makume izateari garrantzi handia ematen al diozu idazterakoan, edo aitzitik, aspektu hori bigarren mailakoa besterik ez da Arantxa Urretabizkaiarentzat?
Idazterakoan ez dakit, bizitzerakoan bai. Agian idazterakoan ere bai, baina ez diot nere buruari horrelakorik esaten. Iruditzen zait batek idazten duela denarekin, eta dena da: bere sexua, bere adina, irakurri duena, bizi duena, idatzi duena... gorputz osoarekin idazten du, eta noski sexuak ere garrantzia dauka.
Orain dela 20 urte esan omen zenuen emakumezkoek idatzitako literatura bakarrik irakurriko zenuela.
Adibidez, hor ikusten duzun guztia (liburu ilara bat seinalatuz), eta beste aldean beste horrenbeste, denak dira emakumeek idatzitako liburuak. Pasatu nuen bi edo hiru urte hori bakarrik irakurtzen. Badakizu, irakurtzeko ohitura daukanak aukeratu dezake autore bat edo genero bat, ba, nik bolada luze batean aukeratu nuen hori. Orain ez, orain iruditzen zaidana irakurtzen dut. Baina pasa nuen denboraldi luze bat, zerbait bilatu nahian, ea bereizkuntzarik ote dagoen jakin nahian.
Ondoriorik atera al zenuen?
Bai, baina ondorio ezberdinak, esan nahi dut agian hemendik bost urtetara beste gauza bat pentsatuko dudala. Oraingoz iruditzen zait berez eta nahitanahiez ez duela sexuak batek egiten duen lana bereizten, gehiago bereizten duela jarrera ideologikoak (alegia, zeri ematen dion garrantzia batek bere bizitzan) sexuak baino. Gainera, geroztik, gertatu zait epaimahai batean lan egin izatea, eta ez da bereizten zer norena den. Ana Maria Moix lankide katalanak kontatu zidan behin epaimahai batean bi ipuin saritu zituztela. Esan zuten: A gizona, B emakumea. Plikak zabaldu eta justu alderantziz zen.
«Koaderno gorria» zure liburuan agertzen al dira ama izatearen ardurak?
Ez du zerikusirik. Nik hitzaldietan eta, beti esaten dut gauza bat dela amets bat egitea, adibidez liburu bat amets bat da, eta gero dator psikiatra bat amets hori interpretatzera. Nik ametsa daukat, eta ez naiz egiten dudana interpretatzeko gai. Hori irakurleak egiten du, eta irakurlea kritikoa bada edo psikiatra baldin bada are gehiago. Ez. Istorio hori nere barruan zegoen umea izan baino lehen. Ez. Ez da horrela. Are gehiago, batzutan egin dezakezu lan bat hain zuzen umerik ez daukazulako, sentitu nahi duzulako zer sentitzen den ume bat daukazunean, eta zure pertsonaiak dauka ume bat eta zuk ez. Ordezkoa ere izan liteke. Ez dago nire esperientziarekin lotua. Orain bai, bitarte horretan nik ume bat izan dut. Nire bizitzan garrantzi handia dauka, idazteko orduan ez hainbeste. Adibidez, ez dut ipuinik idatzi, askotan eskatu dizkidaten arren. Umeak 9 urte ditu, eta orain ez hainbeste, baina txikitan semeari ipuin piloa kontatzen nion, errepertorio bat genuen: «ama, kontatu tornilloarena», eta tornilloarena; edo «kontatu txakurtxoarena, edo arrai txiki gorriarena». Eta ez dut bat bera ere idatzi. Niretzat esparru desberdinak dira.
Idazle ofizioarekin zein harreman duzu?
Ez da niretzat ofizio bat. Ofizioa niretzat bizitzeko lain ematen dizuna da, nork bere bizibidea irabazteko egiten duena, diruz. Niri literaturak ez dit dirurik ematen, edo ematen didana ba, agian, egun batetan gizona eta biok afari dotore bat egiteko, ez bizitzeko. Orduan niretzat gehiago da zaletasun handi bat, ez dakit nondik eta nora datorren zera bat, baina pasa litezke, kasu honetan bezala, 8 urte idatzi gabe... Komunikabideak bai dira nire bizibidea, hortik sortzen da nik irabazten dudan dirua, ez literaturatik. Une honetan «Zabalik»en elkarrizketa zentralak egiten ditut, astean behin Radio Euskadin saio bat egiten dut, «Diario Vasco»n astean behingo zutabearekin jarraitzen dut... Azken 20 urtetan hortik bizi naiz, ez literaturatik. Pasa dira hamar urte liburu baten eta bestearen artean eta hurrengoan agian hamar ez, baina dozena erdi bat joango dira seguru, zeren bat joan da eta oraindik lerro bakarra ez dut idatzi... Buruan baditut bi liburu, eta oraingoz ez dakit nondik jo, batetik edo bestetik, bitartean lana egiten dut, eta tarteka... Buruan dudanetik argitaratzen den arte pasa litezke hamar urte, hurrengoan bi edo hiru. Hori da nire bizimodua.
Nola lotzen dituzu kazetari eta idazle lanak?
Primeran, ni oso trebea naiz gauza asko batera egiten. Batzutan pentsatzen dut tarteka idazten duen etxekoandre bat naizela; beste batzuetan pentsatzen dut etxekoandre kazetari bat naizela; beste batzuetan idazle-ez-dakit-zer; segun eta zein momentutan. Batzutan ama izatea da gehien bereizten nauena, denbora gehien hartzen didana, baina beste bolada batzuetan alaba naiz beste ezer baino. Uste dut trebea naizela batetik bestera pasatzen, bai, lortu dut hori.
Ez al zaizkizu gaiak agortzen?
Ez da erraza, baina badira 20 urte horrela bizi naizela, ezer fijorik gabe. Iaz guztiz multimedia nintzen: neuzkan irratia, telebista eta egunkariak. Aurten telebistarik ez, baina besteak dauzkat, eta bai, ideiak eduki behar dituzu, eta batzutan ere datak agintzen badizu, pasa dezakezu aste osoa gai hau...ez, beste hau... baina gero entregatu egin behar duzu, eta dagoena esan. Ez da erraza, baina hori bai, askatasun handia ematen dizu ordutegi bat ez izateak, zure kasa lan egiteak, eta niretzat askatasuna balio handiko gauza da. Geratu zaitezke gauean goizeko 4ak arte idazten, edo, maizago egiten dudana, goizeko 6etan jeiki eta lanean jarri. Ikasten duzu ere lan batek kale egiten dizunean beste bat sortzen dela. Tarteka igoal pentsatzen duzu: ez da sortuko, aurten ez dit inork deituko, baina orain arte bizitzeko lain lortzen dut. Ez da erraza. Lehengoan esan zidan Mariasun Landak berak beharrezkoa duela nominaren diru ziurtasuna eta baita kanpotik ezarritako ordutegi bat. Magisteritza eskolako irakasle da.
«Koaderno Gorria»n pertsonaiek ez daukate izenik. Ama «ama» da, eta beste lagunak L du izena.
Horrek bi arrazoi ditu: nik izen bat jartzen badiot pertsonaiari izenak izan behar du berezkoa, naturala. Orduan, nik 52 urte ditut eta bitarte honetan izen naturalak guztiz aldatu dira. Neska koxkorra nintzenean eskolakideak izan zitezkeen Pili edo Loli. Orain ez dago ez Loli ez Pilirik. Orain dira Ainhoa, Aitziber... eta niri izen horiek ez zaizkit egiten berezkoak. Zaila egiten zait izendatzea. Nire pertsonaia guztiek inguruko izenak dituzte: lehengusu batenak, etxe azpiko batenak... niri naturalak egiten zaizkidanak. Hasieran Leire deitu nion, baina arraro egiten zitzaidan eta L jartzen hasi nintzen. Gero beste arrazoi bat aurkitu nuen: liburuaren giro klandestinoan justifikatuta zegoen.
Giro klandestino hori ezagutu izan al duzu?
Inondikan ere, hor azaltzen dena behintzat. Franco garaian bai, baina desberdina zen, hau gerokoa da, eta ez dut giro horretako inor izan inguruan.
«Koaderno gorria»ko gogoeta bat: «Zer izango litzateke pintadak maitasunezkoak eta ez politikoak egiten dituen herri batean bizitzea...»
Caracasen sentitu nuen zera bat da, zeren han pintadak denak dira maitasunezkoak, eta ez dakit beste norbaitentzat, baina Euskal Herritik datorren norbaitentzat «paretak ez dira maitasunerako, paretak dira borrokarako» irakurtzea oso arraro egiten zitzaidan. «Amnistia osoa» ikustea normala zaidan bezala «Maite zaitut» ikustea ez da normala. Nahiago nukeen nik bat edo beste? Nik nahasketak maite ditut, orduan Jaungoikoa banintz eta aukera banu, izango litzateke nahasketa bat, hormak lirateke maitasunerako, borrokarako, eta nahi duzunerako. Hau edo hura balitz? Ba hau.
Borroka politikoei buruz nolako bizipenak izan dituzu? «Egin»en izan zinen hasiera hartan, ezta?
Bai, baina «Egin»en izan nintzen guztiona zenean, gero guztiona ez, zenbaitzuena baizik bihurtu zen. Niretzat politikak garrantzia du eguneroko bizitzan. Ez agian politikak zentzurik estuenean, baina politika bada elkar gaitezen bizitza edo bizimodua hobetzeko. Nik ez dut paso egiten politikaz. Ez naiz inongo alderditakoa, nire botua Euskal Herri osoan hauteskundez hauteskunde aldatzen den bakarrenetakoa da, zeren besteak ez baitira aldatzen. Nirea beti aldatzen da, beti ere ondo pentsatu eta gero.
Gaztetan Lur taldean ibili zinen. Ez al zaizu deigarria iruditzen idazleen bandatan biltzeko ohitura hori?
Nik bandarik ez daukat, eta gainera pasa ditut urte mordo bat hortik berezita. Nola hala itzuli naiz, eta nik bandak honela ikusten ditut: honen banda, horren banda, haren banda, eta ni ez naiz inongo bandatakoa. Alderdi politikoekin bezala gertatzen zait. Ez dut bandarik, baina izan nuen bai. Lur banda bat zen zentzu hoberenean, baina banda hori orain dela 25 urte desagertu zen, eta harrez gero ez dut inongo bandarik izan. Inbidia pixka bat bai, zeren talde handitan elkartzen garenean bandak ikusten dituzu, are gehiago, ikusten duzu banda bakoitzak daukala padrino bat: El Padrino. Marlon Brando. Padrinoaren ordezkoak, ordezkoaren ordezkoak... piramide horiek ikusten dituzu. Baina ni «outsider» bat naiz, zentzu horretan eta beste askotan ere bai.
Arantxa Urretabizkaia izatea, euskal emakume idazle bakarretakoa izatea hainbat urtetan... Zein harremana duzu zure pertsonaiarekin?
Orain ez naiz hain bakarka sentitzen. Nik ez nion nire buruari galdetu zein sexu dudan. Suertatu nintzen talde baten barruan, eta taldearen barruan mirari bat suertatu zen, geroztik errepikatu ez dena: han denak ginen pertsonak, eta nik ez nuen sentitzen «Ni-naiz-emakume-bakarra». Hori gero etorri zait. Haiek pertsona sentiarazten ninduten, eta hori eskertuko diet. Gero ez, geroztikan talde gehientsuenetan arraroa sentitu izan naiz, arraroa batez ere ez baduzu ahaleginik egiten arrarotasuna disimulatzen, eta nik ez dut ahaleginik egin. Orain dela urte mordo bat, adibidez, Galeusca batera joan nintzen Kataluniara idazle mordo batekin batera, eta Bartzelonan nire lankideen emazteentzat opariak erosi nituen. Baina ez bat, agian lau: «nire andreari zerbait eraman behar diot», eta nik txintxo-txintxo erosi, eta «zure andreari zer gustatzen zaio?». Eta han joaten nintzen Ramblara erostera.
1985eko zure deklarazio batzuk: «Literatura ez da telebista bezain beharrezkoa».
Ez nekien hori esan nuenik, baina bai. Gaur egun literaturak oihartzun gehiago dauka mamia baino. Azkenean literatur zaleak eta igande arratsalde batean gustuen liburu bat irakurtzen igaroko dutenak beste inorekin kalera joan gabe, edo mendira joan gabe, gutxi gara, sekta bat zentzu batean. Gutxi gara eta gainera gure zaletasuna guztiz zaharkitua da, aurreko mendeko zaletasun baten atzetik gabiltza, baina jendearen bizitzan lehen, ikusentzunezkoak sortu arte, literaturak zeukan gaur ez duen garrantzia. Orduan, pertsona batek bere bizitzaren atal bat kontatzerakoan erreferentzia bat behar bazuen, ba liburua izango zen, antzerki obra bat agian. Orain jendeak kontatu nahi duenean gertatu zaion zerbait ez du libururik aipatuko —ez bada sektakoa—, aipatuko dituzte filmak. Guk zaletasun hori daukagu, eta ez diogu inori kalterik egiten horrekin. Niri dagokidanez, nire bizitza dexente okerragoa litzateke literaturarik gabe.
Gainera, eskolatan ibiltzen naizenean hitzaldiak ematen zera esaten diet: «
Nire liburua gustatzen ez bazaizue, bota zakarrontzira, eta hartu beste bat. Milaka daude, eta aurkituko duzue gustukoren bat
». Literaturak bizitzen laguntzen du, bizitza xamurragoa egiten du, makulu bat da. Bakarrik ibili edo makulu batekin ibili. Nik horretan ez daukat zalantzarik. Baina ikusten dut jendearentzat makulua telebista dela. Jende askorentzat garrantzitsuagoa da telebista, dudarik gabe. Niretzat irratia mila aldiz inportanteagoa da telebista baino, komunikabide bezala. Komunikabideak niretzat mundua zertan dagoen ikusteko modu bat dira.
Antsietatea ere sortzen dute batzutan.
Sortzen dute, bai. Ni ez naiz berez antsietatera oso emana. Ezagutzen ditut halako pertsonak, baina ni konparazioz nahiko lasaia naiz. Baina niri gertatu izan zait, hurbildu gazte batengana eta bapatean ikusi testu-liburu bat daukala, ikasten ari delako, eta liburu horretan nire argazki bat, eta ez diot proportziorik ikusten, nik ez ditut 400 folio argitaratu urte guzti hauetan. Ulertzen dut behar ditugula gure erreferentziak, eta literatura baten historia batean zure halako argazki bat sartu behar dutela, itxusi askoa gainera, ez argazkia: ni argazki horretan. Neurriz kanpokoa iruditzen zait. Nire gizonak esan zuen behin, eta askotan gorde dut hori buruan, gu bonsai bat bezalakoak garela. Behar dugu beste herri arruntek duten guztia, hori bai, txikia. Hau da: estatua, komunikabide batzuk, gure famosoak, gure kirolariak, gure politikoak, gure abeslariak, eta besteek duten guztia. Orduan gure idazleak ere behar ditugu, eta zuri tokatzen zaizu paper hori egitea, beraz egin egiten duzu, ahal duzun hobetoen. Baina garrantzia gehiegi ematen zaigula sentitzen dut, niri behintzat.
Madrilen bizitako hiru urtetan bonsai honetatik atera zinela nabarituko zenuen.
Nabaritu nuen, gauza askotan gainera. Azkenean hemen bat beterana da, eta aurkitzen du bere izena ezagutzen duen jende asko, bakarren batek irratian entzun zaitu, besteak ez dakit zer... Madrilen urtetan egonda harreman berri batzuk egin ditut. Umeak lagunak izango bazituen, nik ume haien amekin harremanak behar ditut. Agian gero hori ez da beharrezkoa, baina txikitan bai, parkera joango bazara eta parkean beste batzuekin egongo bada, ba parkean haien amekin egon behar duzu. Nik hori guztia egin dut eta uste dut nahiko ona naizela gauza horietarako. Halako batean batek esan zidan: «
Oye, que me han dicho que eres famosa
». Nik bitartean «
Hola, soy la madre de
». Lagundu dit, bai, hemen egon izan banintz biziko ez nituen beste gauza asko egiten ditut
NEREA AZURMENDI
«Nire etxekoandrea. Preziatzen dudan lan bat eskaini zidana».
ITXARO BORDA
«Beste aldekoa. Emakumeen bileretan parte handia hartu du»
GABRIEL ARESTI
«Ezagutu nuen lehenengo idazle ospetsua. Bizitzan gauza askotan hobea izaten lagundu zidana»
RAMON SAIZARBITORIA
«Euskal idazleen artean gehien miresten dudana. Bakar bat markatu beharko balitz, bera da hoberena»
PAKO ARISTI
«`Juez y parte' izaten dena. Idazle gisa lankide bati sekulako jipoia emateko gauza izan zena eta gero horretaz hitz egin nahi ez duena»
JON JUARISTI
«Hausnarketa egiten laguntzen didan pertsona bat»
IBON SARASOLA
«Bizitza pertsonaletik aparte, nire irakurle eta epailea. Berari pasatzen dizkiot lehenengo nire lanak»
MARI KARMEN GARMENDIA
«Ez naiz berarengandik oso hurbil sentitzen; gure bizitzak ez dira berdinak izan. Esan beharko nukeena ez nuke esan nahi»
AMATIŃO
«Jefe gisa oso ona. Askotan lana eskaini izan didana»
LAURA MINTEGI
«Lankide izugarri langilea. Gauzak lanaren menpe jartzeko gauza dena»
Argia.com 2012
