Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegi"
Jada gizarte honetan gelditzen den marka "radical" bakarra freskagarri baten izena da, eta pertsona gutxi batzuren izana.
Gaztarorako euskaldun eta abertzale zinen. Etxetik jaso al zenituen euskara eta abertzaletasuna?
Ez ziren ideologia jakin batekoak. Amak, garai hartako emakume gehienek bezala, ez zuen ideia politikorik. Aita ere ez zen politikoki askorik definitzen: errepublikar eta laikoa zen, baina besterik ez.
Noiz izan zenuen lehen aldiz euskara hurbilen?
Eta 10 urte nituela, 39an, aitak pentsatu zuen guretzat ona izango zela hilabete kanpoan pasatzea, eta anaia eta amarekin Arantzazuko ostatuan egon nintzen. Han gauza bera: Donostiatik atera eta euskaraz.
Amagandik jaso omen zenituen zure lehen euskara lekzioak...
Sendatu nintzenean, gramatika libururen baten bila hasi nintzen. Nire osaba Lopez Mendizabalen laguna izan zela gogoratu nintzen. Franco etortzean Lopez Mendizabal Amerikara joan zenez ihesi, osabari utzi zizkion bere litografia makinak eta gauza guztiak: pianola bat, eta kaxa handi bat liburuz betea. Osabak nahi nuena hartzeko esan zidan. "Xabiertxo", "Leiokumea" eta halako liburuak orduan ezagutu nituen, baita Lopez Mendizabalen hiztegi bat ere, "Euzkera", nik eskutan izandako lehena. Eta gero, Zabala Aranaren gramatika liburu bat lortu nuen (ez dakit nola!), guztiz debekatua zegoen eta 48an hasi nintzen liburu harekin euskara ikasten. Gero Bilbora joan nintzen ikastera...
Bilbon Krutwig ezagutu zenuen...
Politika aldetik, Krutwig eta Alfonso Irigoienen bidez bilera klandestino batzuk izan genituen Euskaltzaindian, Ribera 6an. Han biltzen ziren, beste askoren artean, Robles Arangiz (laster aldegingo zuen), Billabeitia, Egileor, PNVko diputatu izanak. Eta libreki hitz egiten genuen egoerari buruz, euskarari buruz...
Krutwig ordurako Euskaltzaindian zegoen. Nola zegoen garai hartan Euskaltzaindia?
Eta gero purismo asko zegoen. "Tranbia" ez esatearren "tximiskurdia" esan behar omen zen... eta noski, ezintasun horretan jendeak gaztelerara jotzen zuen.
Krutwig bera ez al zen izan Euskaltzaindia euskaldundu zuena?
Euskara batuaren eztabaida ere orduan piztu zen...
Gaur nola ikusten duzu euskararen egoera?
Halere hemen ez dago egoera batere ziurtaturik, eta baikorkerietarako arrazoirik ez dago. Hemen dagoen arazoa soziologikoa da. Egoera diglosikoa izanda, euskara funtzio batzuetarako erabiltzen da, baina besteetarako ez, eta azkenean kontua da jendeak erdaraz hitz egiteko ohitura duela. Eta ohitura horiek oso zailak dira aldatzen. Eta zein den esplikazioa? Nik uste hemen euskaltzaletasuna oraindik ez dela sortu. Hori bai, herri hau esnatu da, eta gaizki gaude, baina halere orain bezala sekula ez gara egon.
Gaurko talde abertzaleetan, euskararekiko kontzientziak ez al du atzerakada eman? Ekinen urrezko araua zen lehenik eta behin euskara ikastea.
Kontraesanak ere badira ordea. "Gara" egunkari nazionala da, baina gaztelerak du toki gehien...
Belgikara alde egin zenuenean utzi zenuen ETAko zuzendaritza (1965ean). Gero Parisen finkatu zinen. Hegoaldean marxismoa modan zela, nola ikusten ziren gauzak Frantziatik?
Zuen garaian garrantzia ematen zitzaion autoformakuntzari, korronte bat jarraitzeari... gaurko gazteek ez al dute horren hutsune nabarmena?
Lizarra-Garazin zerk huts egin du?
Hemen kontua da zer egin espainol eta frantsesekin, eta gure gatazka oso serioa izanda, gainerako guztia bigarren planoan jarri behar da, mundu guztian egin den bezala. Herri okupatuetan egiten dena da lehenbizi frente abertzale bat osatu, herria askatu, eta gero ikusi bertan zer egin. Baina hemen ez. Hemen gure artean hasi behar dugu eztabaidatzen abortoari buruz... eta hau historikoa da gero! Telesfororekin bilera batean nengoela, ia atake batek eman zion abortoaren eztabaida planteatu ziotenean: "baina zer aborto? Hemen egin behar dena da Frente Abertzale bat osatu! Nik, kristau bezala, arazoak ditut abortoa onartzeko, baina ez dut eztabaida horretan sartu nahi, albo batera uzten dut!".
Artikulu batean irakurri dizugu gose grebak gaur ez duela merezi.
Gaur borroka armatua eta kale-borrokari eutsi behar zaio?
Doinua: Saltarina da txepetxa
Atzo goizean jaioa ez baina
euskaldun berria dugu
Euskaltzaindiko ardi beltz batek
euskara nola batu du?
Jagi-jagi ta Ekin ta ETA.
zebilen tokian buru
herri, erbeste huntaz ta hartaz
bizitza bera liburu
Euskal Herria helburu
Jexux Mari Irazu
Jaio:
Donostiako Antigua auzoan, 1929an.
Ingeniaria, hizkuntzalaria, idazlea, irakaslea, politikoa eta filosofoa.
Igara, Usako, Larresoro eta Txillardegi seudonimoak erabili izan ditu.
Liburuak:
30 inguru argitaratu ditu, horien artean Leturiaren egunkari ezkutua (1956), Peru Leartzako (1960), Huntaz eta Hartaz saiakera bilduma (1965), Hizkuntza eta Pentsakera (1966), Elsa Scheelen nobela (1968), Euskal Herritik erdal herrietara (1978), Euskal gramatika (1978), Euskal Fonologia, Euskal azentuaz tesia, Exkixu (1988), Antigua 1900 (1992), Putzu eleberria (1999).
Sariak:
OARGI kultur erakundearen saria, Kierkegaard-en hazia Unamunogan lore saiakeragatik (1955).
Kazetaritzako kolaborazioak:
Egan aldizkarian (1956-1960), Buenos Aires-ko Tierra Vasca hilabetekarian (1960 inguruan), Garaia aldizkarian (1976), Zeruko Argian (60 eta 70eko hamarkadetan), Gara egunkarian (1999).
Politikan:
Ekin taldearen sortzaileetakoa (1952), ETAren sortzaileetakoa (1958) eta erakundeari izena eman ziona, ESBko kide izana, Herri Batasunako sortzaile (1977), Euskal Herrian Euskarazeko aita pontekoa (1979), Mahai nazionaleko partaide izana, eta bitan senadore hautatua, hiru aldiz kartzelaratua (1950, 1960, 1981) eta errefuxiatu izana.
Euskaltzain urgazle 1957tik.
Ibilbidea urtez urte:
- 1948an ikasle talde bat antolatu, EIA ( Eusko Ikasle Alkartasuna), eta Erne aldizkaria atera zuten.
- 1949-56 bitartean Bilbon jarraitu zituen Ingeniaritza ikasketak. Bertan ezagutu zuen Federiko Krutwig, eta gainerantzeko abertzale jendea (Gaintzarain, J.M. Benito del Valle, J.M. Agirre, Julen Madariaga...).
- 1950ean kartzelan sartu zuten, Jagi-Jagi taldeko partaide izatea leporatuta.
- 1952an, Ingeniaritza eskolakide batzuek Ekin taldea sortu zuten (1952).
- Soldadutza Galiziako Ferrolen egina (1956), bertan idatzi zuen "Leturiaren egunkari ezkutua" liburua, eta Euskaltzaindiaren Arantzazuko bilerara txosten bat bidali zuen euskara batua sortzearen alde.
- 1956an, ikasketak eta soldadutza bukatuta, Donostiara itzuli zen.
- 1957an Euskaltzain urgazle izendatua, euskarazko klaseak ematen zituen Gipuzkoako Foru Aldundian, Koldo Mitxelenarekin sarritan topo eginez.
- 1958an, Ekin taldea birbataiatuta, ETAren sortzaileetako bat izan zen, erakundeari izena eman ziona.
- 1959an, "Euskaltzaindiaren Laguntzailleak" erakundean aritu zen.
- 1960an atxilotu egin zuten.
- 1961ean kartzelatik irtenda Parisera jo zuen ihesi.
- 1962an Hazparnen finkatu zen.
- 1963an Euskal Idazkaritza Elkartea sortu zuten Baionan, besteak beste euskara batua Iparraldetik ere bideratu asmoz.
- 1963an Euskaltzaindiari bere dimisioa agertu eta Euskal Idazkaritza Elkarte barruan "Hizkuntza Saila" sortu zuen Telesforo Monzonekin batera.
- 1964an Belgikara aldegin, eta bertan denboraldi bat pasata, Brusselan finkatu zen. ETAko zuzendaritza utzi zuen, eta militante gisa jarraitu.
- 1966-71: Brusselatik "Branka" aldizkari abertzalea sortu zuten, tartean Benito del Valle (Ekin eta ETAko lagun zaharra) eta Krutwig zeudela.
- 1967an ETAren V. Biltzarraren ondoren, erakundetik irten zen.
- 1971n Euskal Herrira itzuli zen.
- ESBko kide izan zen.
- Herri Batasunako kide (1977az geroztik) eta Euskal Herrian Euskarazeko aita pontekoa (1979), Mahai nazionaleko partaide izana da 5 urtez eta bitan senadore hautatua.
- 1981-82 urteetan EEBBetara (Kaliforniara) joan zen fonologia ikastera.
- 1983an euskal azentuari buruzko tesia atera zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan.
- 1999an, UEUk ohorezko kide izendatu zuen.
- Egun: Euskal Herriko Unibertsitateko Irakasle Enemeritua da Fonologian eta Soziolinguistikan, EKBko Bat aldizkariaren kudeatzailea hastapenetatik, SEI (Euskal Soziolinguistika Institutua Sortzen) elkarteko lehendakaria, eta Herrien Europa Institutuko kidea da.
"Ni inoiz ez naiz izango Euskaltzaindiakoa, ez dut ezer jakin nahi ere. Behin eta berriz erakutsi baitute ez dutela ni hor egoterik nahi nire jarrera politikoagatik, ETAkoa izan eta HBkoa naizelako. Euskaltzaindiko urgazlerik zaharrena naiz"
Argia, 1994-10-16
"Sozialismoa krisian dagoela azpimarratu beharrik ez dago. Eta beragandik garbiki desmarkatu gabe, Ezker Abertzaleak tope egiten du, eta egingo"
Euskaldunon Egunkaria 2000-4-9
"Etorkinen lehenengo pertsona-eskubidea, beren jatorrizko naziotasuna gordetzea duk. Euskalduntzea eta integratzea erabakitzen badute, orduan bai: hemengo gorabehera politikoetan parte hartzeko eskubidea ditek. Ez integratzea erabakiz gero, eskubidea izango dik etorkin horrek utzi nahi ez duen naziotasun arazoetan parte hartzeko, baina ez gureetan"
Argia, 1983-9-11
"Nik ez diat ulertzen "ikurriņa bai, espaņola ez" oihuka esan, eta gero "espaņolari bai, euskarari ez" praktikatzea"
Argia, 1983-9-11
"Kale-borrokak eta oso noizbehinkako atentatuek, gure arteko batasuna hausten dute, gure indarra ahultzen, eta etsaiarena gotortzen. Benetako txertoak dira, eraso nahi diren Estatuen bizkorgarri"
Euskaldunon Egunkaria 2000-4-9
Nik ezagutu dudan momenturik gogorrena, gure aurrean Muguruza garbitu zutenekoa da. Hotel Alcalß-n geunden HBko diputatu eta senadoreak: Jon Idigoras, Itziar Aizpurua, Josu Muguruza, Iņaki Esnaola, Jose Luis Elkoro, Jokin Gorostidi eta ni neu. Eta bapatean bertara sartu, tiroka hasi eta ni mahai azpira sartu nintzen. Tiroak entzuten nituen, eta orroak: odol-hustutzen ari zen Muguruza. Esnaola zaurituta zegoen etzanda, sapaira begira, eta ez zuen ezer esaten. Ez genekien bizirik ote zegoen. Eszena hori niri ez zait ahaztu, ezta ahaztuko ere!
Gainera, afaritan, Muguruzari adarra jotzen aritu ginen: "Hi, zentzatu beharko duk, hire emaztea haurdun zegok eta hemendik aurrera bukatu dituk parrandak..."
.
Koldo Mitxelena, Aita Villasante eta Txillardegi, Euskaltzaindiaren VIII Biltzarrean (Bergaran, 1978an).
Š 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Elkarrizketak 
