karraskari hau ezkutukoa baita. Gautarra da esna dagoenean eta duela hilabete maiatza arterako loaldia hasi du. Pottolo-pottolo lokartu da eta pisuaren erdiarekin esnatuko da.
Negua inguratzen den heinean, gizakiok, kotoi geruza mordoaz estali eta berogailuetara hurbiltzen gara, baina denek ez dute bide berdina aukeratzen. Bada animalia xarmangarri bat neguko hotza lo goxoan saihesten duena. Nahiko genuke bai, eboluzioaren gailurrean gaudela uste dugunok, lotarako muxarraren oporraldiak edukitzea.
Muxar grisa (
Glis glis
Felis catus
Felis silvestris
Martes martes
Bubo bubo
Asio otus
Strix aluco
Azarorako, muxarra pottolo-pottolo dago, gantzezko geruza sendoa eratua dauka eta neguari aurre egiteko prest dago. Nahiz eta noizean behin esnatu, hibernazioan zehar ez du ezer jaten, energiaren kontsumo urria, pilatutako gantzen konbustiotik datorkio batik bat.
Azaroan, tenperaturaren beherakada nabarmena somatzen duenean, lotara sartzen da, zuhaitz-zulo, haitzen zirrikitu, baserri edo borden ganbara edota berak egindako zuloetan.
Hibernazioan, muxarrek, metabolismoa bortizki aldatzen dute, arnas erritmoa bihotz-taupadak eta aktibitate muskularra murrizten dute, eta honekin batera gorputzeko tenperaturaren beherakada izugarria jasan, ia-ia izozte puntura iritsi arte. Honela, gutxika-gutxika gantzen erreserba agortzen doa, eguneko 0.2gr galduz. Hibernazioa bukatzerako bere pisuaren erdia galdua izango du.
Neguloa maiatzaldean amaitzen da, handik lau astetara berriz, araldia hasiz. Araldian, oihu hunkigarriak igortzen dituzte, guruin sexualen bidez usain-markak lurrean utziz. 30-32 egunetako ernaldia izaten dute eta abuztuaren bigarren hamabostaldian kumeak jaiotzen hasten dira. Urtean kumaldi bakarra izaten dute, 6-7 kume erdituz, kume horiek 5-9 urte bizi daitezkelarik.
Uda euritsu eta freskoek hurrengo udaberriko kume kopurua murrizten dute, baina benetan muxar kopuruan eragiten duena, pago-ezkur produkzioa da. Udazkenean pagoek pago-ezkur gutxi emanez gero, udaberrian kume gutxiago jaioko dira. Muxarraren etsaiak aztertzerako orduan, gizakia ezin ahaztu. Erromatarren garaitik, jaki preziatua izan da, beraiek «gliraria»tan hazi eta gizentzen zituzten artifizialki. Jaki goxoa izateaz aparte, muxarren gantzek dituzten propietateak direla-eta, sendagai moduan erabili izan da. Zintzo aurpegia eduki arren, berak ere zenbait frutarboletan esanguratsuak ez diren kalteak eragin izan ditu.
Gehienoi urruneko animalia iruditzen bazaigu ere, baserri eta bordatako ganbaratan bizi direnak erabat ohituta daude gizakira. Birritan pentsatu gabe azaltzen dute beren mutur txikia egurrezko bigen artetik eta ezkur, ur edo intxaurren bat gerturatuz gero, azkar asko hartuko dute inongo lotsarik gabe. Animalia txiki honetaz gozatu nahi izanez gero, saiatu beregana inguratzen, bera ez da askorik apuratuko-eta
Neguan tenperaturak jaisteak, animalia askorentzat tenperatura horietara egokitzeaz gain janariaren murrizketa esan nahi du. Honen aurrean, estrategia desberdinak garatu dituzte animalia ornodun zein ornogabeek.
Zenbait hegazti eta ugaztunek lurralde epelagoetara migratzen dute: kukuak Zaireko oihanean beldarrak harrapatzen dihardu eta enara berriz, Nigeriako termitegien atzetik ibiltzen da. Ornogabe asko, kieszentziaz baliatzen dira, liztorrak adibidez, inguruneko tenperatura jaitsi aurretik hibernatzeko leku egokiak bilatzen ditu, zuhaitzen zirrikituak, lurreko zulotxoak... hurrengo udaberrira arte. Urtxintxa, hartza, azkonarra eta zenbait xaguxarrek berriz, energi gastua murrizten dute urtaro hotzenean lo kuluxkak eginez. Bihotzeko taupaden frekuentzia murriztu, baina gorputzeko tenperatura bere horretan mantentzen dute. Noizik eta behin esnatu egiten dira zerbait ehizatzeko edo ezkutatutako probisioetaz baliatzeko. Hau, ez dugu nahastu behar hibernazioarekin Benetako neguloa triku europarrak, hamsterrak, marmotak, zenbait saguzar intsektujalek, soro muxarrak eta muxar grisak egiten dutena da. Gorputzeko tenperatura izugarri jaisten da eta honekin batera arnasketa, bihotzeko taupadak eta zirkulazio sistemaren aktibitatea murrizten dute. Aktibitatearen jaitsiera orokorra, hormonalki kontrolatua dago, honela, gorputzeko tenperatura gehiegitxo jaisten bada, esnatu eta metabolismoa martxan jarriz beroa ekoizten du. Ezaugarri honek, desberdintzen du hibernazioa kieszentziatik, kasu honetan gorputzeko tenperatura gehiegi jaitsiz gero, animaliak ez du erantzuten eta hil egiten da
Z
ein funtzio betetzen du muxarrak gizartean?
Jateko edo sendagai moduan erabiltzeko ehizatu izan da, kearekin edo gantxo baten bidez. Jateko orduan, jaki paregabea dela diote dastatu dutenek eta sendagai moduan, pelotariek ondo aski ezagutzen dute. Oso gantz fina denez, erraz barneratzen da azalean. Batez ere gihar eta artikulazio arazoetarako erabili ohi da, nahiz bere eraginak aztertzeke dauden.
Gizakia arriskua al da muxarrarentzat?
Ez zuzenki, muxarrak jateko edo sendatzeko ehizatzeak ez du populazioan eraginik, baina bai basoa kudeatzeko moduak. Arazoa, basoaren gaztetze eta sinplifikazioan datza. Muxarrak apurtutako edota zaharrak diren zuhaitzetan bizi ohi dira, zuhaitz gazteek zulorik ez dutenez ez du babeslekurik topatzen. Honekin loturik muxarrrez elikatzen diren hainbat animalia ere arriskuan legoke.
Muxar urte ona izan al da?
1999, pago-ezkur urte oso ona izan da, baina ez hain ona muxarrarentzat. Orokorrean, muxarraren populazioa handitzen da janaria emendatzen den heinean. Aurten ez dira proportzionalki hazi eta tartean, beraz, gaixotasunen bat izan ote den susmatzen dugu.
Proiektu berririk aurkeztu al da?
Ez, lehenagotik lantxo batzuk eginak badaude ere ez zaie jarraipenik eman. Gehienbat Europako Erdialdean aztertzen da, zientifikoki badituelako hainbat ezaugarri. Alde batetik ugaria da ia Europa osoan eta bestetik hibernazioa dela-eta, prozesu honetan ematen diren adaptazio ekologikoak oso ezezagunak ditugu oraindik ere.
Zein ingurune bereiziko zenuke muxarraren ugaitasunagatik?
Pago motzez osatutako pagadi zahar eta zulodunak, Aralar, Aizkorri eta Nafarroako Pirinioak batik bat. Mende honen hasiera arte, pagoak, beste hainbat zuhaitzaren antzera, egurretarako edo ikatzetarako erabiltzen ziren. Ganadua basoan sartzen zenez, pagoak 2-2,5m-tara mozten zituzten. Horrela, animaliek ezin zuten kimurik jan
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Erreportajea 
