA eta IKren arteko konfrontazioa. Ulergarria da beldurra agertzea nazio mailako erakundetze baten aitzinean, beldur horiek oinarri historikoa dute. Baina ezin dugu historiaren abstrakzioa egin. Iraganean egin akatsez ikasi behar dugu eta erantzukizuna hartu geroari buruz. Hau da, nora eta nola goaz zuzendu eta zehaztu behar dugu.

Hegoaldean Batasuna nola gauzatu den ez dut ongi ezagutzen. Zatiketak moldeari dagokionez soilik baldin badira, gaizki ari gara. Ikustear dago ea oinarrian desadostasun politikoak daudenentz, eta moldetan zein mailakoak diren diferentziak.
Lizarra-Garazik sekula baino funts handiagoa dauka egun, prezeski gatazka armatuak bere horretan jarraitzen duelako. Akordioak dioen bezala, elkarrizketa burutzeko ez dira aitzinbaldintzak pausatu behar. Abertzale batzuk borroka armatua mantentzen den bitartean aitzinapausoak emateko prest ez baldin badaude eta bestetzuk engaimendua formala hartzen ez den bitartean borroka armatuak segi-tzea normal ikustea egoera tamalgarria da, baina ulergarria.

Ezker abertzalean desadostasunak daude borroka armatuari buruz, ados. Baina, Batasuna prozesuan hasieran izan diren guztiak ezker abertzalekoak dira. Ezker abertzalean oraindik ere nahikaria badago horiek denak beren barnean antola daitezen, eta aniztasunean oinarrituriko ezker abertzalea izan dadin.

Orduan, ez zen Batasuna prozesua egin behar une honetan? Goitatu edo itxaron behar zen beste une politiko bat? Beharbada. Nik eztabaida prozesua gauzatzea ezinbestekoa ikusi dut. Sektore bakoitzaren ikusmoldeak ikusteko prezeski. Batasunak ez du lortu aniztasun hori bere baitan finkatzea, ados, baina Batasuna ezinbestekoa izan da ezker abertzaleko sektore gehienen arteko sakoneko eztabaida gauzatzeko. Eztabaida eman da eta bakoitzaren planteamenduak zeintzu diren argitu dira. Estrukturalki ez dira nahi genituen helburu guztiak bete izan, baina ezinbestekoa zen eztabaida gauzatu da. Okerragoa izango zen eztabaida eta prozesu hau egin gabe gelditzea.

ABren eztabaidan parte hartuko dugun Batasunako kideek ABren erabakiak errespetatuko ditugu. ABren geroari buruzko proposamenak eztabaidatuko dira eta jarrera bat trenkatu beharko da.

Ez. ABren egitura politikoak du lehentasuna eta ondoren ildo politikoa gauzatzeko antolakundeak. Zein da inportanteena? Batasuna-rentzat ere, ABren ibilbideari esker lortu dugun batasuna zaintzea. Eztabaidaren oinarrian bi galdera dira: bat, ikuspegi nazionalaren eraikuntza ekarriko duen ildoa garatzea ezinbestekoa da, bai ala ez? Bi: elkarrekin aritzeko metatu dugun gaitasun hori zaintzen dugu, bai ala ez? Guk bigarren honen alde lan eginen dugu. Abertzaleek edozein sentsibilitatekoak izanik ere, elkarrekin aritu beharko dugu. ABk antolakunde bezala gehiago zehazten badu bere izaera eta alderdi politikoa bilakatzen bada (ezkerreko ikuspegi ideologiko zehatz batekin), ezker abertzalearen egitura izanen den aldetik, aterabide bat emanen diogu egungo auziari. Edozein dela emaitza ere, bi antolakunde hauen arteko elkarlana eramanen dugu, hori delako gehienen nahia. Fase iragankor berri batera iritsiko da, eta Batasuna hor izanen da, ezker abertzalearen bilakabidearen zentzuan baitago.

Batasunak duen irudiarekin gaitasunik izanen ote dugu eraginkorki lan egiteko Iparraldean? Batasunak defendatzen duen ildoa egokia ote da ere Iparraldean lan egiteko? Nik baietz uste dut. Batasunaren nahia euskaldunon eskubideak Euska Herri osoan errespetatzea eta onartzea da. Iparraldean ez gara EAEn bezala, EAEn eskubideen onarpen maila bat dago eta hemen beste bat. Euskararena, kasu. Euskaldunon eskubide zibil osoak onartuak izatea Iparraldean ez da anakronikoa. Hizkuntza eskubide horiek ez badira errespetatzen eta garatzen orain, hogei urte barne ez dugu behar den iritzi kritikoa izanen euskararen geroa ziurtatzeko.

Hori erraiten du jendeak, bai. Baina Batasunan ere badaude borroka armatuaren kontrakoak. ABko azken biltzarrean Batasunako zenbait kidek zentzu horretan hitz egin zuen. Badakigu, sekulako lana egin beharko dugu Iparraldean, sekulako erasoak jasan beharko ditugu eta gu kriminalizatzen saiatuko dira. Nik ere ETAren su-etena nahi dut eta Batasunean egon nahi dut