Irar eta Etsa Sachik badituzte gaztelaniazko izenak: Luis eta Calixto dira, hurrenez hurren. Baina, izatez, shuarrak dira. Ekuadorren eta Perun kokatzen den indiar herrikoak. Irar-ek 30 urte dauzka, ezkondua dago eta 3 seme alaba ditu, beren izen indiarrekin, eta gaztelerazkoekin. Bere seme gazteenak Aitor du izena, euskaldunekin izan dituzten harremanen eraginez. Irakaslea da eskola elebidun batean. Etsa-k, berriz, 39 urte dauzka, eta Irar-ek txantxetan dioenez, «
berak bete ditu ugalketa lanak familian
uwishin
ANTZINAKO BIZIMODUA.
zientzia
supermerkatu erraldoia
Arutam
uwishin
uwishin
uwishin
uwishin
uwishin
Burua txikitzen bazekiten eta badakite, nahiz orain ez egin
uwishin
uwishin
natem
maikiua
Arutam
uwishin
uwishin
Natem
uwishin
Uwishin
natem
Lehenengo misiolari salestarrak edo boskotarrak 1950-1960 inguruan heldu zitzaizkien. Erlijio berri bat zekarten, eta hasierako jarrera oso bortitza izan zen shuarren eta inguruko indiarren usadio, sinismen, zientzia eta hizkuntzekiko: ukatu zieten
Arutam
zegokeenik, eskola berrietan shuar hizkuntza debekatu zuten, opariekin bereganatzen zituzten... Ondoren militarrak, polizia, eta koloniarrak sartu ziren. Orain erlijiosoak gauzak beste modu batera azaltzen saiatzen dira: azken batean
Arutam
eta beren jainkoa bat direla, izendatzeko modu ezberdinak direla besterik gabe, eta shuar hizkuntza ez dute gaitzesten... Baina Etsa-k gogoan ditu, aitak fraide horien eskolara bidali zueneko garaia, shuar zela ia ahaztu zueneko garaia.
Polizia, militarrak, eta koloniarrak orain 40 bat urte sartu ziren Morona-Santiagon. Ordu arte sakabanatuak bizi ziren, baina mehatxuaren aurrean, Kirup buruzagiaren inguruan bildu eta antolatzen hasi ziren. Gerrarako prestatu eta koloniarren aurka oldartu ziren. Hauek elizaren barruan sartu, eta orduan Ama Birjina (vírgen purísima de
wakkas
) agertu omen zitzaien indiarrei, eta hauek, beldurtuta, inor ez zuten hil. Geroztik antolatuta bizi dira: shuar federazioa sortu eta lurrak legeztatu zituzten (ez denak halere).
Alabaina, shuar gehienak (%90) bizi diren Morona-Santiago lurraldean, bizimodua asko aldatu da. Ezezaguna zuten abelzaintza lantzen dute orain. Lehen nekazaritza
chacra
ren bitartez egiten bazuten (baratzak, lekuz aldatzen zirenak lurra antzu bihur ez zedin, horregatik deitzen zieten nomada shuarrei), orain landaketa erraldoiak dira nagusi, horretarako oihana garbitu behar badute ere. Ehizan eskupetak eta lehergailuak erabiltzen dituzte (nahiz azken hauek legez kanpo dauden egun, hainbat pertsona elbarri utzi dutelako).
Koloniarren eraginaz gain, badituzte beste arerio batzuk: nazio askotako entrepresak, batez ere zurgintzan, eta petroleogintzan aritzen direnak. Maiz Texaco-k, Arco Oriente Compañía Transnacional-ek, Magsus-ek, edo CGC-k (Compañía General de Combustibles) iruzur egin diete. Batzutan saiatzen dira leinuko kide bat erosten «relacionador comunitario»aren lanbidea eskainiz, hots, bere leinukideak engainatzen saiatuko den entrepresarako bitartekaria. Bi anaiei hau harrigarri bezain mingarri egiten zaie, ikustean mendebaldeko gizakiaren eragina anai bat bere anaien aurka jartzeraino hel daitetekeela.
Ez dute konfidantzarik jada politikan, ezen beren ordezkariak erosiak izaten baitira sarri ustelkeriaz beteriko Ekuadorreko demokrazian (bada, halere, indiarren alderdi bat, Pachakutik). Batzuetan laguntzeko bidaltzen den dirua ez zaie iristen. ONG batzuk ere kritikatzen dituzte, beren proeiktu handiak ezin direlako gauzatu eta dirua bukatzean anka egin behar izaten dutelako.
Bi munduen arteko talkak hondamendia eta desagerketa dakarzkie indiarrei. Musika eta jazkerak ia guztiz mendebaleratu dira, gutxi batzuek ez dakite shuar hizkuntza, beste batzuk ikastera joan eta ez dira itzuli, alkoholismoa, gaixotasun ezezagunen ugalketa, kutsadura, oihanaren suntsiketa, beren lurretatik igarotako errepideak... Gauzak horrela, 5 urtetik hona, gobernutik alperrak direlako ideia zabaltzen saiatzen badira ere, Irar eta Etsa-ren komunitatean eta inguruan, autogestioa bultzatzen ari dira, ekoturismoa. Antzinako usadio, kanta, dantza eta zientziarako bidaia egin nahi dute, geroa bermatzeko, shuar bezala bizi iraupena lortzeko
Igandean, bidezko salerosketa egiten duen dendan erositako kafearen zurruten artean, desagertzear dauden kulturei buruzko erreportaia irakurriko dugu. Ez diogu propagandari erreparatzen, propagandarik gabe argitalpena ez zelako ekonomikoki bideragarria izango. Honek ez gaitu kontsumismorantz bultzatzen, gaitasun kritikoko pertsonak, aurrerakoiak eta ezkertiarrak garelako. Paretatik dirua ateratzen dugu bankuetxeari ematen dizkion etekinen % 0,7a Amazonian garapen proiekturen bat bultzatzeko balioko duen txartelarekin. Andetara joateko bidai bat eskaintzen duen agentziko erakusleihora begiratzen dugun bitartean ostegunean hunkitu gintuen hitzaldian pentsatzen dugu.
Zientifikoki azter dezakegu euren hizkuntza, folklorea CD-ROMean gorde, genoma patentatu edo gizadiaren ondare legez salbatzeko erreserben sorrera finantzatu, ekoturismo iraunkorreko proiektuan lagunduz. Euren folklorea ekonomikoki errentagarri bihurtu eta bizirik iraungo dute. Baina ezin gara eurekin solidario izan, garapenak eta pragmatismoak gure elkartasuna zentzugabe bihurtu dutelako. Eurek elkartasunez beren begiak uzten dizkigute etorkizunari aurre egiteko izan behar duten beldurra sentitzeko. Guri begiratzeko adorea falta zaigu. Inork badaki elkartasunez antolatzen eta borroka egiten, eurak dira. Behin eta berriz Ekuadorreko Gobernua estualditan jartzen dute ustelkeriaren, esplotazioaren, ingurunearen deuseztapenaren, erosahalmenaren murriztearen eta miseriaren aurkako mobilizazio baketsuekin. Huts egiten dute, baina ez gaitasun faltagatik ez eta gure elkartasuna eta jakituria falta zaizkielako. Ez dute lortzen betebeharrak betetzen dituen gobernurik, geure eguneroko kontsumo eta lanarekin garapen totalitarioaren eredua mantentzen dugulako eta esplotazioaren apur odoltsuekin elikatzen gaituen eskua defendatzen dugulako
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Erreportajea 
