Argia astekaria webgunearen hasiera

Sagarra txikitu edo ebaki baino, lehertu egin behar da. Sagarra jotzearen sekretua mamiak duen gelatxo txiki horien lehertzea da, sagarraren azala errespetatuz, horrela honek gero prentsatzerakoan iragazki edo filtro gisa egingo du. Antzina, hotz handia eginez gero edota sagarra hotzegia egonez gero, sagarra jo aurretik berotu egiten zuten. Sagarra jo ondoren ateratzen diren zatiei patsa deitzen zaio.
Ohikoa den matxakak motortxo bat du, hortz batzuei eragiten diena, sagarrak horien artean pasatzen direlarik. Tresneri horrek inbutu bat dauka gainean, sagarrak biltzen dituena lehertu aurretik. Hori guztia lau azkaz eutsita dago eta horien artean jotako sagarra erortzen da.
Antzinako matxakek motortxo bat izan beharrean, ondoan gurpil handi bat zuten, eskuz eragiten zena. Gaur egun beste sistema aurreratuagoak erabiltzen dira.

Bi motatako prentsak erabiltzen dira, ore handikoak eta ore txikikoak. Antzinako prentsak ore handikoak ziren, gaur egun erabiltzen direnen tankerakoak. Orain berriz motor neumatiko baten bidez estutzen da patsa eta lehen berriz eskuz eragiten zitzaion.
Ore handiko prentsa egurrezkoa zen, gaur egun berriz porlana erabiltzen da, karratua den kaxa baten tankera dauka eta erdian torlojodun ardatza du tente. Honek txapel itxura duen tramankulu bati eusten dio. Tramankulu horrek kaxarekin bat egiten du eta torlojoaren bidez igo edo jaitsi egiten da, patsa estutu edo sartu-ateratzeko. Mugimendu hori gaur egun makinen bidez egiten da. Patsa estutzerakoan, kaxa horrek dituen zirrikituetatik muztioa kanporatzen da eta hortik upelerako bidea hartzen du. Patsak halako estualdi batzuk behar izaten ditu daukan zuku guztia aska dezan. Prentsa aldi bakoitzeko patsa moztu egin behar izaten da, hau da, patsa barruan zuku-poltsak sortzen dira, kanpora irteteko biderik aurkitu ez dutenak. Endai baten bidez patsari bira ematen zaio, poltsa horiek hausteko, eta hurrengo prentsa aldian zukua kanporatzeko.
Ore txikiko prentsa mahatsa estutzeko erabiltzen den prentsaren tankerakoa da, borobila, erdian torlojodun ardatza du eta azpian oin gisa zukua jasotzen duen ontzia. Patsa eskualdi bakoitzeko sare bat jartzen da iragazki modura. Horrela, muztioak errazago aurkituko du kanporako bidea. Prentsa honetan, eskuz edo motor txiki baten bidez estutu daiteke. Patsa ondo estutzeko hainbat prentsa aldi egin behar da eta horretarako prentsa aldi bakoitzeko patsa atera eta sartu behar da. Nekatzeko aukera eskaintzen du lan honek. Uneotan, bestelako prentsak ere agertzen hasi dira, neumatikoak adibidez. Dena dela, oraindik ez dira asko zabaldu Gipuzkoan.
Patsa beratua patsa lehorrera pasatzeko prozesuan, prentsa zaharrak erabiliz harek zukua galtzen zuen (% 60-70 bitartean). Orain, tartean motorrak eta laguntza mekanikoa dagoelarik % 75 edo % 80 muztioa lortzen da. Beraz patsa lehorragoa ateratzen da.
Gaur egun sagardogintzan erabiltzen den tresneria egurrezkoa edo herdoilezinezkoa da. Dena den, antzina egurrezkoak soilik erabiltzen baziren, orain ohikoena herdoilezinezkoa erabiltzea da. Material berekoak izaten dira baita ere upelak. Datorren astean helduko diegu edariaren bilguneei

Kirol gehiegi ematen duela leporatzen zaio ETB-1i. Pilota ia egunero eta futbola ere, ostiralean izan ezik. Ez zaie arrazoirik falta hori uste dutenei. Ez baita gaikako kate bat, orokorra eta euskarazko bakarra baizik. Asteburuan kirolak egundoko pisua du, larunbat nahiz igandean, eta astean zehar, programazioan kirol emankizun askotxo sartu izan dute ETB-1ean, gaueko programazioa («Gaur egun», «Bertatik bertara», «Goenkale» eta «Sorginen laratza») aztoratzeraino; futbola, pilota edo saskibaloia dela. Horretaz jabetuta, neurri hau hartu du ETBko zuzendaritzak. Bestetik, irizpide ekonomikoa erabili dute kirola bigarren katean ematen hasteko, futbolarekin egiten den inbertsioa errentagarria izan dadin, bai audientzia, bai publizitateari dagokienez.

azaltzen digu Mikel Olazabal ETBko kiroletako buruak. Goi mailako futbola, pilota, txirrindularitza ETB-1ean ematen jarraituko dute.

.
Uneotan, bi esklusiba nagusi ditu ETBk: futbol ligakoa eta Errege Kopako aipatu 6 kanporaketa. Pilotan berriz, urtean ehun partidatik gora ari da ematen, bi jaialdi, estelarrak, bigarren mailakoak, zesta, erremontea, eta abar. Saskibaloian, ACBko esklusiba Canal + eta Sportmania-k dutela, TAUren ligako 10 bat partida eman ditzakete. Saporta kopan, aukera handiagoa izanda ere, TAUkoek oso zail dute kanporaketan aurrera egiteko.

. Inork ezin dezake uka ETBk egin duen ekarpena euskara bultzatzen.

. Horri lotua, tiradizoko film baten haria jarraitzeko ikusleak gutxieneko maila behar duen bitartean, kirola bezalako produktu esklusiboak euskaraz emanez gero, ez da beharrezkoa, narrazioa irudiaren osagarria baita.

.
Kirol emanaldien egituran, nolabait esateko, kazetari bat egoten da narrazioaz arduratuta, bigarren bat elkarrizketak eta egiteko, eta aditu bat, kirolari ohia izaten dena (Genar Andrinua eta Juanan Larrañaga futbolean). Orobat, 1 Formulako emanaldietan, estudioan dauden bizpahiru adituek jasotzen diren irudien gaineko beren iritzia ematen dute. Txirrindularitzan ere, proba luzeak direnean, Euskal Herriko Itzulia edo Euskal Bizikletan kasu, solasaldi antzekoa izaten da.

. «

diosku Olazabalek.

.
Gure ingurumarian zoritxarrez, kirolean ere gaztelera dugu jaun eta jabe. Ezin ahantzi hainbat tokitan, tabernak nahiz etxe partikularretan, ETB-1eko irudia atxiki arren, jendeak bolumena jaitsita eta gaztelerazko irratia piztuta ikusten dituela partidak. Horrek noski, egundoko eragina du euskaraz erdal maileguak erabiltzerakoan. Hartara, erdarakadak maiz entzuten dira, hala nola, «beste gol bat igo da markagailura», «korner berri bat», edota «Guerrerok usaina dauka area barruan».

gehitzen du Olazabalek.

Estatu mailako irratietan, estilo sutsua nagusitu da, Argentina edo Brasilgo esatarien etorriak kutsatua. Telebistan aldiz, ezberdina da. Telebistak berak markatzen du emisiorako estiloa eta, irratiak ez bezala, ez du hainbeste deskribatzen, ardatz nagusia irudia eta bertako giro soinua direlako.

.
Estiloaren kontua bestalde, aldatuz doa kultura batetik bestera. Mikel Olazabalek oso gogoan du Realak Minsk-eko Dinamoren kontra zuen norgehiagoka bat.

Izenburuaz jabetu eta nagusitzen zaigun ezinegonak ez zaitu harritu behar, irakurle. Izan ere, azken bolada honetan gure artean Nafarroaren inguruko lanak ugaldu diren arren, eta LARRUN txokoan (26 zbk.) ongi erakutsi zenez, ez da ohikoa euskal historiografian honelako lan bat topatzea. Kasu honetan, berriro ere eta zoritxarrez, erdaraz idatzirik dago, elkarrizketa hau bezala. Euskarazko laburpena, hau bai berrikuntza txalogarria, amaieran eskuratzen ahal da.
Edonola ere, liburua doktorego tesi gisa aurkeztu den lan sakonago bati lotu behar zaiola erran beharra dago. Argitaratu den emaitza, hitz batez, oinarriko ikerketa lana baino era dibulgatiboagoan eman baita: «

». Izenburuak bertzelakorik adierazten digun arren, XIV. eta XVII. mendeak ere aztergai izan ditu atarrabiar honek. Ezin ahantzi, era berean, garai hartako Nafarroako Erresuman egungo Nafarroa Garaiaz landa Nafarroa Beherea eta Arabako Errioxa ere bazirela. Eta orrien artean behin baino gehiagotan atzematen ahal dugunez, historialariari ezezik, soziologoari ere kasu, jakina.

Argi dagoena da erdietsiriko datuek eragin zuzena izan dutela hasierako helburuan. Dena den, gehiengo isilaren gaineko lan bat burutu nahi nuen, historiarik gabeko jendearen inguruan, alegia. Horrezaz gain, ez nuen bakarrik toki bat ikertu nahi, testuinguru osoa, Nafarroa osoa baizik. Azkenik, XV eta XVI mendeak gutitan landu ohi dira, bi aroen artean kokatzen direlakotz, eta horregatik hutsune hori betetzen lagundu nahi nuen. Eta erdian konkista dago...

Axola zitzaidana arazo demografikoa zen, izenburuan agertzen diren faktoreek jendearengan zuten eragina. Apokalipsisen oinarritu naiz eta laugarren zaldia, heriotzaren aulkian, zergak jarri ditut, gure historiaren balizko alde idilikoa baztertuz.

Biak hagitz loturik baitaude. XIV. mendearen hasieran Nafarroa ongi populaturik zegoen, baina erabateko aldaketa mende horren erdi aldean heldu zen, eguraldiaren laguntzaz ere bai (paleoklimatologia aztergai). Gosea sortu eta izurriteak etengabe eman ziren, bata bertzearen gibeletik. Eta garai hartan ez zegoen ihes egiterik. Jendea masiboki hil zen. Ondorioz, hurrengo belaunaldiak jende gutiagoz osatzen ziren eta erresumaren ahulezia nabarmena zen, sozioekonomikoki nahiz militarki.

XV. mendearen amaiera arte konpontzen hasi ez zen egoera horretan zergek pisu handia zuten. 1348an Karlos II.ak koroa eskuratu zuen. Kanpotarra, bere nazioarteko politika pertsonala nafarrek ordaindu behar izanen zuten. Justu une horietan, zerga berrien inposaketa ezarri zelarik, izurriteak nafar populazioaren erdia hiru urteetan hilobiratu zuen. Hots, bizirik gelditu zen erdiak zerga horiek guziei aitzin egin behar izan zien. Erregeak estatu modernoa sorrarazi zuen, eta hori norbaitek ordaindu behar zuen: Kortea, jauntxoak, soldatapeko armada... Izurritearen lehen erasoa eta gero populazio erdia bizi zen, baina ez zituzten zergak murriztu.

Hagitz zaila bazen ere, erresistentzia armatua eman zen. Gertatu zena nahikoa ezezaguna da, baina matxinadak jazo ziren: Milutze, Amikuze (1371), Faltzesko laborariak sarraskitu zituzten, Iruñea (1386) zapaldurik mila eta bortzehun soldaduen bidez,...

Gero fraude masiboa, eraginkorragoa zena. Bianako Printzeak berak, beranduago, zerga horiek ia militarki biltzea agindu zuen. Beaumont eta Agramont taldeen arteko liskarrek, hondarrean, zerga bilketa ofiziala zapuztu zuten.

Gaztelak, konkista ondoren, jendea bereganatzeko 1512an ordaintzen zen kopurua mantendu zuen, bertze tokietako igoerak Nafarroan saihestuz. Hazkunde demografikoak, halaber, 1512ko eskaerak tikiagotu zituen. Honela, XIV. mendean zergen egoerak hondamendia handitu zuen eta XVI. mendean hobekuntza ekarri zuen.

Karlos III.a eta gero, 1429an gerra zibila zabaldu zen. 1430-1450 tartean, lehenagoko ahulezi handiari jarraikiz, gerraren desorekak untzia urperatu zuen. Jauntxoen arteko banaketa ere hor kokatu behar da, estatua zatituz.

Arrazoi familiar eta ekonomikoengatik. Jauntxoek errentak dirutan jasotzen zituzten, hauek ez ziren aldatzen baina diruak gero eta gutiago balio zuen. Beraz, dirua erdiesteko bide bakarra zuten: erregeak zerbait emaitea militar zerbitzuen ordainez. Konpetentzia sortu zen, baliabide ekonomikoei eusteko. Erregeak Erriberako gaztelu garrantzitsuak menperatzen zituen. Beaumont eta Agramont taldekoek bertzea.

1451tik bi estatu tiki bezalakoak ziren. Bi zerga biltzaile aritzen ziren, bi taldekoak, eta agiriak hagitz guti dira. Bi estatu, bi Korte, bi talde zergak biltzeko, bi Kontu Ganbara.

Herri batzuk talde baten eskuetatik bertzearen eskuetarat erraz pasatzen ziren. Haran batzuetan jendea banaturik bizi zen, hainbat herritan ere bai. Laborari batzuek alde egiten zuten, benetako erbesteratu politikoez mintzatzen ahal gara, iruindar anitz kasu. Eta gorrotoek belaunaldiz belaunaldi irauten zuten. Gerra zibila.

XVa behenafarren mendea da, zalantzarik gabe, erresuman %10a ez izan arren. Ez zegoen mugarik. Muga Gipuzkoa zen, baita Araba ere, baina garai hartan Pirinioak ez ziren inongo muga. Hango jendearen artean, halaber, jauntxo tiki anitz zegoen eta une horietan, zergatik ez badakigu ere, Nafarroa Garaian horietako leinu historiko anitz desagertu zen, bertze horiei tokia hartzeko aukera emanez. Batzuk Korte berrirat joan ziren, bertzeak herrietarat. Hamaika ziren. XVI. mendean uholdea gertatu zen, Erriberarantz batik bat, oraindik ez baitziren Ameriketarat joaiten.

Ez dut hau landu, baina Erriberako berreskurapena azpimagarria da, abizenak ikusten dira. XV-XVI. mendeetan euskarak hor aitzinerat jo zuela dirudi, eleaniztasunak ere bai. XV. mendeko eskutitz tekniko batean euskarazko testuak daude eta igorlea nahiz hartzailea, Iruñeko Matxin de Zalba merkataria eta Martin de San Martin, Korteko goi karguak eta aspaldiko familia aberatsekoak euskaraz aritu ziren bertan. Eleanitzak ziren, baita euskaldun peto-petoak ere. Bat erregearen idazkaria zen eta ziurrenik nazioarteko unibertsitateetan ikasi zuten. Elitekoak. Ez ziren laborariak. Euskaraz idatzi zioten elkarri. Dokumentazio osoan euskaraz agertu den gauza bakarra eta gainera tokiz kanpo zegoen.

Gerrak eragina izan zuen, baina joera ez zen aldatu. Muga aldatu zen, baina Veneziako enbaxadoreak jaso zuenez, nafarrek argi zuten ez zirela espainolak, beharbada XIX. mendea arte. Batetik independentziaren galera hor dago, baina bertzetik gerra amaitu eta 1523tik berreskurapen handia eman zen, lehenagotik hasia zena.

1512an ez dago gatazka handirik, Tutera salbu. Beharbada hasieran azken uholdea ez zela uste zuten, orain 1512koa definitiboa ikusten dugun arren. Baina bai, beranduago Sakanan (Zegorrea) gipuzkoarren aurka eta Zangozan, erraite baterako, bertzelako liskarrak gertatu ziren, lehen baino hagitzez lagun gehiagok parte hartuz.

XVI. mendean ere bai, baina handiki batzuen artean bakarrik. Gaztelak dirutza gastatu zuen eta erlijio banaketak dena zaildu, irudi txarra ekarri baitzuen.

Bai, Gaztelan baino hagitzez gauza gehiago dago. Kontuz ibili behar da, hala ere, suek ez baitute berdin balio. «Sua» ordaintzen da eta «sua» familia izaiten da, baina nolakoa zen? Mendialdeko suetan lagun gehiago kokatu behar dugu (7,8), eta Erriberan lagun gutiago su bakoitzean (3,4). Hori lanean frogatu dut. Era berean, izurriteak gertatzen zirelarik ikerlariek honako irakurketa egiten zuten: «Lehen hamar su zeuden eta orain bortz, populazioaren erdia bizi da». Baina ez zuten kontuan hartzen gelditzen ziren su horietan ere populazioa jaitsi zela, familian senide batzuk hil zirelakotz. Beraz, jaitsiera handiagoa zen eta hori eskaini dut liburuan. Eta gainera egoera ondorengo belaunaldietan ere islatzen zen. Fiskaltzak, honetan ere, gogor jo zuen bizirik atera zirenen aurka, haien zoritxarra areagotuz. Ni soziologian erabilitzen diren hainbat teknika estatistikez baliatu naiz eta orain arte zeuden zenbait datu hutsune konpondu ditut. Zergen bidez populazioaren zenbaki galduak berreraiki ditut. 1348 baino lehen 250.000 nafar inguru bizi zen, hiru urte ondoren 125.000 eta XVI. mendean zehar berriro igo zen, dena berreskuratu gabe. 1348koa aurretik Nafarroak mila herri baino gehiago zuen. Herri basamortu pila sortu zen.

Izurritea. Nahikoa gaia baztertua zen. Orduko jendearengan izan zuen indarra ikaragarria da. Gaixotasuna atzemanez gero, etxeak ixten zituzten jendea barruan utziz. Janaria pasatzen zieten zulo batetik, bizi ziren artean. Lapurretak ere ugaltzen ziren. Kasu batean, Atarrabian, Landibar handikiei gertatu zitzaien, aspaldi Nafarroa Beheretik Iruñerrirat joanak zirenei. Etxean itxiarazi zituzten. Guziak hil ziren, baina horietako bat haurdun zegoen eta alabatxo batez erditu zen. Urte batzuk beranduago udala, familia horrekin janaritan gastaturiko sosak, bizirik atera zen umetxo horri kobratzen saiatu zen.
Herri berean hamalau edo hamabortz familia etxeetan itxi zituzten. Izua. Aitak alde egiten zuen semearengandik eta alderantziz. Apaizek ez zuten aitortza hartu nahi, kutsatuko ziren beldurrez. Lurperatzeko ere komeriak... Jendearen sofrimendu hori irakurtzen ahal da. Gizonak hilda, laurogei urteko agureak, gelditzen ziren gaztetxoekin ezkondu eta berriro seme-alabak zituen; herriko azken gizona zenak, herrian norbait bizi zedin. Alabak hil izana ere atzematen da hainbatetan, Txinan bezala, abortoak, nekrofagia. Gogorra zen. Ubaniko Urraka hor da, amatxi zaharra, ezindua, itsua, eta ume tiki-tikiak zituen inguruan, amatxi eta umeen arteko belaunaldi oro desagertua zelakotz. Horrezaz landa, juduak eta moriskoak kanporatu zituzten, ijitoak bertaratuz. Batzuetan beraiei leporatu zieten izurritearen iturria izana

Irar eta Etsa Sachik badituzte gaztelaniazko izenak: Luis eta Calixto dira, hurrenez hurren. Baina, izatez, shuarrak dira. Ekuadorren eta Perun kokatzen den indiar herrikoak. Irar-ek 30 urte dauzka, ezkondua dago eta 3 seme alaba ditu, beren izen indiarrekin, eta gaztelerazkoekin. Bere seme gazteenak Aitor du izena, euskaldunekin izan dituzten harremanen eraginez. Irakaslea da eskola elebidun batean. Etsa-k, berriz, 39 urte dauzka, eta Irar-ek txantxetan dioenez, «

», 6 seme alaba baititu bere emaztearekin (ez du zehaztu besterik zituenentz beste emakume batzuekin, bere lanbidea dela eta). Leinuko

a (txamana) da. Biak dira neurri berekoak 1,60 metro. Baina diotenez, lehen shuarrak altuagoak ziren. Elikadura txarrak eta gaixotasunek eragin dute txikitze hori.
Shuar herria, Pastaza ibaiaren bi aldetan banatzen da, zati handiena Morona-Santiago (60.000 bat lagun) eskualdean biltzen da, eta beste 3.000 bat lagun Pastaza eskualdean. Etsa, eta Irar Pastazako lurraldeetatik etorri dira. Bertan oinarrizko unitatea familia da eta hauen multzoak komunitatea sortzen du. Beren komunitatean, esaterako, 50 bat lagun bizi dira (gehienez 300 bat lagunekoak izan daitezke). Komunitateen multzoak asoziazioak dira, azken hauekin federazioak osatzen dira (Shuar herriak 4 dauzka). Hierarkian gorago CONFENIAE (Confederación de Nacionalidades Indígenas de la Amazonia Ecuatoriana) dago, eta azkenik badaude CONAI (Confederación Nacional Indígena del Ecuador) eta COECA (Coordinadora de Organizaciones indígenas de la Cuenca Amazónica). CONFENIAE-n shuar, achuar, quichua, huwarani, shiona, secoya, cofan eta zaparo indiar nazioak daude.

Antzinako bizimodua, mendebaldeko kulturarekin lehenbiziko harremanak izan arteko epeari deritzote. Haien hitzetan, bizimodua baino beren «

» dena. Familia izan da oinarrizko osagaia beren gizartean. Baina egungoa ez bezala, ugariagoa zen iraganean, ezen shuar gizona 12 emakume izatera hel zitekeen, eta gainera amagin-aitagin arrebekin bizi ziren. Orain hori ez da posible, oihanak lehen beste ez duelako ematen, eta egun premia berriak baitituzte. Gizona baso barazkiak bildu (yuca, platanoa, patachina...), ehizan eta arrantzan atera ohi da, oihanarekin harmonian. Ez ditu animaliak uxatzen zerbatanaz atzematen dituelako, dardo loarazleekin. Baina lehen ez ziren egun bezala 8 ordu behar mantenua lortzeko. Beren esanetan oihana beren «

» izan da, betidanik. Emakumeak etxeko lanak egin eta baso fruituak biltzen ditu. Ibai eta putzuetan bainatzen ziren. Musika instrumentoak, danbolina eta txirula kasu, zuhaitzen azalez eta animalien ileez egiten zituzten. Eta musikaren laguntzaz, dantza ere egiten zuten, dantza horietan gizon-emakume eta mutil-nesken arteko sexu harremanei bide egiten zitzaien. Jantziak ere zuhaitzen azalez eta kotoiez egiten zituzten. Aurpegiak margotuak eraman ohi dituzte. Gorri koloreak tigrea eta boa irudikatzen ditu. Urdinak berriz, sugea. Hauetako usadio batzuk desagertzear daude.

izan da euren jainkoa mendeetan zehar. Jainko hori eta animalien izpirituak begitazioen bidez azaltzen zaizkio

ari. Honek bere leinua zaintzen du, baina leinu guztietan ez dago

bana. Etsa-k dioenez

guztiak ez ziren onak, batzuetan leinuen arteko liskarrak eragiten zituzten. Adibidez, gaixo bat joaten zitzaion

ari suge baten ziztadarekin, eta honek esango zion beste leinu bateko

ak eragindakoa zela, borroka sortaraziz. Halere, gehienak zintzoak izan dira bere esanetan. «

». Baina bakarrik kasu berezietan egiten zuten.
Etsa eta Irar-en aita

a zen, eta aita egon zen Etsa prestatzen

bilaka zedin. Alta, ez zen bide samurra izan. 12 bat urte zituenetik, zuhaitzen azaletik ateratako isurkari bat,

a, hartu behar izaten zuen baraurik. Gazte zela beste gizon batekin borrokatu omen zen, eta ondorioz aita haserretu eta zigortzat 9 egun jan gabe utzi zuen, hausnar zezan. Egun horiek pasa, eta ur jauzi magikoetara alde egin zuen, bertan

(droga bat, tabako zuku mota bat, oso garratza eta mikatza dena) hartuta, 3-4 egun mozkorturik pasatu zituen, eta geroko bizitzako begitazioa izan zuen. Begitazioan

ek gazte bat

bihurtu zuen, zeina herri osoak maite eta babesten zuen, eta berak herri osoa menderatzen zuen, jakinduriaz eta zintzotasunaz. Handik itzuli eta 10 egunetara aitari kontatu zion begitazioa, baina aita hil egin zen. Beraz, berak bakarrik burutu behar izan zuen

a izateko bilakaera. Bihurtu zen berriro beste ur jauzi batzuetara.

a hartu zuen 8 hilabetez, eta baraurik bainatu zen, eta irudimena eta ikusmena zabaldu zitzaizkion, azkenean

a bihurtzeraino.

ak leinukoen gaixotasunak sendatu ditu mendeetan zehar. Horretarako

a hartzen du. Hau landare batekin egiten du, 3 zatitan moztu, eta egosi ondoren, kafe koloreko likidoa sortzen da. Gaixoa sendatzeko, hau baraurik hartu eta 6-8 orduz egoten da drogaren eraginpean. Horrela gaixoarengan ikus dezake, hura sendatzeko. Egun gaixo batzuk medikuengana bidaltzen ditu. Baina oihana beren botika bakarra izan da luzaroan, eta lehengo senda belar ugari, Etsa-k dioenez, erabili dira piluletan eta abarretan.
Hezkuntzan, bestalde, garai batean ez zuten eskolarik. Egunean-egunean egiten baitzuten, modu jarrai batean, eta ordutegi finkorik gabe. Lehen, shuarra benetakoa zen, komunitatean ez zegoen lapurketarik, ez eta bortizkeririk ere. Aipatu dugun hau guztia, beraien hezkuntzari zor zioten, seme-alabei ezin zitzaien gezurrik esan, eta hortik datorkie benekotasun hori. Baina hezkuntza mota hau erabat aldatu zen lehenengo misiolariak lur haietara heldu bezain laster

Txikitatik zinemazale porrokatua izan da Helena. Altsasuko Bengoetxea zinematik pasatzean halako irrika sentitzen zuen zein film zegoen jakiteko. Posterrari begira geratzen zen liluratua. Baina ez zuen inoiz pentsatu zinematik noizbait bizi ahal izango zenik.

diosku Tabernak. Pedagogoa den aldetik Helenak badaki oso ona dela umeek halako ametsak izatea, nahiz eta gero bizitzak hegoak mozten ahal dizkien.

. Pedagogia arloan bideo lan didaktikoak egiten hasi zen, bideoaren aplikazioa irakaskuntzan, hain zuzen. Nafarroako Gobernuan haatik, bideo bakarra zuten. Alcala de Henareseko ikastaro batean trebatu eta bete-betean murgildu zen zeregin horretan. Sormen aldetik mugatua zegoenez, bere aisialdian fikzioa lantzeari ekin zion. Halaxe, Bardeetan bideoan egindako «La mujer de Loc» filmak, Emakunderen sari bat lortu zuen. Bibliako gatz estatuaren pasadizoan zegoen oinarritua, emakumeek desobeditzeagatik antzina jasaten zuten zigorra salatzeko. Hortik zinemara pasa eta zenbait labur egin zuen, hala nola, «87 cartas de amor», «Altsasua 1936», «Nerabe» edo «Herrikolore». Altsasukoan, Gerra Zibilaren alderdi ezezagun bat jorratu zuen: elizaren inplikazioa Altsasun 1936an gertatu ziren triskantzetan, gurutzada santua zela argudiatuz. Garai hartan, eliza katolikoan ere bazen ideia aurrerakoiak zituen korronte bat.

. Halaxe, 1936ko uztailaren 17an Aierrak bere sermoian bota zuen: alkatea ez beste, ez zela inor bisitatzera joango, bere etxea zabalik egonen zela. Goikoetxea alkateak alde egin eta handik gutxira hasi ziren gezur eta hilketak.

. Ekoizle bati erdimetraia gustatu eta telebistarako hiru atal eta drama bat egin zitzan eskatu zion.

.
Tabernaren aurreko lanei so beraz, badu logikarik Yoyesen bizitzari heldu izana, pertsonaia berezien bizitzak kontatzea gustukoa baitu; Emiliana de Zubeldia edo Aierra bera, kasu.

Estatubatuar eta irlandarrek Yoyesen tragedia garaikide hau balute, honezkero zenbait film egina zuten. Gidoia mamitzeko dokumentazio bilaketa itzela egin zuen Tabernak, egunkariak miatuz, familiarekin mintzatuz, baita Yoyes ezagutu zutenekin ere, gaur egun politikaren esparru zabalean daudenak.
Alabaina, aurre produkzioa eginda gero, makina bat atzerapen eta luzabide jasan zuen filmak. Azkenean, bost urteren buruan, filmaketari ekin zioten, 400 milioiko aurrekontua zuela.

. Tabernak Yoyes ezagutu ez bazuen ere, belaunaldi berekoa izanik, oso gertukoa sentitzen du.

. Pertsona orok aldatzeko duen eskubidea azpimarratu nahi izan du; bizitza mugiezina ez delako, prozesu bat baizik.

.
1970eko hamarkadan hasten da filma, Dolores Gonzalez «Yoyes»ek muga zeharkatzen duenean. Flashback moduan dago kontatua: ETAn nola sartu eta nola atera zen, Pariseko egonaldia, eta bere heriotza Ordizian. GALen atentatuak gordinki irudikatzen dira, Espainiaren interes ilunak, prentsaren jazarpena, Yoyes ETAren ikusmiran jartzeraino. Yoyesek uko egin zion komunikabideetan agertzeari. Hilketa justifikatzeko, bere burua salbatzearren talde kideak salatu izana leporatu zion hainbatek.

. Nahiz eta gertaerei atxiki, ez omen dago ezer gezurra denik, ezta ezer zehatzik ere. Esaterako, bikotearen eguneroko bizitzari dagozkion kontuak asmatuak izan dira, Tabernak ez zuen ikusleak filmeko pertsonaiak egiazkoekin identifikatzen hasterik nahi-eta.

. Europako gidoi laguntzetarako aurkeztean, istorioa erabat bideragarria zela esan zioten. Finantziazioa lortzea izan zen hurrengo erronka, ez baitzen film merkea. Azkenean, Eurimages, Eusko Jaurlaritza eta Kultura Ministeritzaren babesa lortuta, errazagoa izan da ekoizle baten interesa pizteko. Gai samingarria zela jakinki, jokuaren arauak Helenak markatu ditu. Enrique Cerezo ekoizlearekin kontratu bat sinatu zuen, zeinean filmaren erantzukizuna bere gain osorik hartzen zuen, kanpoko eragingarririk gabe:

.
Filmaketa hainbeste denbora atzeratu izana bestalde, mesedegarri izan zaio bai bi hilabeteko entseguak egiteko bai lokalizazioak ongi hautatzeko: Andoain herria (Ordizia balitz bezala atondua), Iparraldea, Irati, Madril eta Paris.
Zortzi astez luzatu zen filmaketara dena xehe-mehe prestatua eraman bazuen ere, bat-batekotasunari ez zion muzin egin. Kameren kokapena eta alderdi bisuala franko zaindu ziren, akzio sekuentziak adibidez, hiru kamerekin filmatuz. Hala ere, filma, alderdi teknikoan baino antzezpenean oinarritu du.

. Banaketa honako hauek osatzen dute: Florence Pernel aktore frantziarra, Yoyesen Iparraldeko lagunaren azalean, Koldo Langa, Iñaki Aierra, Isabel Ordaz eta alabaren azalean, Laura Ballesta.

.
Soinu bandaz Angel Illarramendi musikari zarauztarra arduratu da, Pragako Orkestra sinfonikoa lagun duela.

. Gai nagusia Amaia Zubiriak abesten du,

. Estreinaldia martxo aldera egitea espero dute estatu osoan; Euskal Herrikoa baina, bereziki zainduko dute. Horren harira, euskarazko bertsioa ere izango du, Txemi Arratibel ataundarrak egina.

. Helena irrikitan dago jendearen erreakzioa ikusteko.