Argia astekaria webgunearen hasiera

Historia txiki bat badu horrekà Ni, idazle, tarteka naiz, baina itzultzaile egunero. Lanbidez era askotako testuak itzuli behar izaten ditut, eta ez literatur balio handiko testuak, juridikoak, marketingekoak eta horrelakoak baitira. Orduan, astialdietan, niretzat plazer bat da literatur itzulpena egitea. Eta behinola neure buruari halako desafiotxo bat jarri nion, pentatloi bat edo auskalo zer egin behar nuela. Eta "Hadrianoren oroitzapenak" itzuli nuen frantsesetik lehendabizi, gero Goldingena ingelesetik, beste bat katalanetik, tartean polizia nobela bat ere, eta orain alemanaren txanda zenez, liluratu ninduen lan bat aukeratu nuen, Frischen «Max Faber». Eta, kostatu zait, alajaina!

Ez... Azkenean konturatu naiz benetan merezi zuela XX. mendeko europar nobelagintzan punta-puntarikoa den lana itzultzeak.

Jakina! Izan ere, neure sortzez egiten ditudan lanen estiloaren oso kontrakoa da. Baina hain zuzen horregatik ere disziplina horrek luma trebatzen eta esapideak zorrozten ditu. Asko irakatsi didalakoan nago. Oso interesgarria izan da. Uste dut literaturan egin ditudan itzulpenetan aukera nahiko polita egin dudala. Eta ez bakarrik hizkuntzen aldetik, baita estiloaren aldetik ere. Yourcenar-en prosa aberatsa bezain bihurria zen. Goldingena, berriz, oso diferentea, aberatsa baina sintaktikoki ez hain konplikatua. Eta honako hau, hoztasunaren eredu dela esan daiteke: ingeniari bat idazten, txosten bat egiten.

Ez dugu esango izugarri positiboak izan direnik, hori erraza bai, baina egiazkoa ez litzatekeelako, baina egin zaizkigun begirunezko kritika onargarriak kontuan hartuta, positiboak izan dira. Etorkizuneko alternatiba lantzen hasteko oposizioaren zeregina pixka bat gehiago koordinatu nahi izan da. Gaur egun egoera dagoen bezala egonda hori da egin daitekeena, oposizioko gainerako taldeekin harremana izatea eta EHri biolentzia gaitzestea eskatzea, honekin ere kontaktuak izan ahal izateko. UPNk ez du gehiengorik, baina balu bezala dihardu, besteak existituko ez bagina bezala; beren estrategian itxiak jarraitzen dute, Euskadin oso emaitzak kaskarra eman badie ere. 2000ko hauteskunde orokorretan izan zuten boto uholdearen biharamunarekin daude oraindik, eta uste dute emaitza haiek hauteskunde autonomikoetara eraman daitezkeela.

Alderdi nazionalistak dauden beste autonomietan, alderdia elkarlanean ari da haiekin, hala behar denean behintzat; hor daude esate batera Aragoi, Katalunia eta Galizia. Horrek gu ere EAJ eta EAra hurbiltzera garamatza: lurraldetasunari dagokionez ez dugu berdin pentsatzen, baina beste gai askotan bat egiten dugu.

Bai, ez dakit euskal hauteskundeetako emaitza beste bat izan balitz modu berdinean arituko ginatekeen. Badu halako eraginik bai. Argi dut orain egiten ari garena dela onena Nafarroarentzat, beti ere kontuan hartuta alderdi guztiek eskuak zabalik dituztela Gobernuarekin akordioetara heltzeko. Dena den, jadanik ordua da UPNren alternatiba egituratzen hasteko, alternatiba aurrerakoiagoa eta ezkertiarragoa. EAJ ez da ezkerrekoa, baina bai UPN baino askoz aurrerakoiagoa.

Hala da bai.

Bi urte barru hauteskundeak dira.

EH izan ezik, gainerako indarrek UPN gaindituko bagenu, gobernu alternatiboa izango litzateke segurtasun osoz.

Gai honekin batzuetan liturgia gehiegi egiten da, besteetan politika gehiegi eta beste batzuetan gauzak bere onetik ateratzen dira. Nafarroak eta EAEk zenbait identitate berberak dituzte, baina ez dago zergatik zoratu behar horiek bideratzeko organu bateratu eta halakoekin. Autonomia edo estatu federatuen arteko harremana askoz normalagoa izan beharko luke. Ez dut esango Aragoirekin bezala izan behar duenik, berdina ez delako, baina egia da Tafallatik beherakoek Aragoirekin dutela identitate eta berdintasun maila handiagoa Euskadirekin baino. Nafarroako Iparraldean alderantziz da, eta horregatik izan behar dira kontuan Nafarroako identitate guztiak.

Bi komunitate hauek, beste gutxi batzuekin batera asimetrikoak lirateke; desberdintasun horiek beti egon dira eta naturaltasunez hartu behar dira. Berdintasunak dituzten komunitateen artean eta gainera asimetria horren barruan egonda harremana askoz sendoagoa izatea logikoa da.

Asko hitz egin izan da dekretu foralen aurrean guk izandako jarreraz eta modu arinean gainera, agian guk gai horrekin inoiz ez dugulako nahi izan politika egitea, politika delako euskararen etsairik okerrena. UPNk Euskararen Legea aldatu nahi izan zuen, egungo hiru eremuak bitan utziz, eta guk ez dugu uste halakorik egin behar zenik, lege horrek euskara eta gaztelania Nafarroan elkarrekin bizitzea ahalbideratu duelako. Dekretuaren zati batekin ados gaude eta hala esan genuen: administrazioan sartzeko ondo irudi-tzen zaigu euskara meritua izatea eta ez ezinbesteko baldintza, jende askok ezin duelako edo ez duelako nahi euskara ikasi. Hortik aurrera egin den guztiarekin ez gaude ados, baina akaso ez gara oso erasokorrak izan gaiarekiko eta, halakoetan, hori egiten ez denean, agian badirudi bestearekin zaudela. Oso zuzenetik jarraituko dugu euskararen inguruan Gobernuak egin dezakeena eta ados ez bagaude garbiki azalduko dugu. Gobernuak ezin dezake egin UEUrekin egin duena; hau da, Nafarroako administrazioarekin halako harreman luzea izan duen elkarte kultural bati ezin zaio diru-laguntza kendu Gobernuak euskararen aurka gerrilla gerra bat hasi duelako. Errusiako Ikasketa Elkarteak Iruñean udako ikastaroak egingo balitu, seguruenik dirulaguntza jasoko luke. Atzo pertsona bati entzundakoa da: «Newton gipuzkoarra balitz. Nafarroako Gobernuak ez luke grabitatearen legea onartuko». Zenbait eremutan gertatzen ari diren gauzekiko adibide esanguratsua dela uste dut.

PSNk inoiz ez dio utziko UPNri Euskararen Legea aldatzen, eta guk beti esan dugu lege hori ari dela bermatzen Nafarroan euskararen garapena. Baina UPN argia da, eta legea aldatu ezinean, bere menpeko eremuak dekretuz aldatzen ditu. Guztiok uzten diogu egiten UPNri.

Zergatik ez da bultzatzen elkarrizketa giroa Nafarroako Unibertsitate Publikoan euskararen inguruan eman diren arazoak direla eta?

Pertsona talde batek -handiagoa edo txikiagoa berau- arazo bati buruz -unibertsitatean euskararen araudia alda-tzea- hitz egin nahi duenean, postura desberdinen artean elkarrizketa bultza-tzea logikoena da, halako kasuetan isiltasuna delako kaltegarriena. Jakina, unibertsitatea okupatzea ere ez da jarraitu beharreko eredurik egokiena, baina ezta ondoren egin zena ere. Elkarrizketa behar da, beraz, baina elkarrenganako begirunea izanda eta elkarrizketatik aterako den emaitza denek errespeta dezaten.

Euskal Museoaren errealitateaz eta aurrera begirako proiektuez mintzatu gara Patty Miller-ekin, Boiseko beste hainbat kontu baztertu gabe eta horrek euskaldun amerikarrari buruz gehiago jakiteko aukera eskaini digu.

Egoitza hau 1989 bukaeran erosi, konpondu eta 1993an inauguratu zen. EEBBetako bakarra da. 17.000 pertsona etorri ziren duela bi urte eta iaz gehiago, jaialdia izan genuelako udan eta euskal kalea konpontzen bukatu genuelako.

Bazkideak ditugu, donazio asko jasotzen ditugu, museoa alokatzen dugu ospakizunetarako, bekak ere badaude (Idahoko estatukoak, hirikoak, erakunde pribatuenak)... Eusko Jaurlaritzak duela urte asko laguntzen digu.

Nik egun osoz egiten dut lan. Bada beste lagun bat astean 30 orduz lan egiten duena eta gero bolondresak daude, guztira 25 bat pertsona. Batzuek hilean ordu batzuk. Beste batzuek lan berezietan laguntzen dute.

Tour bat egiten dut etortzen direnekin: euskaldunak nondik eta zergatik etorri ziren azaltzen diet. Idahon eta hegoaldean zerbait badakite euskaldunez, baina beste estatu batera joaten bazara ez dakite ezer ez. Entzun badute zerbait egunkarietakoa da, askotan terrorismoaz bakarrik. Euskal politikaz gehiago informatu nahi dugu. Jendeak jakin nahi du zer diren euskaldunak, zergatik diren bereziak, hizkuntzaz ere jakin nahi dute, zergatik etorri ziren hona...

Hasieran geografiaz hitz egiten dugu pixka bat, hona etortzen den jende askok ez dakielako non dagoen Euskadi. Euskaldunak nondik etorri ziren azaltzen da. Amerikako aurkikundean izan zuten partaidetza ere agertzen da. Jendeak ez daki ezagutzen dituen abizen asko euskaldunak direla: Iturbi pianojole ospetsuarena, San Ignazio, kiroletan Indurain, Olazabal... Denek, Euskal Herrian ere bai, uste dute hona etorri ziren guztiak artzainak izan zirela. Ez da horrela. Beste zati batean artzainen bizimodua azaltzen diegu: urteko lanen egutegia, bakardadea, zuhaitzetan idazten zituztenak...

Horri esker jarraitu da asko euskal kulturarekin Idahon eta EEBBetan: dantza taldeekin, haurrei erakutsiz. Historiaz zerbait ikastea garrantzitsua da, baina elkartuta egotea eta komunitateko besteak ezagutzea ere bai. 1960an Oinkari dantza taldea sortu zen hemen eta 25. urtemugan,1985ean, Euskal Herrian egon zen. Ni taldeko lehendakaria nintzen joan ginenean. Urte eta erdiz dirua lortzen aritu ginen. Ia hilabete pasa genuen eta aktuazio ugari eman genituen. Eusko Jaurlaritzak eta Euskal Dantzarien Biltzarrak lagundu gintuzten.

Elizaren historiak ere garrantzia du EEBBetako mendebaldeko euskaldunengan. Edozein festa egiten denean meza izaten da eta San Franciscon apaiz euskaldun bat bada edozein tokitara joaten dena deituz gero.

Gauza batzuk Boisen egindakoak dira eta beste batzuk zuzenean Euskadiko fabriketatik bidaltzen dizkigute, adibidez Tolosako Elosegi txapelak eta Irungo egur lanak... Probintzia guztietako enpresekin egiten dugu lan.

Museoaren alde batean jartzen ditugu. Bilboko Euskal Museoko zuzendaria, Amaia Basterretxea, izan zen duela gutxi, eta Eulalia Abaituak mende hasieran ateratako argazki liburu batzuk ekarri zizkidan. Argazkiak enkoadratzeko beka bat jaso genuen eta hilabete batzuetarako utzi digute erakusketa hau.

Ez dugu leku handirik egoitza honetan, eta argazki artxiboa zabaldu nahi dugu EEBBetako iparmendebaldera, Idahotik kanpora atera ere. Bi urtetan dena hobetu nahi dugu, dena euskaraz eta ingelesez jarri nahi genuke. Eta etorri ziren emakumeen historiaz ere zerbait jarri nahi genuke. Museoko talde bat ari da orain 70eko hamarkadatik orain arte euskaldunekin egin ditugun grabaketa batzuen laburpenak egiten. Begoña Petxarroman lasartearrak ia 100 elkarrizketa egin zituen emakume emigranteekin hemen izan zenean. Gustatuko litzaidake egunen batean liburu bat egitea emakume horien biografia eta argazkiekin.

Museotik sortu zen, baina orain gurasoak dira ikastolaren arduradunak, beraiek atera dute aurrera. Duela bost urte hasi ziren hitz egiten eta duela hiru sortu zen Boiseko ikastola. Jaurlaritzak lagundu zigun andereño batekin; Itziar Apaolaza izan zen lehena. 12-15 haurrekin hasi ziren eta 22 daude orain. Horietako familia batek bakarrik hitz egiten du euskaraz etxean, beste kasuetan gurasoetako batek edo aiton-amonetako batek bakarrik hitz egin dezake euskaraz. Beste kasu batean bi gurasoak amerikarrak dira, baina eskola elebidun batean hezi nahi dituzte eta besterik ez dago.

Otsailean etorri zen andereñoa, Irurako Izarne Garmendia, eta zuzendaria, Elena Markuarkiaga, Nevadan jaioa eta gurasoak bizkaitarrak dituena. Laguntzaile bat ere badute, aiton-amonak euskaldunak dituena.

Zailagoa da hori. EEBBetako hezkuntza arauak ez dira hain zorrotzak 3-5 urteko haurrekin, baina bost urte dituztenean eskola publikoan edo katolikoan edo beste batean hasi behar dute derrigorrez. Iaz ikastola bukatu eta haurtzaindegian hasi zirenak arratsaldeetan ikastolara joaten dira, baina datorren urtean ezingo dute, egun osoan eskolan egongo direlako. Gutxienez euskararen oinarri bat ematen die ikastolak. Esaten dutenez, hizkuntza bat haurtzaroko adin hauetan ikasten bada errazagoa da. Jarraitu ahal izatea espero dugu.

Aspaldiko asmoa zen eta lortu dugu: euskal egoitzak kale batean bilduta daude Boisen: Gernika jatetxea, frontoia, museoa, euskal etxea, beste taberna bat, euskaldun baten negozioa. Beste jatetxe bat eta euskal produktuen denda jarri behar dute. Euskal etxeak dantza ikastaroak antolatzen ditu, arrakasta handia du. Bi euskal jatetxe ere badira, Oñati (jabeak Boise izeneko beste jatetxe bat du Oñatin) eta Epi's, eta arrakasta dute.

Deialdi bat egin genuen gutunez eta egunkariz. 25 dolarren truke edonork bere euskal abizena kaleko lauza batean jar zezakeela esanez. Diru gehiago jaso zen eta lau euskal kanta eta sei probintzietako armarriak ere jarri ditugu. Euskaldun ez ziren askok ere lagundu zuten honekin bukatzeko. Museoan horrelako asko dira bazkide. Boiseko eta Idahoko 470 euskal abizen jaso ditugu.

Euskaldunek arrakasta handia izan dute EEBBn. Hasieran gauza gogorretan egin zuten lan: meategietan, zuhaitzak mozten, artzantzan... Baina ingelesarekin erraztasuna lortutakoan beste langintza batzuetara aldatu ziren. Boisen adibidez eskola zuzendari, sendagile eta legegizon euskaldunak badaude. Gurasoentzat garrantzitsua zen hezkuntza izatea eta bizimodua hobetzea. Idahon Mexikotik eta Txinatik etorritako asko daude. Hauek diskriminazio handiagoa jasan dute beharbada, azal kolorearengatik. Euskaldunek ingelesa ikasitakoan ez zuten desberdintasun handirik, ile kolore beltzagoa agian, eta errazago izan dute arrakasta lortzeko

Ez zitzaidan inoiz burutik pasa ere egin aktore izatea, lehenago ez nuen mundu horrekin inolako harremanik izan. Betidanik ikasi nahi izan nituen Itsas Zientziak, Palma de Gran Canarian. Gurasoek ere jada dirua aurreztua zuten. Baina UBI bukatu eta nire bi lagun onenak etorri zitzaizkidan esanez ea zergatik ez nintzen beraiekin joango Londresera arte dramatikoa egitera. Ideia ona iruditu zitzaidan, Londresera joatea ez, baina bai arte dramatikoa ikastea. Ni Basaurira joan nintzen eta haiek Londresera.

Gurasoek nire erabakia beldurrarekin eta sorpresa handiz hartu zuten. Baina ikusi zuten ilusio handiz ekin niola ikasturteari eta lehen aldiz ikasgai denak aprobatzen nituela, eta hori, ezusteko pozgarri bat izan zen gurasoentzako.
Ikaskideekin ongi pasatzen nuen gelan, baina a zer bidaia egin behar nuen etxetik klasera iristeko! Gasteizen autobusa hartzen nuen Bilbora joateko. Bilbon Deustuko zubia zeharkatu eta bi tren hartu behar nituen Basauriraino, eta behin Basaurira iritsita oinez igotzen nintzen eskolara. Itzuleran, berdin. Egunero egiten nuen buelta hori. Goizeko 7etan ateratzen nintzen etxetik, eta arratsaldeko 5etan iristen nintzen.

Aktore lana showman lanarekin nahasten da. Badago jendea oso showmana, irekia dena, eta horretarako balio duena. Ni ez. Antzezteko garaian lotsak kanporatzen ditut, baina antzezlana bukatzean ni izatera itzultzen naiz eta pertsona gisa dudan lotsa ez dit inork kenduko, gustatu egiten baitzait. Ezagutzen nauen jendeak badaki nolakoa naizen eta ez dut jende aurrean festaren errege izan beharrik, eta kito.

Beti gidoi batek egon behar du. Gidoia da ideiaren bizkarrezurra. Baina gero inprobisazioarekin sortzen joan behar da, gidoiz kanpo gauza berriak ateratzen. Inoiz ezin da esan "hau egin behar da eta hau bakarrik egingo dugu". Inprobisazioa beharrezkoa da, gu finean artistak garelako eta artistek sortu egin behar dutelako.

Filmetan gidoilariaren lana bukatzen da zuzendariak gidoia eskutan hartzen duen unean. Gauza bat baita istorio bat idaztea eta bestea fotogrametan kontatzea. Bestalde, garrantzitsua da gidoiko pertsonaiak aktoreari transmititzen diona. Inoiz ez dira egongo bi aktore paper bera berdin egingo dutenak. Bakoitzak inteligentzia puntu bat dauka, edo beste gaitasun eta truku batzuk ditu... Hori da artista egiten gaituen ezberdintasuna, bestela ez legoke sorkuntzarik.

Erlaxazioa da trukua. Antzezteko momentua iristen denerako zure buruari galdera denak egin badizkiozu, eta egingo duzunaz oso konbentzituta bazaude, asko pentsatu baduzu, inprobisazioa eta papera bakarrik ateratzen da. Kamara aurrean lasai egoteko, zure eszena bi esaldikoa bada ere, ongi jakin behar duzu non zauden, nondik zatozen eta nolakoa den zure pertsonaia, momentu horretan zer eragin dituen...
Momentua ondo prestatzea da erlaxatuta egoteko kakoa. Beste gauza bat etortzen bazaizu burura, eta une horretan duda bat sortzen bazaizu, antzezpenean nabaritzen da duda hori. Gure lanean konfiantza izan behar dugu, eta horretarako kamara aurrean jarri aurretik prestatu egin behar dugu gure burua.

Zineman egin ditudan pertsonaiak prestatzeko nire buruari galderak egiten nizkion: zer pentsatzen du pertsonaiak orain? Zergatik egiten du hau? Zenbat eragin ditu une honetan, esaldi hau esaterakoan? Zer pentsatuko du honetaz? "Mi dulce" filma grabatzerakoan, egun batzuetan sekuentzia bakarra grabatu behar nuen, eta agian bi esaldi baino ez nituen. Baina 15 galdera eramaten nituen idatzita. Zuzendariak egunero esaten zidan "aber, Unax, etorri hona. Zer galdera dituzu gaur?". Burua leher zorian jartzen nion galdezka.

"A las once en casa" telesailean lan egiteko joan nintzen Madrila, eta garai hartan ez nuen inor ezagutzen Madrilen. Lehen egunetan pentsioetan egon nintzen bizitzen, eta gero bizileku bila hasi nintzen. Lehenengo pisuan hiru atzerritarrekin jarri nintzen. Amerikarra, ingelesa eta albaniarra ziren pisukideak. 15 egun iraun nituen beraiekin, oso gogorra izan baitzen. Justu Kuwaiteko bigarren bonbardaketa izan zen orduan eta amerikarra eta ingelesa telebista aurrean egoten ziren, elkarri eskua emanda bonbardaketa ikusten. "Hor egon behar zuten espainiarrek!" buila egiten zuten. Neska albaniarra ere oso arraroa zen, eta azkenean alde egin nuen pisu horretatik.
Bakarrik jarri nintzen bizitzen "Desengaño" kalean, Mano Negraren kantuak aipatzen duen kale horretan. Pisua egunez ikusi nuen, txikia zen eta ez zegoen oso ongi jarria, baina hiri erdi erdian zegoen eta ez zen besteak bezain garestia. Hartu egin nuen, baina itzuli nintzenerako gaututa zegoen, eta orduan konturatu nintzen zergatik zen hain merkea. Madrilgo bizimodurik txarrena han elkartzen da.
Madrilen jende asko ezagutu dut, aktoreak ere bai, eta asko irakatsi didate. Eta bakarrik bizitzen ikasi dut. Etxera itzuli eta sukaldean aritzen, etxea txukuntzen... horrek erakutsi dit gehiena.

Badirudi badagoela tradizio hori, aktoreak aktoreekin ibiltzen direla... Bai, hori Madrilen ikusten da. Ni ez naiz asko ateratzen gremiokoekin. Aktoreak ere lagunak ditut, baina denbora librean nire lagunekin ateratzen naiz.

Sketch batean guardia zibilarena egin nuen. Baina ia ez zitzaidan ikusten, figurante lana egin nuen. Gainera lehen etarraren fusilamendua antzezten genuen. Trikornioa jantzi orduko a zer malaostia!

Ezberdintasun nagusia autonomiko eta estatu mailakoen artean dago, eta alde nabarmenena dirua da. Estatu mailakoetan denbora gehiago daukazu prestatu eta grabatzeko. Kapitulu bat bederatzi egunetan grabatzen dugu, ez hirutan, eta hori luxu bat da. ETB2ko "Entre dos fuegos" telesaila egiteko, berriz, 66 kapitulu uda bakarrean grabatu genituen. Eromena izan zen. Hori da lan ezberdintasun handiena. Diruarekin lotuta dago dena: makillajea askoz gehiago zaintzen da... Eta hori guztia telebistako emaitzetan ikusi egiten da.

Gidoia zentzuduna izatea. Pertsonaiak gutxieneko bat eman behar du, nik errealitate bihur dezadan. Umorea egiteko, edo errealitatetik at dagoen zerbait antzezteko ez du horrek axola, baina telesail bat egiten ari bazara, eta bertan egungo institutu bat edo errealitate bat islatu behar bada, eta zuk gidoia irakurri eta ikusten baduzu ez dela horrela, eta pertsonaiak txorakeria asko egiten baditu... Antzeztea eta nire papera sinestea batzuetan benetan zaila egiten zait. Hasieran ezin nien uko egin eskaintza batzuei, baina aukera zabalagoa badut, uko egiten diet. Gainera ziurtasunez aurrera egiteko, garrantzitsua da atzera begiratu eta egindako lanaz harro egon ahal izatea.
Lan batean bilatzen dudan beste gauza bat aldioro zerbait berria ikastea da. Eta lan zaila erronka bezala hartzea. 22 urterekin errazak zaizkizun paperak bakarrik egiten badituzu, eta ez baduzu bizitza konplikatzen, noiz konplikatuko duzu? Hau da gure eskola. Beti egon behar du gaizki egiteko arriskuak, horrela gehiago ikasten baita.

Estrenoa baino lehenago ikusten dugu filma. Beldurrarekin joaten zara estreinaldira, nahiz eta badakizun zer dagoen egina. Estreinaldia prentsa da batik bat. Prentsak zer esango ote duen kezkatuta joaten gara, gizartean aurkezteko lehen eguna da, eta nerbio asko pasatzen dugu.
Lehen aldiz "Entre dos fuegos" telesailean ikusi nuen nire burua eta oso arraroa egin zitzaidan. Ahotsa, aurpegia, mugitzeko era... Ez da berdina hitz egitean entzuten duzun zure ahotsa, eta grabatutakoan kanpotik entzuten duzuna. Hasieran gaizki pasatzen duzu, baina gero onartu egiten duzu, begira, hori naiz, zer egingo diogu...

Egun prentsaren boterea izugarria da. Telebistan, egunkarietan edo edonon esaten denak agintzen du. Kritikek filma deuseztatu dezakete edo laguntza handia eman. Kritika konstruktiboak behar dira. Kritikoek kontziente izan behar dute ezin dutela edozer gauza argitaratu, hainbeste jenderengana iritsiko bada.
Filme bat egiteko jendea aritu da hilabete eta erdian egunero lanean, eta zuk emaitza ordu eta erdian ikusita ezin duzu esan hutsaren parekoa denik. Ez bazaizu beste pertsona baten lana gustatu, agian beste era batera begiratu beharko duzu.
Ni afektatzen naute kritikek. Beti irakurtzen ditut eta arduratzen naute. Jende batek ez ditu berak egindako lanak ikusten. Hori tontakeria bat iruditzen zait. Beti begiratu behar diozu emaitzari. Gaizki egindakoa ikusi egin behar da, hurrengo lanean hobeto egiteko.

Interpretatzeko gaitasuna. Horrez gain, egun telebistan lan egiteko ezin da ukatu fisiko minimo bat izan behar duela. Talentu batzuek bere fisikoak lagunduta ari dira telebistan lanean, baina badaude beste talentu asko lanik gabe, beren fisikoa ez delako ona.
Fisikoa nahasten dugu guapoa edo argala izatearekin, baina aktore munduan fisikoa beste kontzeptu bat da: neska edo mutil lodi batek edo tipiko guapoa ez denak izan dezake argi edo txispa bat. Zuzendariek esaten dute batzuek kamara aurrean jarri eta objektiboa zeharkatu egiten dutela. Pantailara begira jartzen zaituzte. Ez du zerikusi zuzenik guapoa izatearekin, baina normalean hala dira, ikusi besterik ez dago egun telebistan gehienak nolakoak hartzen dituzten.

Aldatu baino gehiago moldatu egin naiz. Hiru urtetan nire bizitza goitik behera aldatu da. Baina nire lagunak betikoak dira, eta nire jendeak nire jendea izaten jarraituko du. Nire lana beste bat da, prentsak eta gizarteak beste eragin bat du nigan. Kalean pasatzean begiratu egiten naute...

Boladak ditut. Hasieran ongi, ez zelako hain astuna. Gero iristen da une bat jasan ezin duzuna. Oraintxe arte lasaiago nengoen. Onartuta neukan, nire lana masiboa eta publikoa da eta ezin diot horri ezetzik esan. Gainera 22 urte edukita, nire publikoa batik bat 16 urteko neskek osatzen dute. Nik ez dut lana haientzako bakarrik egiten baina badirudi 17 urteko neskek bakarrik ikusten nautela, eta gainera horiek dira kalean gehien garrasi egiten dutenak! Oso adin txungoan nago. 28 urteko aktore batek publiko ezberdina izango du.

Zirko bat da. Jendea erakarri behar da zinemara etortzeko, eta aldizkari, telebista eta komunikabideek "star system" hori sortzen dute, jendeak gauzak erosi eta ikusteko. Barrutik desfilea nolakoa den ikusten duzu. Promozioa egin behar da, eta glamourra bai, badago, baina ez da traje batean eramaten.

Momentuz Madrilen geratuko naiz, baina kanpora joateko aukerarik badut joan egingo naiz. EEBBetara ez, baina Argentinara joatea pentsatuta nuen. Nire ama argentinarra da, 7 urterekin etorri zen Gasteiza eta ez da geroztik itzuli. Madrilgo aukera sortu baino lehen arte dramatikoa Argentinan ikastekotan egon nintzen. Bertan daude irakaslerik onenak. Ikusi ditudan Argentinako filmetan beste antzezpen mota bat sumatu dut, pasionalagoak dira, beste ikuspuntu bat dute.

Orain arte antzerkia metro bateko ikusleentzat bakarrik egin dut, umeentzat. Nire hurrengo lana antzerkia izango da. «Ecus» obra egingo dugu, 70ean egin zena. Agian telebistan botako dute

Bertsoaren munduan hasi zinen kantuan. Nola egin zenuen abestiaren mundurako jauzia?

Ikastolan nengoela, Joxe Ramon Arbe irakasle izan nuen, eta hark erakutsi zidan bertsogintza tradiziozkoa. Gogoan daukat ni melodien ederrarengatik sartu nintzela mundu horretan, ez bertsoen mamiagatik edo ez dakit noren bertsoak zirelako. Garbi dago bertsoan sorkuntza, inprobisazioa eta musika daudela. Nik orduan ez nion benetan daukan garrantzia ematen sortzeko zera horri; kantatuz disfrutatzen nuen, besterik gabe. Inprobisatzen nuen, baina oso kontziente izan barik. Gero gehixeago sartu nintzen bertsolariaren larruan, eta gehixeago disfrutatzen hasi ere bai. Baina hain justu orduantxe hartu nuen kantari hasteko erabakia. Erabaki zuzena izan zelakoan nago, musikak sarrarazi baininduen bertso munduan, eta hori eskatzen zidan benetan gogoak.
Bertso munduak gauzak erraztu dizkit, bai idazterakoan bai berbak eta musika ezkontzeko orduan. Garrantzi berezia ematen diot hitzak eta musika harmonia ederrean joan daitezen, hitza, silaba eta nota natural loturik joan daitezen. Eta uste dut horretan zor handia dudala bertsogintzarekin, eskola ona izan zen eta.

Mundu ezberdinak dira, une jakin batean espazio berean bildu daitezkeenak; baina niretzat bi mundu dira. Abestiaren mundua bertsoarena baino unibertsalagoa da, batez ere Euskal Herriko bertsoa baino. Eta ez diot hori bakarrik bertsoa hitzak ulertzen dituenari baino heltzen ez zaiolako; eta hor amaitzen da mezua, nahiz eta hori asko den, noski, herri honetan. Musikarekin batera, ordeaà Beno, bertsoan ere melodia kantatua dugu, berba kantatuak diraà Baina nire ustez bertsoaren osagai nagusia edukia da, esan-nahia, mezua. Abestiaren kasuan, berriz, musikarekin berarekin mugak gaindi ditzakezuà Eta horrek bihurtzen ditu bi mundu ezberdinà

Ez, ez dut etiketarik jartzen. Ez naiz gauza etiketarik jartzeko.

Ez dakit, kontuari bestelako garrantzirik ez ematen saiatzen naiz. Nire ustez daukan garrantzia ematen diot: egitea gustuko dudana egiten ari naiz, horixe da niretzat honetan guztian alderdirik transzendentalena. Arrakastari, famari nola aurre egin, hori oso erlatiboa da. Ni saiatzen naizà ahaztu egiten zait pixka bat. Arriagarrena aipatu duzu, adibidez. Bai, dastatu egin nuen, baina aldi berean kanpoan, atzean geratutako zerbait da. Bere egunean, bizi izan nuenean, zoragarria izan zen. Baina biharamunean oroitzapen bihurtzen da, garrantzizkoa izan zelako gogoratuko dut. Baina egiten dudanari garrantzirik ez ematen saiatzen naiz, uste dut nahiko natural eramaten dudala. Bere eragina badu, noski, eragina izan behar duelako. Jendea begira izateaà edo, zer dakit nik, elkarrizketak, hango eta hemengo deiak izateaà, horrek guztiak eragiten dizu. Baina filtro ona izanez gero, uste dut ondo eramateko modukoa dela, gainera gure herri txiki honetan, ez zaitu itotzen. Hau ez da Espainia.
Bestetik, arrakasta eta famaren egitekoa entzuleek erabakitzen dute. Ariketa hori entzuleek ere egin behar dute, jakin behar dute kantaria, azken finean, beren aldekoa dela, pertsona bat, beste lanbide batekoa. Ez dut uste musikariarena berez arotz edo iturgin batena baino duinagoa denik. Uste dut kontua dela norbera egiten ari den horretan gustura egotea. Lanbidetzat daukat neurea.

Tira, barruan ere gaizki ulertuko da, beharbada. Ez dakit, baina bekatu gizatiarren artekoa da banitatea, eta inbidia ere berezkoa du gizakiak. Alde horretatik, ez dut uste euskaldun izaerak hor inolako eraginik duenik, mundu guztian hala da, nik ezagutzen dudan munduan behintzat. Nik uste dut, ordea, edozein kultur agente euskaldunen arrakasta, dela idazle, musiko, eskulturgile edo dena delakoa, bai hemen eta bai kanpoan, garrantzizko kontua dela. Eta nire kasuan arrakasta hori hizkuntzaren bitartez lortua bada, nire ama-hizkuntzanà
Uste dut norbaitek hemendik kanpo arrakasta izatea, ona dela, bai euskararentzat, bai gure herriarentzat. Arrakasta, oro har, ondo bideratuta baldin badagoà

Nik ere ez dut uste toki ideal, inspiratzaileena denik, baina ez nago hemen sortzeko lekurik egokiena delako. Hemen bizi naiz, gustura bizi naizen lekua delako. Gasteizen, giro berria daukatà Lan-arrazoiak zirela eta etorri nintzen, eta gero gustuko nuelako geratu nintzen, lasaitu egiten nau hiri honek. Hemen beste adiskide inguru bat aurkitu dut; horrek ez du ezer kentzen lehendik neukanetik, baina aberastu egin du nire bizitza.

Gauza bat kontatuko dizut. Lehen diskoa atera baino lehen, urtebetez izan nintzen gitarra eskolak hartzen, izkutuan: inork ez zekien herrian. Etxean anai-arrebek zekiten, baina koadrilan inork ez. Gitarra ezkutuan edo autoan eramaten nuen adiskide irakaslearen etxeraino. Ez nuen inork jakiterik nahi. Urte eta erdira, bat-batean CDa eskuan heldu nintzen tabernara. Koadrilakoek pentsatu zuten adarra jotzen ari nintzela, izan ere garaian errugbian nenbilen, bertsotanà
Abestiak egitearena, berrizà Harra lehendik neukan, zerbait bazegoen lehengo melodia zaletasun horretanà Hamar akorde erdi menderatzen nituenerakoà Si 7.etik Do-ra pasatzea sufrikarioa zenà Gaur egun dena orekatuagoa da. Naturaltasun handiz bizi dut konposatzearena, orain arte jardun gozagarria besterik ez da izan niretzat. Eta denbora askoan halaxe jarraitzea espero dut.

Egia esan, ez dakit benetan zeintzuk diren nire iturriak, nik uste dut bizitzan zehar jasotako elementuak besterik ez daudela, nahiz eta aspaldi utzi nion musika entzuteari. Nahita, musika gutxi entzuten dut; entzuten da beti zerbait, baina ez naiz disko kontsumitzailea. Baina nire bizitzako garai jakin batzuetan disko batzuek eragina izan dute, bai; autoreak baino, diskoak eta abestiak dira. Disko horietako batzuk nire barruan sustraitu ziren. Ez dut uste hutsetik sortzen dugunik, bada iturri, biltegi antzeko bat. Iturriak edozein izanik ere, uste dut beti zerbaiten gainean sortzen dugula. Zerbaitek markatu zintuen bizitzan; gero, zuk originaltasun bat emango diozu, zuregandik sortzen baita, ez iturritik, eta hortxe dago berrikuntza.

Ia nahi gabe, ez baitut pentsatu, abesti bat bluseroa, beste bat latinoa, beste bat bertso mundutik gertuagokoa, estilo askotako abestiak atera zaizkit. Mestizaje? Ez didate berba horrekin aipatu, antzeko hitzen batekin baià
Ondo iruditzen zait leihoak zabalik geratzea, arrasto ezberdinak ematea. Niri mestizaje ederra iruditzen zait, baina erroa non den, eta norbera nondik datorren jakitea, beharbada garrantzizkoagoa iruditzen zait. Ireki beharra dago, baina nonbaitetik ireki.

Nik sortzen dudanean, normalean musika egiten dut aurrena, eta musikaren gainean gero letra sortzen dut. Hori berezko prozesua da. Bestela ere sortu dut musika ona. Letra emanda, sortu musika letraren gainean. Baina bestela ere. Normalean nik sortzen dudanean musika egiten dut. Eta melodia horren gainean, horrek ematen didan atmosferarekin eta informazioarekin, letra egiten dut. Batzuetan biak batera kontzientzia argirik gabe, baina, hor egoten dira buruan. Hasten zara musika honekin eta gaia hor dago zintzilik. Badakizu jada, musika hau eta gai hau ia-ia batera datoz. Orduan, nik uste dut sortzeko erak desberdinak direla. Imajinatzen dut ia-ia musikari eta abesti-egile gehienetan hala izango dela, oso bariatua izango dela.

Harmonia dexenterekin. Eta horrek ez dauka preziorik. Gozatzen, gozatzen. Eta hori nahi nuke aurrerantzean ere. Grabaketa bakoitza lagunak elkartu eta norberak ere gustura egoteko tarte bat izatea. Sortu eta gauza garrantzitsu bat egitea.

Ari gara horretaz, ari gara gatazka giroaz. Uste dut ez aipatzea, lur honetako kontrasteak hitzetan ez azaltzeaà, ez dakit, hemen bizi ez banintz bezala izango litzatekeela. Neurri batean bertako kontraesan eta kolore anitzak islatuko ez banitu, iruzur antzeko bat litzateke, ez?, eta ni horrek guztiak eragiten nau. Eta uste dut bai disko honetan, bai aurrekoetan, ispilatu izan ditudala hemengo kontraesanak.
Hemen etsipen moduko sentimendu bat dago, ikusten ari garelako ez garela gauza herria egoki aurrera ateratzeko. Niri depresio txiki bat sortzen dit ikustea ez garela gai ontzi hau portura eramateko. Uste dut historia luzeegi doala, eta uste dut autokritika egin beharrean daudela guztiak, zer izan den orain artean, eta zer behar duen etorkizunean. Eta uste dut Madriletik, gobernu espainoletik ez dela inolako laguntzarik etorriko. Beraz, guk geuk konpondu beharà
Zeinek bere etxean indartsu behar du. Baina zer esan nahi du indartsu izateak? Lehenengo, kulturalki. Eta, bigarren, politikoki ere, batasunen bat egon behar du, elkarren arteko proiektuak. Gutxieneko konpartitu batzuk. Eta uste dut hori, oraintxe, ez dagoela.
Eta bestetik, boterean dagoenak, Espainiako Gobernuak noizbait hemengoari aurre egingo balioà ez dut esango ausardiaz, baina umiltasun apur batekinà eta arazoaren muinera jo nahi duenean, korapilo nagusiraà Nik uste dut boterean dagoenak daukala erantzukizunik handiena. Neurea, eta herri honen parte batek izan dezakeena ukatu gabe ere. Baina hau ez da konpontzen, neurri handi batean, Madrileko Gobernuak nahi ez duelako.
Eta, gero, uste dut guk ez dugula asmatzen botere horri aurre egiten, ez dugula formula egokirik aurkitzen. Eta uste dut orain bildu, batu beharra dagoela; eragin, eta bide berriak bilatzen hasteko. Uste dut luxua litzatekeela herri honetan pesimista izatea.

Bai, hitz horietan esaten dut gure herria negu gorria baino gogorragoa dela, baina, izan, badira gurea baino gogorragoak diren herriak, ezta? Hemen errealitate gordinak daude, zentzu bietan: era eta kolore askotan sakabanatuak, baina hemen, oro har, nahiko ondo bizi gara. Gure arazoak ditugu, baina nork ez dauka arazorik?
Ukaezineko beste errealitate bat ere badago hemen. Jende askorentzat garrantzi gutxien daukan kontua da. Baina jende asko gatazkan bizi da bere inguruarekin, horrek dakarren guztiarekin. Gogorra da oso bizitza gatazka modura bizi izatea, esan nahi dut badirela defizit batzuk onartu beharrekoak, alde izan zein kontra izan. Gerra giroan bizi bazara, etsaia hiltzea, tortura, kartzelakà Hemen jende asko bizi da gerra giroan, eta «beste aldean» ere berdinà Defizit horiek gerra guztietan gertatzen diraà Batzuek horrela bizi dutela, egia da. Baina oso zaila da gerra sentimendua gizarteratzea, beharbada horretarako prest ez dagoen herri batean