LIBURUAK
145 herritan egindako 3.000 galdeketaren emaitza dakar Euskaltzaindiak plazaratutako "Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa. Ohiko euskal miltzamoldeen antologia" lanak. Euskararen doinu aberats eta anitzak bildu ditu, 4.000 ordutik gorako hizketalditan.
Euskaltzaindiaren babesean iritsi zaigu "Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa. Ohiko euskal miltzamoldeen antologia" liburua. Izenburu horren atzean Euskal Herriko 145 herritako hizkerak islatzen dituzten elkarrizketak daude, liburuarekin batera datozen lau audio CDtan ere entzungai. Euskararen eremuko 145 herritan, 1986 eta 1992 artean daude eginak. Grabaketa horiek Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa (EHHA) osatzeko helburuarekin egin ziren eta 4.000 ordu baino gehiagoko hizketaldiak eskaintzen dizkigute. Orain 4 CD-ROMetan bilduak izan dira, euskaldun guztiei eskaintzeko. Antologia ez dago pentsatua ikerketa egiteko, ez euskalkien azterketa egiteko ere, bai ordea euskarak dituen musika guztiak entzun eta ezagutu ahal izateko.
Gauzak horrela, "Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa. Ohiko euskal miltzamoldeen antologia" liburua ez da astuna, ez korapilotsua, lau disko konpaktotan jasota dauden elkarrizketen ulermena laguntzeko tresna bat baizik.
Elkarrizketei lasaitasun eta etxekotasun kutsua darie. Freskotasun hori lekukoak aukeratzeko orduan kontuan izandako irizpideen ondorio da. Inkesta lanetan aritutako Isaak Atutxak adierazi duenez, lortu nahi zutena zera zen: herri bakoitzeko euskara ahalik eta hoberen ispilatzea.
"Orduan suposatzen zen zenbat eta zaharragoa izan, orduan eta euskara menpekoagoa izango zuela. Hori da guztiak adinekoak izatearen arrazoia. Irizpide lez, 60 urtetik gorakoak aukeratzea erabaki zen. Gero alfabetatu gabeak hobesten genituen, alfabetatua denak ikasia duenaren kutsua izan baitezake".
Amatto! amatto! amatto!
"...amatto! amatto! amatto! amatto! eztakit ze ze ikusten zuen, ikaratua, izitua eta azkenean apezari mintzatu giñen eta apezak otoitzak atera ziz... ateratu ziozkan eta geroztik etzuen izatu eh!".
"Fartela, fratela erdixen da danok andixe. Da baso bat ure erateko danok, da kitto. Oin bakotxa bere basu, bakotxa bere fratelak, bakotxa bere kollara-tenaoriek, serbilletak, kutxilluek... oin kopla lar. Da txarto bisi, ondion be diskonforme bisi".
"Ba, ameikak aldian edo. Eskondu. Da eskondu te itte eben armosutxu bet tabernan edo euren, e, aitte, serakin padrino eta madrinakin, e. Lau lagun be ja ite eben armusue, da urrungo sei be iguel de. Da itte eben armosutxue da juten sien, ba, geor Donostira edo Bilbora edo Bitorixera be bai, de 'ya viaje de novios'. Da gero urrungo sapatuen, urrungo barikuen etorte sien etxera".
"Leno itten tzen zortzi eun, e?, iotek. Zortzi eun. Da eitten tzuten launbeten ase, launbeten asi. Ta iltzen tzuten txekorra. Txekorra, e?. Eta geo ari et e bai, e?. Zortzi eun eitten tzittuten. Da urdun ondarreko, azkeneko launbeten eitten tzuten ya sorteoa bota. Maiordomoak zeiñ izan ala..., mutil nausik. Mutil nausi zeiñ izan. Maiordomoa esaten tzaio mutil nausi. Ordun, zeiñ izan? Da bi izaten de. Zarrak erretiatu, ta berri sartu. Ta kartatan botatzen ttute, zeiñ atea, e?".
Amama bati lapurreta Getxon.
"Lengo egunen ortxe Galean, ortxe Itxurganen, orra bakixu or jente asko etorten da orra udan, esta? Eta udagunen, es martiñ isen san, depora txarra on san, se aurten udebarri txarra on da, eta egun txar bat ixten san. Ta, koño aragantza gorantza yoan nintzen ta, koño, enbra batzuk an da...ikeratute ta. Ser pasetan da ba? Or mutil gaste biek urten dautze or enbra bateri te, se or jente asko ibilten da paseon, medikuek agindute ibilteko, ta ortik ibilten da paseon, depora txarra bada imiñi kaiku bet edo imiñi seoser ta, paseon or, e, itxoso ganetik, esta? Eta enbratxuori ibili da bere paseo iten, ta yoan dako mutil gaste bi. Eta, benga, katea, erloju, elastune, danak kendu doutzes. Eta gero ba, 'no te preocupes eh, que a ti no te violamos', ganera lotzabako madarikituk iruota amar urteko enbreadi".
"Eta, xo!, gero in zten, ze pasatu zen edo, o zer tzen edo galdetu zion mutillak: 'orrengatik eztik yeus kustekorikan, nik noizpinka iten tit olokuk'. Eta, 'a bueno!'. Bañon akautu zen, etzun mutill arrek geio nai neska orrekin yeus".
"Tema, bai, nun ein. Da emen eunez ekarritakoa gauen eaman itte zuela. Da eziñ, eziñ. Da geo, geo, emakumen batek zelatan ikusten ie ze pasatze ote zan eo ze ibiltze ote zan, da iri gorrik emen tzittun, da, 'aida gorrie! Zelatan daon atso orri ataiok begie!', 'aida gorrie! zelatan daon atso orri ataiok begie!' esan emen tzula gauen".
"Bon bena ni jarriko nun hor eta hi bistan jarriko hitzat eta beste mendi kaskoan hantxe, elgar ikhus dezaun bethi!".
"Martxo xirtxi xertxo! Ene axuriek badituzte hiru launa adarxko. Enuk gehio hire beldurxko! Ta martxoak eman zakon errepostia: Batiat bi egun hire pentsaketan inaazteko. Ta aphirila hor diat ene laguntzeko".
Lekukoek beren kontakizunetan animaliak ere ez dituzte inolaz ere ahazten. Zuberoako Urdiñarbe herriko Pierre 'Pette' Zubirik, esaterako, egarria jasaten duen hegaztiaren mitoa kontatzen du. Hegaztia gaztigatua izan zen bere lagunak ez baitzituen lagundu:
"...üztail-agorriletan defendü ziela hoy Jinko hunak, defendatü zela etzielakotz lehenago eta mündiaen hastin, arrafüsatü zielakotz eta lanian artzia, edangien eta prest... prestatzera jitia, ordin üztail-agorriletan defendü diela hurilat ehaistia...".
"Hiltzen ai zenak erran zizün khürluk egaiten beitziren: Zik ziateke ene jakile! eta geo hantik eta urthiaen bürian arra entzün zitzün eta geo: Khürluak entzüten tützie? Eta hiltzaile haek: To badutzak oai zeaen jakilik!".
"... ni soldado joan nitzelaik enakin deusik ere erderaz. Eta lemixian, joan soldado eta apuntatu nitzen a los analfaetos, ezpainakien jai ere. Ordu erdi bet edo eztait ze, atsaldetan aitzen ginenen, baintuen soldadoak erakusten tziutenak, ta an ikesi nuen".
"Guk erabiltxen gendun erdaldunek es entendiduteko lein, seper napai dupusupu? Epes topot napai. Ori estot nai esateko. Beti ipintxen txaun, e, pe eo pa eo, en fin, orretara itxe untxeun laguntartien. Baya edarto eitxen gendun berba, e. Erdaldun tartin da, es entendiuteko geuri, onek e apurtxu bet euskeri ikasitxe euasanak eta eurak e seoser, berbarik eitxen bagendun ba, orixe berbeti ori".
Hizkuntza beraren inguruan ere badira zenbait gogoeta. Donostiako Ibaeta auzoko Madalen Azurmendi eta Joxe Gomez adibidez, hikaren erabileraren inguruan aritzen dira, ondorio batetara iritsiz: hikak konfiantza adierazten du.
"Ori, ba nik ze esango izut. Nik eztait pa i oi, i ezpaidakit nik ordia zeatik dan. Len esan deuna, konfiantza o...e? Ezautze eztan bati beñe eztiot esan nik i".
"Badu hanitz hitz hemen, pittitti... hola erten dixie... Irri in-aazten daitxu".
"Margaita, guri hola erakhutsi daukute ttipian, Margaita, lau margaita, ah bai, guk, gue amak eta, margaita guk".
"zeru zaharra" deitzen dio zeruan urdinguneak agertzen hasten deneko garaiari: "Ba leheno hala erten zen, ikhusten giniilaik bluia jaltzen hola, belhar-sasoñian, hedoia johan, zeru zaharra agertzen da, belharra hedatzen ahal diuk, aita zenak, aitatxik erten ziin: to! Zeru zaharra agertzen ari uk, belharra hedatzen ahal diuk".
"Xeru xaharra agertzen da delako blu hua agertzen delaik, gio ba, ixtaño ba...".
Orion ba omen zen Itxaspe Zarra deitzen zioten gizon bat. Kalera atera eta egun pasa egitea gustatzen zitzaion; ondoren, ordea, etxera mozkortuta heltzen zen. Halako batean mezetara jaitsi eta hiru egun beranduago arte ez omen zen etxera agertu. Hori jakinik bertsoak jartzen ibiltzen zen batek honela esan zion:
"Lengo egun oyetan
nun zerade izan?"
Eta Itxaspe Zarrak erantzun:
"Parrandan ibilli naiz
askotako gisan,
batzuetan tabernan
bestetan elizan,
irugarren egunian
etxeratu nitzan".
Baina puntu jartzailea oraindik konforme ez eta gehiago jakin nahi:
"Zure andre Luixak zer
tziyon orduan?
Azaldu nitzanian
gustora zeguan,
egun oyek pasiak
ditu errezuan,
illa izango nitzala
uste omen tzuan".
Nikolas Esnal oriotarrak bertso horiek gogoan zituen eta kantatu ere kantatu zizkion Koro Segurola inkestagileari 1987ko martxoan
Itsuek nahiz eta gauzak ikusi ez, errealitatea ezagutzeko teknika ugari garatu ohi dituzte. Irakurri bestela segidan datorren istorioa; Zuberoako Altzai herriko hizkera erabiliz, Jean Etxebarnek 1987ko irailean Xarles Videgaini kontatu ziona, alegia.
Ba omen zen behin itsu bat. Itsu hark ezkontzera zioan alaba bat omen zuen. Guraso guztiak bezala, bere alabari etorkizun oparoa eskaini nahi zion. Ondorioz eta gizongaiaren familiaren aberastasunak ikusi ezin zituenez, honako estrategia erabili zuen gizongaiaren etxera joan zenean: "Ze meldo ürrin huna ütsiak", meldoa edo menda belarra lur aberatsen seinale baita. Orduan gizongaiaren familiak erantzun:
-"Ah heben eztizügü meldoik eta".
-"Ordian ene alhaba eztüzu hunako".
Eta itsua bere alabarentzako aukera hobeagoen bila abiatu omen zen
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Erreportajea 
