Argia astekaria webgunearen hasiera

Bai, ahal izan dudan guztietan hartu dut parte. Nire lehen txapelketa 1959 urtean jokatu nuen, Usurbilgo Aginaga auzoan. Gipuzkoako «luistarren» arteko bertsolari txapelketa zen hura. Lehenengo Joxe Agirre atera zen eta han ezagutu genuen elkar. Urte hartan bertan, Ordizian Gipuzkoako gazteen txapelketa irabazi nuen. Handik aurrera Andoainen lau lagunen arteko txapelketa jarri zuten eta hura ere nik irabazi nuen. Loiola irratian ere jarri zuten bat: igandero kantatzen genuen binaka eta gero entzuleak ematen zuen botoa eskutitz bidez, eta lehen txapelketa nik irabazi nuen. 67an Gipuzkoako txapela atera nuen. Euskal Herriko txapelketa nagusian hiru aldiz edo parte hartu dut, eta 80-82ko txapelketa nagusietan finaleko zortzikotearen barruan nintzen.

Horrelako txapelketarik ez da sekula izan. Orain dela urte batzuk izan zen Pernando Amezketarra txapelketa, hura ere taldeka jokatu zena eta askok diote aurtengoa haren antzekoa izan dela. Baina orduan bigarren mailako bertsolariak hartu zituzten. Hemen berriz sartu gara zaharrak, gazteak, lehenengo mailakoak, bigarrengokoak, gazteak zirelako gehiegi ezagutzen ez zirenak... Herri osoak parte hartu duen txapelketa bat izan da. 24 talde osatu eta ibili gara eta herri osoan giro bat sortzeko balio izan du.

Garai hartan eta gure mailan, Ordizikoan gazteen arteko txapelketa irabaztea. Hasi berria nintzen eta zenbat eta gazteagoa izan ilusio handiagoa egiten du txapela jazteak.

Nire bertso hazia aitak erein zuen. Gure aita bertsozale ikusgarria zen, bertso zahar asko zekizkien eta ahotsa ere ona zuen. Harentzat bertsoa ez beste konturik ez zen. Eta nik hura sumatzen nuen behiak jeiztera joandakoan, oso txikia nintzela. Ezaguera etorri orduko haren bertso ikasiak eta bertsolarien istorioak banekizkiela gogoratzen dut. Pixka bat handitzen joan ahala bertso paperak ekartzen zizkidan. Etxean lehendik ere baziren bertsopaper zahar batzuk eta Txirrita, Udarregi, Pello Errotaren kontuak ere esaten zizkidan, Txirrita eta Pello Errota ezagutu baitzituen berak.

Tabernan hasi nintzen, lagunartean. Udazkenean, gaztetxoak ginela, gaztain erre janak egiten genituen. Txabola batean gaztainak erre, sagardo berria etxetik eramango genuen eta herrira jaisten ginenean udaletxeko arkupetan elkarri bertso berritan edo bertso zaharrak kantari jarduten genuen. Eta herrian pixka bat zabaldu zen, Txomin ere bertsotan aritzen omen zela. Gainera errezildar batzuk zeuden Berrobin apopilo, fabrika batean lana egiten zutela eta haietako bat oso bertsolari ona: Sebastian Loidisaletxe. Haren anaia bat ere Belauntzako bentan zegoen, eta bi anaia horiek askotan izaten ziren Berrobin eta haiekin hasi nintzen tabernetan kantuan.

Oso ondo gogoratu gainera. 18 urterekin egin nuen, «luistarren festa» batean, nire herriko plazan. San Juanen aurretik ospatzen zen «luistarren festa»: garai hartan mutil gazteak luistarrak eta neskak Mariaren alabak izaten ziren, eta jai horretan bertsolariak behar zirela-eta Sebastian Loidisaletxe eta Mitxelenarekin kantatu nuen. Kantatu, kantatu nuen, baina inork ez ditu bertso horiek gogoan edukiko, eta hobe. Nolako beldurra eta nolako lotsa pasa nuen! Baina antolatzailetako batek bost duroko papera eman zidan sari bezala. Garai hartan asko zen, eh! Orduan pentsatu nuen bertsotan egitea edo ikastea. Pixkanaka-pixkanaka herritara joan eta bertsolariak entzuten nituen, eta haiekin lagunartean tabernan kantatu. Hori izan da gure eskola.

Orduan bi bertsolarik bakarrik kantatzen zuten plaza batean. Nik 1949an Tolosako Beotibarren ikusi nuen oholtzan laukote bat kantuan lehen aldiz: Xalbador, Mattin, Uztapide eta Basarri.
Plazatan eta festetan gaia jartze hori ere berria da, gure garaian hasi zen. Eta hori txapelketak ekarri zuen. 59an kantatu genuen Gipuzkoako txapelketa, gero 60an Euskal Herrikoa, eta hortik kutsatu zen herri osora, eta handik aurrera hasi zen festetara bi bertsolari eraman eta norbait gaia jartzen. Gainera beti sortzen dira gauza berriak: garai hartan ez zuen inork pentsatuko «Aizak hi mutil maiñontzi» doinuan edo «Habanera»n kantatzea, hau berria da oso. Orduan lau neurri erabiltzen ziren: lau puntukoak zortziko txikia eta handia eta bost puntukoak hamarreko txikia eta handia. Orduan ere baziren beste neurri batzuk, baina bertso paperetan bakarrik eta zailak zirelako ez ziren bapatean erabiltzen. Gaur bertso eskolak direlako eta abar, molde gehiago erabiltzen dira. Txapelketa honetan ere kantatu dugu sei puntukoan («maiñontzin»), eta «Iparragirre»n.

Horrek bi alde ditu: gaiak izan daitezke bertsotan ondo egiteko laguntzen dutenak, baina izan daitezke bertso saioa narrasteko ere. Gai jartzaileak jakin behar du zein bertsolari diren kantatuko dutenak eta zenbaterainoko ahalmena daukaten gaiari heltzeko. Adibidez, bat baserritarra bazen, baserriko kontuak jarriz gero oso ondo moldatuko zen, baina beste gai batzuekin ez zeukan luzitzeko aukerarik. Askotan gaia herriak berak jartzen du: taberna batean hasten bazara bertsotan, askotan konturatu ere egin gabe jendeak jarriko dizu gaia: edo neskalaguntza izan delako, edo xelebre bat delako... Bertsolariak, zein gaietan dagoen giro hura, hari heltzen dio, hori gaia da. Ateratzen jakin egin behar. Inork ez dio markatu, baina berak atera du.

Tabernetako hori ikaragarri gustatzen zait. Garai batean tabernetakoa oso maitea zen, beste jolasbiderik ez zelako. Gaur hori ez dago, telebista dela edo beste mila gauza direla, tabernetan bertsorik ez da entzuten. Nik afalondo edo bazkalondokoak nahiago ditut.

Kristautasunak garai batetik hona hotzaldi handia izan du gizartean eta alde horretatik bertsolaritzan ere derrigor behar zuen hotzaldia, bertsolaritza gizarteari lotuta doalako. Garai batean bertso paperak Jainkoari argitasuna eskatuz hasten ziren eta gaur horri ez zaio kasurik egiten, hoztasun hori etorri delako. Gainera bertsolariak zerbait esan egin behar du eta askotan mahaian apaizen bat baldin badago, haren gorabeherak kantatzeko aitzakia bihurtzen dira, jendeari barrea eragiteko.

Esaera da bertsolaritzan 40 urte arte ikasten eta handik aurrera ahazten joaten dela. Gaur ni 65 urteak beteta nago eta esaera horrek balio badu aspaldi goitik behera noa. Baina, nire bertsokerak mailarik gorena 25-28 urterekin harrapatuko zuen eta orduko maila beretsuari eutsi dio.
Gizona beti ikasten joaten da. Nik 30 urte nituenean pentsatzen ez nituen gauza batzuk egiten ditut orain («mañontzi» neurrian kantatzea, esaterako), nahiz garai hartako sasoia ez eduki. Alderdi batzuk behera egingo dute: eztarria, oroimena... baina bizi duzun hura landu egiten da. Nik bertsolari gazteengan ikusten ditut molde edo neurri berri batzuk eta arreta pizten didate. Horrela beharbada ikastera iritsi ez, baina beti jantzi egiten du pertsona.

Bai, baina garai batekoen aldean, gaurko bertsolarien bizimodua oso erraza da. Justu gu bertsotan hasi ginen garaian, hasi zen jendea kantatutako egunean etxeratzen. Kotxeak beranduago etorri ziren, baina motoak baziren... Baina ordura arteko ohituretan herri batera bertsotara joan eta iluntzean etxera alde egitea pekatu handia zen! Orduan ere plazan kantatzen zen, baina tabernan eta sagardotegian egiten zuen bertsolariak graziarik gehiena. Plazan esaten ez ziren gauza batzuk esango ziren tabernan akaso, behar bada lasaitasun gehiago izango zen, umerik ere ez zen egongo, emakumerik ere ez eta bertsolaria tabernan nahi izaten zen. Entzuleak eskatu egiten zion bertsolariari gauez luze jarduteko. Orain tabernan ez du inork bertsorik eskatzen. Orain plazako lanak egin, soldatatxoa kobratu eta iluntzerako etorri liteke etxera. Alde horretatik asko irabazi dugu. Garai batean Uztapide batek, Zepai batek, zenbat ibilera txar, zenbat erretira txar egiten zituzten! Goizeko ordubiak aldera arte bertsotan aritzen ziren, lehertu arte!

Bai, bi saio, eta izango dira hiru egindakoak ere, niri ere tokatu zait egun batean hiru saio egitea, baina ni ziur nago Uztapidek eta Zepaik eta horiek herri batera joanda gaur egungo hiru saio eginda baino askoz gehiago kantatzen zutela. Goizean meza nagusiaren ondoren hasi eta arratsaldeko plazako saioarekin jarraitu eta ez ziren saio luzeegiak izango, baina tabernan, afalondorengoa? Askoz gehiago kantatzen zuten herri batean, gaur hiru saiotan baino.

Beti izan dut idazteko zaletasuna, baina istripua izan aurretik ez nuen egokiera handirik. Orduan jai egunetan festara joaten ginen eta idazteko patxada behar izaten da. Baina duela 19 urte istripua izan nuen kotxearekin, istripu handia gainera, Amurizaren ezkontza despedidatik Durangotik bueltan. Eta gaixoetxetik etxera etorri nintzenean, denbora nolabait pasa egin behar izaten zen eta nire bizimodu eta zaletasunen gorabeherak idazten hasi nintzen. Ordurako gainera Uztapidek liburua aterata zuen, eta zera pentsatu nuen: «

». Eta idazten hasi nintzen denborapasa.
Gero Aita Zabala bisitan etorri zitzaidan egun batean eta denbora zertan pasatzen nuen galdezka hasi zitzaidan. Eta ea erakutsiko al nizkion nik idatziak. Erakutsi nizkion nire zirriborro horiek eta pixka bat harritu egin zela edo ematen zuen: «

» galdetu zidan. «

». Eta horixe izan zen nire hasiera. Gero Aita Zabalaren bidez etorri zitzaidan aukera eta egunkarian idazten hasi nintzen.

Ez, beranduegi etorri zen euskara batua nik euskara batuan egiteko. Nik ikasi nuen apurra herriko hizkuntzan ikasi nuen. Ez naiz euskara batuaren kontrakoa, baina gaurko euskara batu askoren kontrakoa bai. Gaurko euskara batua erdaraz jantzita ikusten dut askotan eta euskarak nahiko aberastasun badu berekin, hitz bera esan liteke lau edo bost modutara eta askotan gure herriko hitzak baztertu eta erdarazkoak sartzen dituzte. Nik herri hizkuntza dut gogoko eta badakit, ez da harrokeria, irakurle batzuk baditudala. Han eta hemen hori aitortzen didate eta dena ez da zurikeria izango.

Bai, garai hartako baserritar batentzat nahikoak, orduko nire garaiko askok izan ez zutena. 13 urte eta erdi arte behintzat ibili nintzen eskolan eta orduko gehienak behin 12 urterekin jaunartze handia eginez gero, etxean lanean hasten ziren, itzulean eta abar, edo bestela artzain joaten ziren. Gu alde horretatik gurasoei eskerrak eman beharrean gaude. Lehen urtea Berrobin bertan egin nuen eta gero Eldu auzoan, hango maistra hobea omen zelako. Ondoren partikularra ematen zuen beste maistra batekin ibili ginen Ibarran. Soldadutza amaituta, Martuteneko kartzelan sartu nindutenean, bertako funtzionario batek eskola ematen zigun. Erlijioa eta denetik ematen zigun euskaraz, baina politikarik aipatu ere ez, jakina.

«Injurias al ejercito español» izan zen nire pekatua. Hori oso gogorra zen garai hartan. Soldadutzatik etorri eta hango bizimoduaz bertso batzuk jarri nituen. Bertso horiek Arantzazuko aldizkarian argitaratu ziren. Eta kalte egin nahi zidan batek bertsoak erdarara itzuli eta gobernadoreari salatu zion. Hortik hasi zen nire gurutzea. Burgosen ibili nintzen soldadutzan. Bertso haietan kontatzen nuen garbantzu artean harri kozkorrak zirela jateko. Injekzioa hartuta zorabiatuta lurrera erori ginela batzuk eta gogorra zela bizimodu hura. Horrelako kontuak idatzi nituen.

Bi ziren niretzako gauzarik txarrenak: jendilaje haren tartean egon beharra bata, eta bestea ez nekiela noiz arte egongo nintzen egoera hartan. Gaur kartzela batean aurkitu daitezke preso politikoak, lagunarterako jende jatorra dena. Baina garai hartan ez zen horrelakorik. Garai hartan lapur jendea eta litxarreritan hasitako jendea zen eta tristea zen haien artean egotea. Kartzelan 42 egun eman nituen.

Bai, 12 urtez Berrobin, demokraziaren hasieran. Guk eman genion hasiera demokraziazko boto bidez aukeratutako alkatetzari. Alderdirik ez zegoen Berrobin, baina herrian beti izaten dira pixka bat mugitzen direnak. Ni buru jarri eta talde bat osatu genuen. Garai hura oso berezia zen: Euskal Herria tunel batetik irten zen eta jende berria sartu ginen.
Batere eskarmenturik gabekoak ginen, ezjakinak langintza berri hartan, ez genekien zer egin eta nondik nora hasi. Baina ilusio handia genuen: askatasuna zegoen eskatzeko, bilerak egiteko, Diputaziora joanda euskaraz egin zitekeen... Gainera Diputazio eta Eusko Jaurlaritzan lagunarteko tratua izan genuen bertako jendearekin eta horrek gerora asko laguntzen du.

Asko aurreratu dugu. Baina larrosarik ez dago arantzarik gabe. Hemen larrosa asko etorri da, asko. Garai batean zeinek esango zuen udaletxetik ikurrina zintzilik ikusiko genuenik! 59ko Ordiziko txapelketaren ondorenean Agirre, Azpillaga, Ugarte eta ni Donibane-Lohizunera eraman gintuzten bertsotan egitera eta han ikusi genuen lehenbiziko aldiz ikurriña udaletxetik zintzilik. Denak ginen abertzaleak eta hala ere gure arteko lagun batzuk zalantzan egon ziren: «

».
Beti falta da zeozer eta presoak etxera ekartzea da orain hemen falta dena. Penagarria da euskaldun askok Eguberriak kartzelan pasa beharra eta bai kristautasunaren aldetik, bai gizatasunaren aldetik, presoak etxera ekartzea gauza handia izango litzateke Euskal Herriarentzat. Baina hori dena hala izanik ere, esan behar da herri bezala asko aurreratu dugula. Garai batean ez genituen nortasunak ere gurekin ditugu: hor dago Ertzaintza, gure diruak ere neurri batean guk gobernatzen ditugu eta horrela abantaila asko eta asko ditugu. Garai batean zeinek pentsatuko zuen Gasteizen lehendakari bat ere izango genuenik!

Hamar lagun horietarik bakoitzak hitza hartu du Departamendua sortzeko dauden arrazoiak azaltzeko. Funtzionarioen aldetik izan dugun erantzuna bi oinarrietan funtsatua da: lehenik, ez dutela onartzen kriterio etnikoen gainean oinarritzen den Departamendu bat eratzea. Bigarrenik, gure argudioak kokatzen baldin baditugu lurralde antolaketa edo estatuaren herri zerbitzuen mailan, Pirinio Atlantikoak Departamenduaren barnean dauden arazoak konpontzeko posibilitateak badaudela esan digute. Ezarriak dauden estatuen zerbitzuak indartzea; Baionako suprefekturaren indartzea, kasu.

Ez da gauza berria. Funtzionario horiek ez dute afera ikuspegi politiko batetik tratatu nahi izan. Saiatu izan garenean aspektu teknikoetatik afera lantzen, erakutsi digute ondo baino hobeto dakitela argudioak mahai gainean pausatzen. Bestetik, sartu garenean nortasunaren kapituluan, horiek berentzat ez direla onargarriak esan digute. Esate baterako, bilkuraren hondarrean izan dugu herriaren kontzeptuen gainean eztabaidatze bat. Euskal Herria zer den eztabaidatu dugu. Baita frantses herria eta nazioa zer den. Beraientzat nazio bakarra frantsesa da, noski.

Jabetu izan gara Euskal Departamenduaren afera nola ikusten den Parisetik. Ipar Euskal Herriko biztanleri kopuru tipiak ez du Frantziako masa kritikoaren gainean eragiteko indarrik, ez dela aski. 200.000 lagun ez gara aski 70 milioien gainean eragiteko, eta 12.000 lagun Baionako karriketan manifestatzeak haientzako ez du deus eragiten. Hori da Barne Ministerioaren baitatik sentiarazi digutena. Beraz, gure indar harremanak behar ditugu kualitatiboki indartu. Hori izan da bilkuraren ondotik atera dugun ondorioa.

Hortik ondorio interesgarrienetako bat atera da. Abertzaleak ez direnek hauxe esan diete funtzionario hauei: «

». Hori kudeatzeko, ez badago departamendu bat nola eginen den ez dakitela adierazi diete ez abertzaleek. Beraz, abertzaleon jarrera ezagutzen dute, baina abertzale ez diren aldetiko mezua eta jarrera ezagutu dute bertatik bertara. Hots: «

».

Iazko urtarrileko Baionako manifestazioan alderdi sozialistako (PS) kide batzuek esan zuten gu separatistak garela eta gure maskarak eroriko zirela denborarekin. Guk erantzun genien esanez, maskarak eroriko zirela baina ez haiek uste zutenak. Aitzitik, Lizarra-Garazik ekarri testuinguru berrian haien maskarak eroriko zirela. Esan genien demokraziaren froga egingo zela testuinguru berri honetan. Eta hori frogatu da urte honetan. Izan ere, Ipar Euskal Herriko gehiengo batek argiki agertu du bere nahia, modu baketsuan pausatu du galde bat, eta hara, ikusi da ez zaiola erantzuten. Aldi berean, beste lurralde batean, Korsikan, bortizkeria erabiltzen da eta horri ematen zaio erantzun positibo bat. «Zuek daukazue erantzuna eta ez guk» adierazi diegu gure bisitan.

Kasu horretan arrazoia zuen. Bat, hitzordua ez baitzen guk eskaturikoa. Eta bi, hitzordua ez zen onargarria antolatu genuen forman. Gomita ez dugu izan modu ofizial batez; gutunen bidez-edo. Telefonoz izan da eta gai-zerrendarik gabe. Testuinguru honetan Intxauspek esan du ez joateko, baina gogorarazi behar zaio Intxausperi, gai horren inguruan Barne Ministerioan izan zen azken bilkura 1982an izan zela. Eta bera joan zela. Baina kontra egiteko. Orain aldarrikapen horren aldeko borrokalari sutsuena agertu nahi badu ere, guk memoria badugu. Historikoki gaitzeko erantzunkizuna baduela dakigu, garaian oztopatu egin duelako Euskal Departamenduaren sorrera guztiz.

Bai. Guk frogatu nahi izan dugu jarrera ireki batean gaudela. Edozein mobilizaziok fase ezberdinak ditu eta une honetan komunikazio fasean gaude. Honek ez baditu frutuak ekartzen beste fase batera pasatu beharko dugu. Indar harremanen fasea landuko dugu.

Gogoeta hori jauzi kualitatibo baten barnean garatu behar da eta ez ohiko ekintzen barnean. Ez da aise ideia konkretuetan sartzea, baina, desobedientzia zibila edo erresistentzia zibilen hitzetan sartzen da ideia. Guk abertzaleok badakigu zer den hori eta azkenaldi honetan presoen inguruan egiten ari diren ekintzak esan nahi dugunaren adibideak dira. Ehunen Deiaren barnean galdera berria da. Posizionamendu jarrera batetik mobilizazio jarrera batera pasa gara. Alabaina, norabide honetan jendeak bere baitan sartzen badu sakoneko injustizia bat gertatzen ari dela, oraino ere mobilizazioak oso urrunera irits daitezkeela uste dugu.

Esate baterako. Nire eskualdean —Oztibarren— hiruzpalau urtez hiru herri egon dira desobendientzia praktikatzen, estatuak ez zituelako herri horiek mendiko laborantza barnean sailkatu nahi Europatik datozen laguntzak eskuratu ahal izateko. Herri horiek lau urtez intsumituak izan dira eta herri kontseilurik ez da izan denbora horretan. Bozkak izan zirelarik zuri bozkatu zuen herriak; ez zen zerrendarik aurkeztu. Izuran, ene herrian, % 90ak zuri bozkatu zuen. Sekula ez zuen halako portzentaia batek parte hartu hauteskundeetan. Beraz, Ipar Euskal Herrian ere, herriak arazo bat bizi badu sakoneko injustizia bat bezala oso urrun joan daiteke mobilizazio formetan.

Oraingo fase politikoan mugimendua bikoitza da. Gure borroka ardatzak ireki dizkiogu abertzalea ez den jendeari. Eta dinamika honek baditu bere arriskuak, zeren eta parean diren pertsonak beste dinamika eta eskemetan mugitzen dira eta abertzalea ez den beste sektore batekin arituz gure abertzaletasunaren deskafeinatzeko arriskua dago. Baina, bestetik fase gogorrago batean sartzen ari gara. Jende andana berri bat ari da Frantziako Estatuarekin zituen loturak hausten. Jende hau harritua da Departamenduaren aitzinean estatuak hartu duen jarrera gogor eta hertsiagatik. Orain ari dira ulertzen eta ohartzen Frantziako Gobernuak ez digula euskaldunoi gure geroaz erabakitzen uzten, eta hor dago arazoa.
Parisen izan dugun bilkura hauxe argudiatuz bukatu zuten funtzionarioek: «

». Baina galdera da ea euskaldunek eskubidea dugun gure geroa erabakitzeko ala ez. Beraz, AB gisa lan ildo ugaritan ari gara eta sinergia baldin badugu balio du horretan guztian aritzea koherentzia bat atxikitzen badu. ABren asmoa batetik, hemengo gehiengoarekin bat egitea da. Eta bestalde, eraikuntza nazionalean parte hartzea. Eraikuntza nazionala gure proiektuaren oinarria da. Bi egiteko horiek ez dira kontrajarriak. Batetik, Frantziako Estatuaren partetik zerbait ukaiten entseatzen gara, jakinez ezin dugula gauza handirik espero eta geure bideak urratu behar ditugula. Beraz, gure proiektua eraikuntza nazionalaren barnean ari gara lantzen. Izan ere, Euskal Departamendua guretzat bitarteko bat da.

Arazo da eta ez da arazo. Ehunen Deian euskararen ofizialtasuna landu da eta horren lekuko da bi hizkuntzetan funtzionatzen dugula. Egia da ABk zailtasunak dituela mezu eta dinamika propio bat garatzeko euskararen ofizialtasunaren inguruan. ABren arazoa da, baina arazo orokorra da ere bai. Gure ustez, ofizialtasunaren kontzeptu hori ez da aski zehaztua. Adibidez, abertzaleoi galdetzen zaigunean zertan datzan arazoa ez dugu erantzun bakarra eta homogeneo bat ematen. Definitu behar dugu legalki ere zertan datzan ofizialtasuna. Eskaera horren inguruan jendea mobilizatzeko lan asko egin behar da oraindik ere. Gainera ABri ez dagokio borroka hori espezifikoki eramatea. ABk bere jarduera maila politiko batean kokatu behar du, dinamika politiko zabal baten barnean. Beraz, euskararen arazoa ez da bakarrik gure zailtasunaren kontua.

Baliteke. Lan horiek guztiak ez badira koherentziaz eramaten eraikuntza nazionalak itotzen ahal gaitu. Baina, aldi berean, eraikuntza nazionalaren ardatzak posibilitate asko ematen du. Etorkizunean Udalbiltzaren bidez gauza konkretuak egiten ahal badira, horren ondorioz gure indarra biderkatzen ahalko dugu. Adibidez, egun Lurralde Eskemaren barnean ikusia da Barnealdeko Ikastolak lagunduak behar direla izan, eta botere frantsesak ez du egiten. Bihar Udalbiltzak hartzen badu bere gain, horrek izanen dituen ondorioak ikaragarriak izan daitezke maila politikoan. Orain mespretxuz aipatzen bada ere, denen ezpainetan dago Udalbiltza. Gaizki eramana bada eraikuntza nazionalak itotzen ahal gaitu, baina berebiziko potentziala ere bada.

Gurekin bildu izan diren bi funtzionarioek bazuten gai guztien arrapostuen emaiteko ahalmena, baina mugaz gaindiko aferei buruzkoetan ez. Ohartu gara, frantses egitura administratiboa desegokia dela, eta ez dakitela nola kudeatu arlo hori. Euroa hor dago eta horren erabilerak erraztuko ditu bi aldetako euskal herritarren harremanak eta lurraldetasunak hartuko du funtsa gehiago, eta guk hor izan behar dugu aitzindari. Bizitzaren aspektu askotan eraikuntza nazionala laguntzeko prest behar dugu izan.

Lizarra-Garazi adierazpena zabaltzearekin sakoneko aldaketa bat eman zen. Erresistentziatik eraikuntzara pasa ginen. Hegoalde eta Iparralde eskema gainditzeko lanetan hasi ginen. Bestalde, borroka armatuaren jarduerak beste norabide bat hartu zuen. Aldaketa horien guztien ondotik zaila izan zaie militanteei egoera berrira egokitzea. Udalbiltza nahiz Lizarra-Garaziren inguruan diren desmartxa asko urrun gelditzen dira ABko militante nahiz militante abertzaleentzako, oro har.

Ez pentsa. Iparraldean eraikuntza nazionalaren dinamikan esperientzia gaitza dugu. Harrotasunik gabe diot. Hemen Garapen Eskema bat dugu antolatua, abertzaleak izan dira gehien bultzatu dutenak. Urte luzetan abertzaleen arteko kalapitak izan dira, eta jende anitz aldendu da alor politikotik. Hauek kalapitetan ibili ordez eraikuntzan engaiatu dira. Izan dadin sindikal nahiz kultur mailan, eta lan horri esker Garapen Eskema delakoa ezarri da martxan. Horren fruitua da Lurralde Antolaketa eskema.
Abertzaleak gizartean politikoki zeramaten lan hori kapitalizatzeko ez gara gai izan ordea. Alarma gorria piztu zen Mixel Intxauspe Departamenduaren alde agertu zelarik. Abertzaleek horren alde alimaleko lana burutu zuten, horren ondorioz berpiztu zen Departamenduaren aldeko aldarrikapen zabala. Eta orain denak ohartu dira, aberzaleak izan edo ez, Garapen Eskema aplikatzeko behar dugula geure egitura bat, berezko instituzio bat, hots, Euskal departamendu bat. Orduan, Lurralde Antolaketaren eskemak izan du ondorio politiko bat, baina abertzaleak ez gara gai izan berauek kapitalizatzeko.

Bozken emaitzetan baino abertzaleek eskuintiar eta sozialista hautagaiengan izaniko eragina ikusi behar da. Bigarren itzulian ez dugu hautagai sozialista sustengatu bere jarrera ez zelako argia presoen egoerari buruz. Philippe Casenave ez da hautatua izan. Egun hauetan presoen alde burutzen ari den baraualdian zenbait politikari agertu da; Philippe Casenave hautagai sozialista horien artean. Zergatik? Bozketan ez zuen publikoki agertu nahi bere sustengua; orain etorri da interesatzera. Alderdi sozialistako kide bat interesatzea gauza berria da, baita bozkak irabazi zituen Jean Rene Etxegarai hautetsi berria ere. Lehenaldia da Paueko hautetsi bat presoen egoeraz interesatzen dena

Hiru arrazoi daude. Batetik, bertako udalak bertako jendearentzat argitaratua delako. Bigarrenik, lanak jorratzen duen gaia bera hizkuntza delako. Eta azkenik, bailarako jende asko akonplejaturik dagoelako bere euskalkiarekin. Uste dute euskalkian ezin dela idatzi, baserritarren kontua dela. Nik erakutsi nahi izan dut euskalkiak edozertarako balio duela.

Dialektologia aldetik aztertu dut batetik. Deba ibarra Gipuzkoan dago kokatua, baina Bizkaia aldeko euskalkia hitz egiten da bertan. Gainera Arabarekin muga egiten du.
Alderdi soziolinguistikoa ere landu dut eta euskalkia zergatik erabili behar den azaldu. Horren inguruan proposamen bat egin dut, erabilerarako lau esparru definituz: aisialdia, irakaskuntza, hedabideak eta administrazioa.

Euskalkien plangintza plan orokor horien barruan txertatu beharko litzateke. Euskal Herrian gune erdaldun bat badago, euskara aspaldi galdu duena, euskalkirik ez duena. Hor ez dago euskalkien inguruko plangintzaren beharrik. Bai, ordea, euskalkia bizirik dagoen tokietan, bereziki, euskalki hori batuatik urrun dagoen tokietan.

Gazteei hizkuntzaren zati bat eskaintzen zaie soilik: batua, eskolako lanak egiteko, gai teknikoak lantzeko... balio dien hizkuntza. Baina, handik kanpo, zati horrek ez du balio, ez duelako kolokialtasunik. Eskolatik kanpo gaztelaniara jotzen dute ez diegulako beste eredurik irakatsi. Horrela jarraituz gero, hizkuntza hiltzera joko dugu, ez baikara eroso sentituko euskararekin.
Bestalde, hizkuntza nork irakasten du? Familiak. Bada, Euskal Herrian kontrakoa gertatzen da. Haurrek zuzenketak egiten dizkiete gurasoei. Eta gurasoak lotsatu egiten dira. Frankismoan ikasketak euskaraz egiteko aukerarik izan ez zutela eta, haurrena imitatzen saiatzen dira, eurena, balio duena, baztertuz