ZUBEROA 2010
Zuberoa krisian", "Zuberoa lurralde ttipiena" edo "Zuberoa esperantza geroan" gisako leloak izkiriatu ditugu azken urteotan. Bertako ekonomia bihurgune garaian zegoela aditzera eman genuen orain bi urte. Harrezkero, flakezian jarraitu arren, berezko norabidea hartu dute zuberotarrek. 13.500 bizizale baino ez dira. Maule hiriburua da ekonomiaren gune nagusia. Industria lantegiak, zerbitzuak eta laborantzak dira Zuberoako ekonomiaren hiru zangoak. Laugarren zangoa instituzioek paratu behar dute: Herrien Erkidegoa eta ODACE erakundea ari dira horretan. Mahainguru honetarako lau zango sendorekin kontatua genuen. Jean-Pierre Mirande kontseilari nagusiak alabaina, maingu utzi digu mahaia. Solaskideen kexurako eta Zuberoako agintari honen hutsez, naski.
Abiatzeko gisan iraganari soako bat emanen diogu. Zuberoako industriagintza joan den mendearen hastapenean ezarri zen Maulen, eta 1960. urtera bitartean emendatze azkarra ukan zuen. Espartina eta oinetakoen mozkinetan 2.000 enplegu sortu ziren Maule hiriburuan. Zerk egin zuen posible -lurralde laborari batean- industria hain azkar garatzea?
MICHEL ETXEBEST.
JEAN-JAKES ETXEBERRI.
PEIO OLHAGARAI.
Maule azkarki jo zuen krisi garaia etorri zen gero.
M. ETXEBEST.
J. J. ETXEBERRI.
Azken mende honetan 10.000 bizizale galdu ditu Zuberoak, horietako 1.000 joan den hamarkadan. Azken hogei urteetan, Maulek populazioaren %18 galdu du, Zuberoak %10. Datu hauek adierazgarriak dira oso, ekonomia sustatu ahal izateko arras ezkorrak.
M. ETXEBEST.
J. J. ETXEBERRI.
M. ETXEBEST.
J. J. ETXEBERRI.
Noren esku dago demografiaren problema bideratzea?
P. OLHAGARAI.
J. J. ETXEBERRI.
M. ETXEBEST.
Egungo egoera ekonomikora etorriz. Zuberoak 1.000 lanpostu galdu ditu azken hogei urteetan. Egoera honi buru egiteko hainbat plangin-tza abiatu dira. 600 lanpostu sortzea aipatu da hamar urteren buruan: 400 industrian eta 200 zerbitzuetan. Ekimen hau duela urte bat hasi zen gauzatzen. Zeintzu dira erronka hau erdiesteko gakoak?
M. ETXEBEST.
Nik kudeatu dudan hautagaitzak kanpaina azkar bat landu du demografiaren problemari buruz, problemaren garrantzia erakutsi dugu. Alabaina, ikusi dugu jendea ez dela aski axolatzen gaia honi buruz. Jendeak bere borroka pertsonalak edo beren talde borrokak ditu funtsean, baina ez du Zuberoaren ekonomia aitzinatzeko borrokatzen. Maleruski, jende guztia ez goaz tren berean. Batzuek ez omen dute sekula aski denbora beren egitekoak burutzeko, ez omen dute aski dirua irabazten, ez dute aski jendea lan egiteko, alta hor dira beren lantegiak zutik. Zergatik dira lantegi batzuk biziago besteak baino? Nahikaria ez da funtsean lantegi buruarena soilik izan behar, lantegi barnean lanean ari diren guztiena baizik. Zuberoan jendeak ez du bere burua lantegietan bat ikusten.
J. J. ETXEBERRI.
M. ETXEBEST.
J. J. ETXEBERRI.
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
Langileek nahi duten ziurtamena ezin zaie ekarri komunistek eta sozialistek bederazka egiten duten bozen %30 horien arabera. Hauek buruan duten eskema hauxe da: lantegi azkar batean, nagusia alde batetik eta langileak bestetik; eta segur bizi. Hori ez da gehiago horrela, nehon ez da horrela gehiago. Gero, bestaldetik, pare-parean kasik hautetsiak daude. Hautetsiek nahi dute absolutuki ekonomiaren giderrak eskuratu eta maneiatu, eta hori ez da ere gehiago egiten ahal.
Nire ustez, gakoetarik bat, lantegiak hemengo lantegi sustatzailei kudeatu ditzaten uztea da. Nik lantegi kudeatzaile berriengan izugarrizko konfiantza dut. Nire konfiantza oixtian aipatu ditudan familia horiekilan lotzen dut, hemen diren jendeak aski gai dira garapenaren eskuratzeko politikarien eta sindikalisten eskusartzerik gabe; honenbeste parte hartzerik gabe bederen. Hor dago egiazko gakoa nik uste, ez dakit mahaikideak ados diren nire ikusmoldearekin.
Aldi berean, Zuberoak badu historikoki multzoaren edo kolektiboaren izpiritua, elkarrekin biltzen dira, eta ongi da, baina batzutan traba ere izaten ahal da, hor atzematen dut egungo trabaren muina. Langilearen aldetik, lehenengo ideologia komunista eta sozialistaren aldetik mende honetako ekonomiaren aro berrira egokitzeko urra-tsak ematen ari dira, noizbehinka bederen. Hirugarren milurtean sartuak gara ordea, eta egungo egunean politikak ez du ekonomian lehen zuen lekua, behar dira gauzak osoki bereizi, politikariek azpiegiturak behar dituzte eraiki ekonomia bizi dadin, eta bertzerik ez. Ez dute zenbat salmenta egiten den eta zenbat lanpostu sortzen den kontrolatu behar. Hori guztia lantegi buru baten lana da, eta ez ber-tzerik. Lantegi buruak arriskuak hartzen baditu berak asumitu behar ditu. Hor dago gakoa.
J. J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
J.J. ETXEBERRI.
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
J. J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARI.
Ekonomia molde berriaren ezaugarri bat dibertsifikazioa da. Maulen lantegi berri ttipiak ireki dira. Nola doaz industria berri honetan harreman molde berriak?
M. ETXEBEST.
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
M. ETXEBEST.
J.J. ETXEBERRI.
Aldiz, jendeak kanpotik so egiten duelarik denetarik urrun ikusten gaitu. Alta, erran nezake, zuberotarra ere urrun joaten dela urrun joan behar delarik, hara! Zerbaiten egitea desiratzen duenak bitarkekoak atzematen ditu eta gogorik ez duenak estakuruak atzematen ditu. Hemengo enpresen artean agian baluke elkarrarazteko sistema azkarxeago bat atzeman behar, anartean, enpresa eli batzuen artean hartuemanak badira, zerbait erdiesteko bidean ari gara nik uste.
Merkataritza Ganberatik nola ikusten da 600 lanpostuen afera, ekoizpenen dibertsifikazioa tarte delarik?
P. OLHAGARAI.
Erran bezala bere puntu ahulak baditu. Hemengo egoera soziala egun sobera nahasia da, kasu. Beharbada jende denek ez dute beren burua ikusten ekimen horretan, beharbada nork bere inguruan behar du bere burua kokatu, bakoitzak berea egin behar du. Puntu hau, menturaz, gakoa izan daiteke ere zerbaiten erdiesteko. Hots, eragile bakoitzak
-ekonomikoak nahiz politikoak zein sindikalak- berea osoki egin behar duela uste dut, eta berea ez dena besteei egiten utzi. Ezen eta, egitekoak nahasten delarik, nik nirea ez den lan bat eginen dut, eta ez dut ontsa eginen. Eta bertzeak nirea ere ez, eta hor indarrak ukatzen dizkiogu elkarri, eta oro har galdu ere bai. Zabaldu izan den plangintza horrek, guttienez, zuberotarrek garapena beren gain hartzen dutela frogatzeko balio izanen du, baita oro har, euskaldunok plangintza bat abiatu dugula eta bitartekoak jartzen ahal ditugu aitzina joateko.
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
M. ETXEBEST.
Laborantza testuinguru honetan bizi da. Zein dira laborantzaren posibilitateak Zuberoan.
M. ETXEBEST.
Hiru sektoreen artean oreka dago, beraz.
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
Zuberotarrek sentitzen duzue geroa zaila, lurralde ttipian zarete. Lelo bat zabaltzen ari da naski: gaixo zuberotarrak!
J. J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
Ni itsasuarra naiz sortzez, eta nire lan arloan kanpotik heldu diren lantegiak Ipar Euskal Herrian kokatzeko ardura dut. Egun ezin diozu frantses bati, espainol bati edo alemaniar bati erran ez dela beharrezkoa lantegi bat autopistaren hegian kokatzea, posible dela Itsasun kokatzea, hau da, Baionatik hogei minutura. Ez dute aditu nahi ere Itsasun edo bertze nonbaitan kokatzen ahal dela. Itsasertzeko autopistaren ondoan nahi dute kokatu absolutuki. Hegoaldean berdin. Donostiarrek ez dute kontuan hartzen ere lantegi bat Urnietan kokatzen ahal dela, hogei minutura hiriburutik, hirian bertan nahi dute kokatu. Hori zailtasun handia da. Pentsa ezazu, Lapurdiko Itsasun kokatzea ezin onartua bada, nola onartarazi Maulen lantegi berri bat kokatzea. Industria eremuak hirien inguruan kokatu nahi dituzte eta halaxe kokatzen ari dira.
Ekonomiaren erakundeez ariko gara segidan. Zuberoako ekonomiaren kudeaketa Paueko Merkataritza Ganberatik Baionako Ganberara pasa zen 1990. urtean. Zer ekarri dio aldaketa honek Zuberoari?
M. ETXEBEST.
Ofizialeen Ganberatik berdin?
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
Enpresen kudeatzailea den aldetik Michelek egin dezan horren balorazioa.
M. ETXEBEST.
Gisa berean, hor dago ODACE, duela sei urte zutik ezarri dela erraiten da, baina ez da oraingo egitura arras berria. Orain hogei urte abiatu zen elkarte hori eta orain teknikari eta politiko gehiago sartu da. Azkenaldi honetan ODACE nahiz Merkataritza Ganberaren eskutik zein Herrien Erkidegoaren eskutik bide berri bati ekin zaio Zuberoako ekonomiaz axolatzeko, ez soilik ekonomiaz baizik eta Zuberoako azpiegituraz eta bere izaeraz axola-tzeko. Hori izan da Zuberoan usaia edo ohitura. Alabaina, egitura hauen inguruan badira jende multzoak, joera ezberdineko taldeak, hauen artean batzuk hobekiago moldatzen dira bertze batzuk baino. Halarik ere, zuberotarrak atxikiak dira oraingo lan molde eta ohiturei. ODACE plataforma bat da, hobekiago elkar ezagutzen dugu, bere bidez badakigu bakoitzak non ditugun gure indarrak eta gure flakeziak. Kostaldean, konparazione, ez dute hemen dugun ekonomia arazoa bera, baina ez dira hemen bezala biltzen ere. Hango lantegi buruek izenez eta entzutez ezagu-tzen dute elkar, baina ez dira lanerako edo lan-bazkarietarako hemen bezala biltzen. Hemen lanetik kanpo enpresariek parte hartzen dute bertze aktibitateetan, aisialdian, ostatuetan usu elkar ikusten dugu. Hartueman hori bizirik dago.
Enpresen lau mindegi daude Ipar Euskal Herrian. Ontsa lotzen dira hauek?
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
Eskolak eta enpresak ongi uztartzen al dira?
M. ETXEBEST.
Ofizialeen eskola eta ofizialeen munduaren artean berriz?
J.J. ETXEBERRI.
Ofizioen alorrean gazte gutti plantatzen da, bai langile bezala bai enpresa buru bezala. Jornaletan edo soldatetan gorabeherak izan dira eta ttipiak izanik, arrabaliatze bat atzeman nahi izan dugu bertze eskualdekiko. Orain ez gara bertzeak baino gibelagoa baino ez aitzinago ere, egitura aldetik eta tresnerian ez gara gibelagoa ere. Ofizialgintzan kalitatea bada, eta hemengo enpresek arrakasta badute.
Azkenik, instituzioei buruz ariko gara. 1992an "Euskal Herria 2010 Lurralde Eskema" sortu zen. 1994an, Garapen Kontseiluaren eta Hautetsien Kontseiluaren elkarlanaren ondorioz "Antolaketa eta Garapen Eskema" eratu zen. Zer balorazio egiten duzue Garapen Eskema honi buruz Zuberoari dagokionez?
P. OLHAGARAI.
J.J. ETXEBERRI.
P. OLHAGARAI.
Michel Intxauspek autobidea ez zela Garazitik pasako erran zuen eta Izaba, Zaraitzu eta Erronkari barne letorkeen bidea aipatu zuen; Otsagitik Larrainen barna alegia.
P. OLHAGARAI.
M. ETXEBEST.
J.J. ETXEBERRI.
Herrien Erkidegoa eratu zen iaz. Instituzio hau osatzen duten 35 herriek 100.000 liberako laguntza ekarri dute ekonomia sustatzeko. Nola baloratzen duzue ekimen hori?
M. ETXEBEST.
Nora begiratu behar du Zuberoako ekonomiak?
P. OLHAGARAI.
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
J.J. ETXEBERRI.
Paueko Kontseilu Nagusiak ba al du arrenkurarik Zuberoaren egoera ekonomikoaz?
M. ETXEBEST.
P. OLHAGARAI.
Michel Etxebest
Herrikoa-ko presidentea
Maulen sortua izanagatik (1961ean) Gotaineko Berruetan du jatorria. Ezkondua, alaba bat du. Laborantza ikasi zuen eta ardien hazkuntzan aritu zen eskola bukatzean. Laborantzatik enpresen kudeatzaile izatera iragan zen. Egun, lantegien kudeaketan ari den Artzainak enpresa-burua da. 10 lantegi eta 220 langileen lana kudeatzen ditu. Merkaritza Ganberan profesionalen ordezkaria, Herrikoa sozietatearen presidentea eta Mauleko Herriko Etxean hautetsi berria da.
Peio Olhagarai
Merkataritza Ganberako garapen zuzendaria
Lapurdiko Itsasu herrian sortua da 1958an. Ezkondua, bi semeren aita; Basusarrin bizi da. Akitania erregioko kooperatiben garapen zuzendaria izan zen hamalau urtez. 1989an Lanberri izeneko enpresen inkubagailuaren sortzailea, 1992an abiatu zen "Euskal Herria 2010 Lurralde Eskema"ren ondorioz eratu zen Garapen Eskemaren eragilea eta Garapen Kontseiluaren lehen idazkari orokorra izan da. Baionako Merkataritza Ganberako garapenerako zuzendaria da gaur egun.
Jean-Jakes Etxeberri
Ofizialeak elkarteko presidentea
Maulen sortua da 1958an. Ezkondua, bi seme-alaben aita. Aitari ikasi zion hargintza ofizioa eta horretan ari da egun. Etxeberri izeneko lantegia kudeatzen du Urdiñarbe herrian -Mauletik hamar minutura-. Eraikintzan edota etxegintzan ari den 13 langileko enpresa du bere kargu. Bere lanerako lemak honela dio: "Harritik etxea etxetik bizia". Ipar Euskal Herriko ofizialeen alde borrokatu ondoren, Baionako Ofizialeen Ganbera ordezkatua den Ofizialeak elkartearen presidentea da.
Urte honetan, erakunde juridiko eta politiko berri batek -"Xiberoa" deitu den Zuberoako Herrien Elkargoak- biltzen ditu Maule eta Atharratzeko kantonamenduetan dauden 35 udalerriak. Ekonomiaren garapena eta lurraldearen deigarritasuna indartzea ditu jomuga nagusiak. Lanabes berri horrekin, politika oldartsu baten antolatzeko bideak hartu nahi ditu Zuberoak, ibarrari oldar berri bat emateko eta demografiaren beherapena oztopatu ahal izateko.
Natura, kultura eta teknologiak: postaletik haruntz.
Euskal Herriaren baitan, Zuberoak toki berezia dauka maiz; zor dio handizki kulturaren eta baserri munduko ohiduren indarrari, baita natur gune batzuen famari, haietan Holtzarte, Uhaitxarre, Kakuetako sakanei edo Orhi gainari eta Arbailako mendi multzoari. Baina, lurralde zaindua denaren irudi merezitako horri eutsi nahi badio Zuberoak, beste kartarik ere badauka prestik.
Luzaz espartinaren menpeko zegoen hemengo industria, baina azken hogei urteotan, birmoldaketa neketsu bat egin behar izan du. Zenbait ehun enplegu galdu dira krisialdi horretan, beste batzuk arriskupean daude gaur, baina orokorki, dibertsifikatzen hasia da hemengo industria. Zuberoan dagoeneko sustraiturik dago lantegi ttipi-ertainekoen sare bat berrizalea, teknika xorrotxenak eskatzen dituzten borontetan oldartsu.
Esportazioari zinez idekiak dira lantegi batzuk; adibidez Etche Sécurité (segurtasun-oinekoak, industria kimikorako hornidurak...), Tissages du Saison (mekanika, aeronautika), ELB (poliesterrak), (EMAS (elastometrak): elkarlana eta garapena bultzatzeko ahalemn handiak eskaintzen dituzte.
Halaber, garatzen ari da nekazaritzako janariena, Zuberoako (edo Xiberoko) lurralde bikainaren ekoizkin onenak ongi baliatuz. Horietan ardi gasna, axuri ttipia, kontserbategiak, Zamalzain izeneko patxarana, Eztigar sagardoa edo Akerbeltz garagardoa, Basaburuan egina izen horretako garagardotegian.
Ekonomiako sail indartsua da ofizialen mundua. Eraikuntzako lantegi andana bat dago, Akitania eskualde guzira hedatzen ari dena gaur ekintzetan, bere lanaren maila ezagutarazi esker.
Berrikuntzako ahalmen handia badago halaber Zuberoako erakaskuntza sarean. Institutu politeknikoak bere mikroteknika sailarekin azken lau urteotan Akitaniako berrikuntza saria irabazi du, Campo institutu profesionalak Erteuroparekiko harremanak garatzen ditu, eta abar. Aipatru beharra da halaber Berrogaine-Laruntze eta Mendikotako Laborantza ikastetxe sarea. Lantegi mindegiak egitasmo ekarle batzuk biltzen ditu, bereziki enpresenganako zerbitzuen alorrean: informatika, NTIC, formakuntza.
Ber denboran antolatu dira Herrien Elkargoa eta orain kudeatzen duen egitasmoa, Zuberoaren garapen xedea.
Bultza eta sostengatu
Egitasmo hori bete nahi dugu hamar urtez, hil ala biziko arrazoi batengatik: demografiaren beherapenari aurre egiteko. Eiki, aurreikusirik zegoen 2010 urterako bi mila biztanle galduko zituela Zuberoak (%14), baita zahartuz joanen zela jendetza, eta horrela, 2010ean, hogei urtez azpiko ehun gazterik ez zuela edukiko Atharratzeko kantonamenduak.
Aurreikuspen horiek direla-eta, industriaren birmoldatzeko lan astun bat hasi dute Herrien Elkargoak eta ODACE delakoak (tokiko ekonomiaren garapenaz arduratzen den erakundea). Lan horren jomuga: ondoko hamar urteetan 600 enplegu berriren sortzea.
Beraz, aurtendanik Herrien Elkargoak lantegi guneak antolatzeari ekingo dio, enpresentzako eraikinen politika jarraituko du eta beste partaide anitzekin, fondo bat eratuko du lantegien laguntzeko dirua mailegatuz bermerik gabe. Halaber, enplegu bilarien sostengatzea eta lurraldearen aldeko promozioa, biztanleenganako harrera eta bizimoduaren hobekuntza, baita lantegiak honera biltzerko lana emendatuko ditu. Ikuspegi horretan, Zuberoa sartu behar dugu bide handi sare batean, aterabide nagusi bat da hori gure ibarrarentzat.
Milioi andana bat kostako da egitarau orokorra, korapilatsua da, eta partaideei etengabe buruan sartu behar zaie industrian etorkizun bat eduki dezakeela Zuberoa bezala mendi artean dagoen ibat ttipi batean, eta lantegi berriei aukera ekonomikoa eskaini ditzakeela bizi gune zoragarri batean. Herrien Elkargoari dagokion erronka da.
Hona gaurko enpleguaren bilakaera zapatagintzan:
-1977an: 1513 lanpostu.
-2000an: 220 lanpostu.
Beraz, 1300 lanpostu galdu dira sail horretan 23 urtez, baita lantegi asko (Biga, Figeco, Recalt, eta abar...).
Duela urtebete, Xiberoko Herrien Elkargoak egitasmotzat hartu zuen "industriako 600 lanpostu Xiberoan 10 urtez" lema. Xede zinez deigarria da, baina kontuz ibili behar da hor, tokiko ekonomiaren beherapeneaz arrazoi osoz kezkatuak dauden zuberotarrak ez ametsez ilusitzeko. Gobernu ezberdinek eginiko politikaren ondorioa da benetan oraiko egoera.
Gaur sekula baino gehiago elkarrekin lan egin behar da, logika ezkor bat norabidez aldatzeko, ezen logika horren arabera, desagertu beharra litzateke hemengo zapatagintza.
Inportazioak neurriz egin behar dira eta legez mugatu: Zuberoan enpleguaren atxikitzeko eta garatzeko, derrigorrezko baldintza da hau.
Deslokalizatzeen eta gehiegizko inportazioen aurka, legegai batzuk aurkeztu zituen PCFko taldeak Diputatuen Biltzarrean eta PSkoak Senatuan, baina hauspean utziak izan ziren. Ordu luke handik atera ditzaten.
Inportazioen serioski mugatzea bide bakarra da:
- Nekezian dagoen Etchandy enpresaren salbatzeko.
- Ekintza oldartsu baten ahalbidetzeko, horri esker bizi daitezen Maule eta Zuberoa.
- 200 enplegu berriren ahalbidetzeko Maulen.
Sekula baino gehiago, lanari lotu behar dugu, proposamen batzuen egiteko eta maila gorenera helarazteko, horien aldeko sostengu zabalena lortu ondoren.
Elkarrekin! Lema honekin konpreniaraziko dugu bizi nahi duela Zuberoa.
Zuberoako Herrien Elkargoak eskaturik, sei hileko lana egin du SODIE etxeak, 2000ko abuztutik 2001eko otsailera. Estatuak, Eskualdeko Biltzarrak, Kontseiluko orokorrak eta Zuberoako Herrien Elkargoak ordainduriko lan horrek hona zer eman duen:
- Zuberoako industriaren azterketa bat, ibarreko 40 lantegi handietan oinarritua.
- Hamar urtez 400 enpleguaren sortzeko xedea bete daitekeelakoaren baieztapena.
- Horretarako estrategia baten proposamena, sei urteko egitarau batekin.
Ikerketaren ondorio nagusiaren puntu baikorrak
- Lantegien herenak badauzka garatzeko egitasmoak (barneko hazkundea, kanpoko hazkundea, sorkuntza, hurbilketa geografikoa...) eta horrela sor daitezke 185 lanpostu hiru urtez.
- 40 lantegi horietan dagoen industria klasikotik at, Zuberoan badaude beste lantegi batzuk industriaren eta ofiziale sailaren, turismoaren, edo lantegienganako zerbitzuen mugan, eta lanpostu berririk ekar dezakete ondoko urteetan.
- Eratzen ari da lurralde antolaketa, bai politika mailan (Herrien Elkargoaz), bai ekonomia mailan (industriaren elkarteaz, ODACE erakundeaz).
Puntu ahulak:
- Nahiz ongi dibertsifikatzen hasia den industria, mehatxupean daude ohiko lantegietan iraun duten berrehun enplegu (espartinan, zapatagintzan).
- oso urria da lantegien sorkuntza, lantegi mindegiak hartzen duen eremu eskasa lekuko.
- Eremu eta eraikin guttiegi eskaintzen zaizkie Zuberoan lantegi berriei.
SODIEren proposamenak. Orientabide estrategikoak bi ardatzekoak dira:
1/ Lantegiei buruzko ekintza, barneko hazkundea:
- Badauden lantegien garapena: estrategiak sareka (laborantzako janariak, zapatagintza, zur eta eraikuntza, kautxu eta plastikoak, mekanika eta burdigintza, ehunak, enpresenganako zerbitzuak, turismoa).
2/ Sorkuntzaberriak, kanpoko hazkundea:
- Barneko ahalmenek bideraturiko prospekzioa, SODIEren sare estatalei esker (baita nazioartekoari esker).
- Komertzialdegiak tokian hasiriko ekimenak lagundu honako jomugak dituela: barneko hazkundea, 360 lanpostu sei urtez. Kanpoko hazkundea, 90 lanpostu sei urtez. Sorkuntza berriak, lauzpabost lantegi urtero, horietarik bat edo bi lantegi mindegian.
3/ Lantegien ingurumenaren aldeko lana. Lurra emeki-emeki menderatu behar lukete instituzioek.
- Epe laburrean: 6,3 hektareako bi eremu salgai behar litezke, baita hutsik dauden guneak eta eraikinak banaka menderatu.
- Ertaineko epean: gune batzuk erosi (lauzpabost hektarea), pixkanaka baliatzeko.
- Epe ertain-luzean: hamar bat hektareako gune estrategiko bat erosi, kanpoko lantegi batzuen erakargarri.
Eraikinak bestalde: eraikinez hornitzeko Euskal Herriko SEM bati lotu, bi gisatara ekiteko: Eraikin bat prestik eduki eta aldian aldikoa egiteko.
Ekintza plana: bost palanka dauzka:
- SODIEko norbait liberatu Zuberoan, ODACE erakundeari lotu, honen meneko lan egin dezan, SODIEren "back-office" delakoa ekarriz (egitasmoen azterketa, prospekzioa), baita horren helbide zerrenda.
- Diru fondo bat sortu Zuberoaren zerbitzuko, berme gabeko maileguen eskaintzeko lantegiei, badaudenei baita sortu gaieei (asko dira fondo horren abantailak: berme gabeko maileguak egiten ahalko dira, egitasmoak bideratzen hasi ordutik -fondoaren kudeaketari esker, enpresetan errazkiago sartzen ahalko da SODIE delakoa- aholkulariak (SODIE sozietatekoak) bere gain hartuko du arriskua beste diru ekarleen aurrean; bankuen aurrean, adibidez.
- Euskal Herrian sortzen ari den SEM inmobiliaria delakoari lotuz, lantegiek behar dituzten eraikinen inguruko arazo ezberdinei erantzuten ahalko du Zuberoak, horren Herrien Elkargoak erosiko dituen guneak osotuz.
- Enplegu arazoei beren eskualde ezberdinetatik helduko zaie. Lantegien langile beharruneak izartuz (lanpostu bakoitzerako gaitasunak finkatuz) eta partaide guziei ezagutzera emanez. Langile gaiak bilatu lanpostuen edukia ezagutaraziz fitxa bidez, SODIEko sare berezien bitartez. Langileen formakuntza beharrak ezagutu eta partaide pribatu ala publikoei helarazi. Lan bila dabiltzan bikoteak lagundu.
- Hiru jarraipen batzorde antolatu: instituzietako partaideak bilduko dituen batzorde gidaria (tokiko hautetsiak, Estatua, Akitaniako eskualdea, Departamenduko komertzialdegia, diru ekarleak...). Enpresen batzordea, lantegien egitasmoez eta enplegu arazoez besteen argitzailea (gai horri dagokiola, DDTEFP, ANPE eta "Mission locale" delakoan parte hartuz. Mailegutako batzordea, diru ekarleak bilduko dituena (eta bereziki Zuberoarentzako fondoan zuzenka partehartzaileak).
Finantziazko ondorioak:
- Zergaz kanpo, honakoak dira kostuak lehen urtean. Zuberoaren aldeko fondoan 3 milioi libera (75 milioi pezeta). SODIE eta ODACE erakundeen lanerako miloi 1,4 miloi libera (37 milioi pezeta). Lurra eta eraikinak erosteko eta berauek antolatzeko, hala nola inmobiliarioan (Euskal Herriko SEM delakoan parte hartuz) miloi erdi bat libera (12,5 milioi pezeta).
Sei urterako kostuak berriz, honako hauek. Zuberoaren aldeko fondoa finantziatzeko 10 miloi libera (250 milioi pezeta). Amatatzean birmoldaturik, dirua ekarleengana itzuliko da fondoa. Galtzapen tasa %15-20koa delarik. SODIEn eta ODACEn lanerako 8,4 milioi libera (212,5 milioi pezeta) eta aipatuko hirugarren sailerako 3 milioi libera (75 milioi pezeta).
Laborantza, beti izan da, Zuberoan, lan sailetan handienetatik bat. Gaur egun, nahiz gero eta guttiago izan laborariak, hiru lanpostuetatik bat laborantzatik dator, beste biak izanda industria, ofizialegintza eta salerosketari lotuta bata eta zerbitzuetan kokatua bestea.
Bi eskualdetan zatitzen da laborantza Zuberoan.
1) Eskualde bat, mendi eta bortuetatik hurbil dena, horko eremuak direlarik, edo oso ttipiak edo oso zailak tresneekilan lantzeko. Honetan, jarduera da gehienik ardi esnea eta haragitako behia. Eskualde hori, uda partean, behartuta dago mendien edo bortuen erabiltzea, bere ardi eta behien alagairako, neguarentzako belarrak egiteko moduan etxaldeko eremuetan. Duela urte gutti oraino, laborari askok ardi esnea gasnatzen zuten euren ola edo artzain txaboletan. Erran gabe doa, gaur ere, diru iturri garbi bat izaiten ahal litzatekeela mozkin hori, baina, zori-txarrez, Zuberoan beste tokietan bezala, jende guttiago da laborari etxetan eta ezin da egin gasna bortuetan eta belarra etxetan, denboran berean.
2) Beste eskualdea, eremu zabalagoz egina dena, kokatzen da gehienik Mauletik Donapaleurat buruz edo Mauletik Biarnorat buruz. Horko ekoizkina da gehiago behia, haragitakoa edo esnaduna eta alor lana, artoarekin edo beste. Laborantza hau askoz handiagoa da, tresneria ugariagokoa ere, "emankorragoa" eta, nonbait, Zuberoako ohiko laborantzatik baztertua dena, gehienen kasuan behintzat.
Ardia, Zuberoako mozkin handiena, haragitako behiarekin
Aspaldi bada Zuberoan ardiak daudela. Haatik, azken 50 urtetan da handizki garatu ardi esne egitea. Lehen, ardi hazkuntza egiten zen, bereziki bere ilearentzako. Hemengo laborari ainitzen ahotik entzuten da oraino, lehenago, mutila edo morroia ardi ile sariarekin pagatzen zela.
Duela nonbait 30 urte nabarmen garatu zen Zuberoan baita Nafarroa Beherean eta Lapurdi barnealdean ere, ardi esne egitea. Propaganda handi bat lagun, enpresak sartu ziren eta gure kasuan, Maulen, "Fromagerie des Chaumes" deitutako gasnategi industriala. Honelako sozietateek, handizki baliatzen dute Euskal Herriaren irudia, hots, mendia, pilota, dantza... euren gasna saltzeko eta honi - nola ez ? - "Le fromage basque" deitzen diote. Zoritzarrez baina, inork ezin du kontrolatu "fromage basque" delako hori Euskal Herriko ardi esnearekin egina denez. Are gehiago, azken urteotan, enpresa horiek beraiek aitortu egin dute beste departamendu eta beste eskualde batzuetatik sarrarazten dutela ardi esnea.
Kanpoko esnea edo kanpoko ardia
Beste borroka handi bat dago gaur egun Zuberoan bereziki, nahiz eta iparraldeko beste bi probintziak ere ukituta dauden. Beste sailetan gertatu egin den edo gertatzen ari den bezala, etorkizunari begira ardi esne merkatuak garapen biderik zuela ikusita, laborari zenbaitek, Euskal Herriko ardi kente edo arrazari uko eginda, Aveyron departamendutik sarrarazi dituzte "Lacaunes" deitutako ardiak. Zergatik, bada, hori? Arraza honek duelakoz askoz esne gehiago emaiten, hautaketa edo selekzioa aspalditik egina izateagatik. Selekzio lan hau gure herrialdean egiteko gisan, Urdiñarben eraiki egin da ardi hazkuntzarako tokia, Ipar Euskal Herri honetan diren hiru ardi kenteen -buru zuria, buru gorria eta buru bel-tza- sendotzeko xedez. Emaitzak baikorrak baldin badira ere, oraindik bada bide egiteko.
Alabaina ardi esne ekoizpena ez da bakarrik kantitateari lotu behar, baina lehenik eta behin, kalitateari eta eskualdeari. Horretan da Iparralde honetako geroa laborarientzat. Hau aspalditik ulertuta daukate ELB sindikatukoek eta "Ossau-Irati" jatorri markaren alde borrokatzen dutenek. Bide honek soilik du bizitzeko ahala emanen laborantza ttipiari eta, bide batez, laborari gehienei.
Haragitako behiaren ekoizpena garatzearen beharra
Behiak ere leku handia badu Zuberoan. Egia erran, ardi esnearen ekoizpenarekin oso ongi egokitzen da haragitako behiarena. Azken hilabete hauetako behi eroen gaitzaren krisiarekin, saltzapenak oso gaizki dabiltza. Sektore honetan gehien bat egiten da 4/6 hilabeteren bitarteko aratxea, Italiarat bidaltzekoa. Gainerat, behiak berak ere ez dira hemen bertan gizen-tzen, beste toki batzuetara deramatzate eta han dituzte gizentarazten eta hiltzen. Lanbide asko dago, hor ere, beste eginmolde batean, hemen bertan hazten ahal litzatekeena. Ezen, hemen bertan posible litzateke aratxe edo behien gizentzea, hemen bertan hiltzeko eta hemendik bertatik hauen haragia saltzeko. Beste ibilmolde bat da hori, baina honek, dirubideen aldetik, berme batzuk ekar ditzake.
Lurrak eta solteroak
Beste toki askotan bezala, laborariak gutti-tzen ari dira Zuberoan. Arrazoi asko dira egoera hau azaltzen durenak. Etxaldea ttipi izateagatik, garai batean behintzat, baserria uzten zen hirietarat joaiteko. Gauza bera gertatzen zen mendialdeko laborantzetan. Gaur egun, ordea, ikusten da gazteak egin ahala egiten duela hemen egoteko, bere baserriaren salba-tzeko.
Alabaina, gero eta gehiago ageri da utzitako lurren hartzeko prest daudela zenbait marrazo. Antzeko jokaera bati aurre egiteko, borroka handia izan zen iaz gure eskualdeko Ainarbe eta Lohitzüne herrien inguruan. Traba oso handiak izan zituen neska batek laborantzan jarri nahi izan zelarik, segidarik gabeko etxalde batean. Auzokoek ez zuten hori begi onez ikusten, nahiz eta beraiek izan jada lur eremu handietako jabe. Azken uneraino gogor behar izan zen borrokatu, laborantzan jartzea lortu arte aipatutako neskak. Horrelako egoera asko daude gure Iparralde honetan eta, ziur aski, izango ere dira hurrengo urtetan.
Gaitz handi bat dago ere Zuberoan, etxalde ugari direla segidarik gabe, bertako semea edo alaba ez delakotz ezkondu edo norbaitekin juntatu. Zergaitik hau? Orain dela gutxi arte laborarantza ez zen ospe handiko ofizioa. Haurrideen artean, kasu gehienetan, lehenari toka-tzen zitzaion etxaldearen segida hartzea, erdi behartuta bezala. Beste arrazoi bat egon da apaizek luzaz debekatu dutela mutiko bat eta neska bat elkarrekin bizi izatea ezkonduak izan gabe. Hori zen hori pekatu mortala!
Geroa gure gain
Zuberoak ondasunak baditu. Laborantza beti izan da jarduera sendoenetatik bat. Kalitatea egiten ere badakigu. Gaur, beharbada, eskas dagoena da konfiantza hartu behar dugula eta gure mozkinek beste edozein balio dutela konbentzitu. Gaur, laborari izateak, Zuberoan eta oro har Ipar Euskal Herri osoan, irudi ona ematen du. Jendea pozten da laborariak egoteaz. Geu ere pozten gara ofizio honetan, nahi eta beti eta beti borroka bat ereman behar den laborari ttipiak bere tokia izan dezan.
Etxahun-Irurik, bere kantore batean zionez: "zer litzateke Euskal Herria, pilotarik gabe?". Segurraz ere, nirekin ados izanen zen erraiteko: "Zer litzateke Euskal Herria, laborantzarik gabe?".
Parisko gobernu eta administrazio zerbi-tzuentzat, Ipar Euskal Herriko hautetsi guttiz gehienentzat, euren burua abertzale gisa azal-tzea gehiegizkoa iruditzen zaien tokiko kargudun politiko edota ekonomikoentzat, ez da batere zalantzarik: Zuberoa da, aspaldidanik, aurrelari eta eredu hitzarmen bidezko politikan.
Okerrean ez banago behintzat, Estatuarekiko bi herri-hitzarmen gauzatu egin dira azken hogei urteotan eta beste bi egin edo egiten ari dira Akitania eskualdearekin, PCD eta Tokiko Egitasmo Kolektiboa deitu egin dieten xedapenen bitartez. Gauzak horrela, Estatu zein eskualde aginteetako kargudunek behin baino gehiagotan aldarrikatu egin digute Zuberoa zela frantses Estatuan gerorago garatu egin diren politika bideentzako "laborategi bat".
Gezurrezko errezeta mirakuilutsua
Alabaina zeinen laborategia bada? Bere herrialdearen aferak eskuetan hartzeko eta elkarrizketaren zein elkar aditzearen bidez herria eta herritarrentzako egokienak eta onuragarrienak izango diren erabakiak hartzeko eta xedapenak finkatzeko politika baten laborategia? Ezta pentsatu ere! Hori litzateke herritarrak jardule izateko nahikoa helduak eta arduratsuak hartzen dituen ikuspegi politika baten alde izatea Paris edota Bordele. Eta hau ez da, ezta inondik eta inola ere, bi aginte gune hauen kultura politikoa.
Orduan, itxura emateko baina funtsa betikoa uzteko gisan, errezeta mirakuilutsua asmatu zuten: hitzarmen bidezkoa politika. Hau nola bideratuta dago? Tokiko hautetsiei, kargudun eta bizilagunei erraiten zaie: "begira, gure eskuzabaltasun handian prest gaude honenbeste bat diru kopuru eragiltzea zeuk garatu nahi dituzuen proeiktuak gauzatzen laguntzeko; beraz, aski duzue gogoeta lan bat eramatea eta guri aurkeztea". Honen ostean, arlo ezberdinak -ekonomia, gizartea, kultura, azpiegitura eta beste- aztertzeko lan taldeak eratzen dira eta hauetan egindako eztabaiden sintesia egin ondoren, egitasmoak finkatzen dira diru emaile eta erabaki hartzaileei aurkezteko xedez.
Jendea engainatzen duen politika bat
Hauek dute gero, azken batean, nahi dutena egiten, gogoeta lan taldeetan azaldutakoa konduan aski edo gutti hartuta edo ez. Hori da hi-tzarmen bidezko politika: herritarrei sinetsarazten zaie beraiek izango direla euren geroaren asma-tzaile eta jardule eta aski dutela erraitea zer nahi duten, hori gauzatuta izatekotan. Errealitatea, ordea, nahiko ezberdina da. Gogoeta egite eta eztabaidatze lan aski sakon eta jarraitu bat badela ezin da uka, horretan parte hartzen duen jendea zintzo dabilela ezin da uka, hitzartuta gertazen diren egitasmo gehienak onuragarriak eta zentzuzkoak direla ezin da uka, baina ezin da uka ere jendea engainatu egiten dutela politika honen benetako palankak eskuetan dauzkatenek.
Ezen, argi eta garbi izan behar luke zinezko erabaki ahala duena dela botere instituzionalaren eta diru iturrien jabe dagoena, erran nahi baita, Paris eta, maila askoz ere gutxiago batean, Bordele. Beraz, ez inondik ere Zuberoa. Zuberotarrek proposamenak egin ditzazkete, lehentasun batzuk finka ditzazkete, nahikunde zehatzak ager ditzazkete baina betiko aginteek eta euren zerbitzariek onar dezakete hau eta atzera bota hura, euren aukerak egin, euren borondatea inposatu. Hau ez da gaurko kontua; hau da frantses Estatuaren iraultza garaitikako ibilmoldea eta deszentralizazio itxura guztiek ez diote funtsari ezer funtsezkorik aldatu.
Gure ekonomiaz jardule izateko bidea: autonomia
Orduan non dago etorkizunerako bidea? Ez naiz gauza errezeta mirakuilutsuak azaltzeko, lezkio emaile agertzeko baina dakidana da Parisek gaur eta Bruselak gero eta gehiago bihar ez digutela sekula ezer emango ozen eskatuko ez dugunik. Dakidana da, herri orok daukazten eskubide funtsezkoak ditugula, hala nola geuren buruaren jabe izateko, gure orainaz eta geroaz arduratzeko, eta hauek ukatuta zaizkigula, beraz, hauen eskuratzeko borroka egitea zuzenbidezkoa dela. Dakidana da, gure euskal erroetan sustraitua eta gure euskaldun izaeran bermatua izango den ekonomia bide bat asma-tzean eta gauzatzean bakarrik dugula bihar Euskal Herriko herritar izateko aukerarik izango. Dakidana da, geure gobernu eta administrazio egiturak eskuratzea, geuren dirubideen jabe bilakatzea, geure demokrazia hobekienik ibilarazteko erakunde lege egilea eratzea ezinbestekoak ditugula eta horretara heldu behar garela denbora gehiegi igaro gabe. Dakidana da, honek guztiak izen bat baduela eta hori dela: autonomia.
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Larrun 
