Argia astekaria webgunearen hasiera

T

Mende honetan, bi abagune daude, non oso nabaria den nazionalismoaren eragina Nafarroan, Francoren ondorengo trantsizio politikoa eta Errepublikako urteak. Nazionalismoaren inguruan, Larrondek (1974) eta Corcuerak (1979) tesi-liburuak kaleratu zituztenetik gauza asko idatzi dira, baina Nafarroari dagokionez hutsune historiografiko hau zegoen. Ziuraski, batzuk, politikoki ez zuzena iritziko diote liburuari, gaur egungo ikuspuntu instituzionaletik euskal nazionalismoa eta Nafarroa uztartu ezinak baitira. Alta, Nafarroako historia ofizialak, komunikabide boteretsu batzuk onartu ez arren, liburu honek frogatzen du nafar asko hasieratik euskal nazionalismoaren baitan egon zirela.

Dokumentazioarena. Horrek jatorri zehatza dauka. Nafarroan, gerra hasi bezain laster, militanteek, beldurrez, iturri dokumental asko desagertarazi zituzten, eta beste dokumentu ugari, batzokiak hartu zituzten uneetan galdu ziren. Ziur nago, dokumentazioren bat hor nonbait dagoela gordeta, karlista edo falangista ohi batzuen eskuetan.

Amerikara joan nintzen elkarrizketatzeko oraindik bizirik ziren eta zoritxarrez hil diren (Andres eta Josefina Irujo esaterako) protagonisten bila. Nazionalismoaren historia erbesteratze prozesuaren testuinguruan kokatu behar dugu. Jende asko hil da Euskal Herritik kanpo, nahiko ahaztuta.

Estatutuarenak nazionalisten estrategia politikoa markatzen zuen. Hau ez zen berria, 1917an nazionalistek eta zenbait sektore karlistak bultzatu baitzuten «El mensaje de las Diputaciones» eta han esaten zen, berreskurapen forala ez bada gauzatzen autonomia ahalik eta zabalena lortu nahi zutela, jadanik hor dago Estatutuaren filosofia.

Jimenoren liburuak desegituratu zuen bertsio ofiziala. Hori ez zen berria, Errepublikako urteetan ere, nazionalistek salatu eta dokumentatu zituzten boto aldaketak. Asanblada iritsi aurreko bi urte horietan, nazionalistek diskurtso berezia gauzatu zuten Nafarroan eta 32ko ekainean Iruñeko Gaiarre Antzokiko Asanblada aurreko giroa islatu nahi nuen, besteak beste, baliogarria izan daitezkelako egun dauden eztabaida eta jarrera politikoetarako. Egun, sektore abertzale batetik, Nafarroak gainontzeko euskal lurraldeen gainean izan duen hegemonia politikoa aldarrikatzen denean, dialektika aldatuz, haiek etorri behar dute guregana esanez, paradoxikoki hori erabiltzen zuten orduko eskuindar batzuek azken argudio gisa. Azken batean, nabarrismoak, politika eta taktika mailan, atzo eta gaur kutsatu dituelako sektore politiko guztiak.

Baina, EAJk garbi zeuzkan ildo estrategikoa eta helburu politikoak, hain zuzen ere Estatutuarena. Gainontzekoa ez zen garrantzia handikoa. Eskuindarrek galdu zuten bere erregimenaren zutabe nagusia, monarkia, eta gainera beldurrez ikusi zuten abiatzen ari zen prozesu aurrerakoi eta demokratiko —ez iraultzaile— sakona. Beste aliatu politiko batzuk bilatu zituzten, Euskal Herrian EAJ.

1932rako eskuinak birrantolatze prozesuari ekin zion, tradizionalistak eta integristak batu ziren, eta ez zuten hain beharrezko nazionalismoaren laguntza. Bestalde, bazekiten, 31ko bukaeraz geroztik, Nafarroako zenbait sektore errepublikarrek, ez guztiek, Estatutuaren alde jokatuko zutela, karlistek, nagusiki. Estatutua ildo errepublikarretik abiatuko zela ikusirik, ekinbide horretatik bereizi ziren, eta asanblada famatua iritsi zenean, behin betiko aldatu zuten. Ordurako estatutua ez zen Errepublikak onartzen ez zuen prozesu bat, kontrakoa baizik, Estatutuak babesa emanen zion Euskal Herrian Errepublikari.

Sozialisten «Trabajadores» aldizkarian oso gutxitan azaltzen ziren Estatutuaren gorabeherak, lehentasuna giza arazoek zuten. Errepublikarren hedabideetan, Estatutua defendatzen zuten artikuluak agertzen ziren. 1936an Frente Popular osatzen zuten alderdi guztiek sinatu zuten testu bat esanez, Estatutuaren bitartez, bat egin nahi zutela gainerako euskal lurraldeekin. Nafarroa, bakartua egonik eta eskuinak zuen gehiengo politikoa kontuan hartuta, ibilbide politikoa amildegira zihoala ikusi baitzuten.

Bai, batez ere, Nafarroan ziren indar politikoen erlazioa aldatzeko. Eskuinak euskarri instituzional guztiak kontrolatzen zituen, orduan ezkerrak bat egin zuen euskal estatutuarekin. Hor ez zen politika estrategiko bat, arazo horri aurre egiteko egin behar zen taktika baizik.

Talde horiek elkar elikatzen ziren. EAJk «La Voz de Navarra» (LVN) egunkaria zeukan. Errepublika hasi zenean, Iruñea, Lizarra eta Tafalla alde batera utzirik, oso leku gutxietan zegoen. Elkarte nazionalisten garapena orduan gauzatu zen, batez ere, 34a arte. Gero urriko gertaeren ondorioz etena dago eta 36an berriro hasi zen hedapena. EAJk estatutuaren dinamika organikoki zabaltzeko baliatu zuen. «Centro Vasco» bat irekitzen zuten bakoitzean hitzaldiak eta abarrekoak antolatzen zituzten, eta orduan zeukaten ildo politiko-estrategikoa, estatutuarena, aurrera eramateko probesten zituzten horiek.

Aniztasuna eta batasunaren arteko dialektika ongi menperatu behar da. EAJk zenbait eskualdetako kultur adierazpide hedatu zuen Euskal Herrira eta zegoen aniztasuna ez zen hor islatua. Hori guztia nabarmena zen Nafarroaren kasuan. Kultur praxis horrek, maiz, hurbiltasuna baino urruntasuna sortzen zuen. Nafar askorentzat horiek

gauzak ziren, baina ez gure gauzak.

Bizkaitarrekin gaizki eramatea gauza bat da eta beste bat ezkertiarra izatea...

Manuel Aranzadi 31ko hauteskundeetako zerrendetan zegoen. Aranzadi izan baitzen 1918-1923 bitartean EAJk Madrilen izan zuen diputatuetako bat. Hor konpromiso bat zegoen, Agirre —Bizkaitik eta Nafarroatik aurkeztu zuten—, bietan ateraz gero, Nafarroakoa utziko zuen Aranzadi sartzeko, eta hori ez zuten errespetatu, Bizkaikoa Robles-Arangizi eman zioten. Hori zela eta, Aranzadik dimisioa aurkeztu zuen. Nafarroako EAJko sektore batek oso kontrako jarrera zeukan Bizkai Buru Batzarreko partaide batzuekiko. Bizkaiko sektore bat ibili zen Nafarroan beste sektore bat bultzatzen, baina arazoa ez zen ezkerra ala eskuina, barruko eztabaida baizik, eta oso arazo puntuala baina garrantzi handikoa Aranzadiren kasuan. Santiago Cunchillosek bat egin zuen Aranzadirekin, lagunak zirelako.

Irujo, horretan ere, aitzindari dugu, bazekien alderdiak nekazarien arazoari aurre egin behar ziola. Gainera, Irujo bera izan zen, gerra piztu zenean, Euskadi mailan Errepublikaren aldeko jarrera hartu zuen lehenbiziko nazionalista.

Organikoki ezin dugu deus planteatu, Nafarroan EAJ, beste alderdiak bezalaxe, desagertu baitzen alderdi gisa, militanteek indibidualki jokatu behar izan zuten. EAJren baitan, jarrera ezberdinak ditugu, Nafarroako testuingurua ikusita askok halabeharrez joan behar izan zuten frankistekin. Hauetako gutxi batzuk gero frankismoaren baitan bere karrera politiko eta militarra egin zuten. Bestalde, nazionalista askok, erbestera joan baino lehen, bat egin zuten euskal miliziekin edo Errepublikaren aldeko sektoreekin.

Esaterako, Korellako J. Asiain Gurutxarriren kasua, Francoren garaian falangista sutsua eta diputatu izan zena. Edo Ruiz de Alda familiarekin gertatu zena, anaia batzuk nazionalistak ziren eta Julio Ruiz de Alda falangista. Gerran, anaiaren ospe frankistaz baliatu ziren erregimen frankistan inolako arazorik gabe jarraitzeko. «Ezusteak» badaude zerrenda horietan, baina guztia dokumentaturik dago, alde horretatik ez dut beldurrik. Gehiago kezkatzen naute azaltzen ez direnek, eta ez dira azaltzen, arrasto dokumentalik ez dudalako.

Egoera gazi-gozoa da. Alde batetik, zenbait eremutan asko aurreratu da, euskara zabalduz doa Nafarroan eta hori neurri batean nazionalismoari zor diogu. Nafarroan bada jarrera neutro eta «politiko» bat esaten duena, euskara, kultura ez dugula politikarekin nahastu behar, baina azken batean, nahitanahiez kontu politikoarekin nahasten da. Nazionalismoak historikoki kultura bultzatu du eta hein handi batean horri esker aurrera atera da. Baina beste aldetik, irakurketa politiko bat eginez, Errepublikako urteekin konparatuz, bada alde negatibo bat, nabarrismoaren diskurtsoa, garai hartan eskuinaren diskurtsoa zena, egun nagusitu da...

Kutsatu bai, baina ezkerrak ez zuen bereganatu diskurtso hori. Esaterako, 1936an Estatutuarekin bat egin nahi zuten. Alta, gure iragan hurbilean, trantsizioa garatu ahala, alderdi sozialistak sekulako aldaketa eman zuen. Hasieran, «Frente Autonomiko»an zegoen, gero PSN eratu zenean, sozialistek nabarristen jarrera hartu zuten, eta are gehiago, alderdi sozialistari egokitu zaio nabarristek egin behar zuten lana; instituzionalizazio prozesu osoa haiek eraman zuten aurrera. Nabarrismoaren diskurtsoak, egun, ikaragarrizko babes instituzionala erdietsi du. Nazionalismoa, hedapen eta aniztasun politikoaren aldetik, aberatsagoa da Errepublikan baino. Bestalde, errealitate politiko instituzionala oso sendotuta ikusten dut eta gainera Estatu mailan dialektika horrek sekulako adostasuna lortu du, Nafarroa euskal prozesutik kanpo uzteko. Horregatik esan dut hasieran, Nafarroako egungo

a defendatzen dutenentzat, liburua ez dela politikoki zuzena

Idazten hasi nintzenean ez nintzen editoreengana joatera ausartzen, akats asko nituela banekielako, baina aurrera jarraitzeko gogoa nuen. Eta sari hauek niri balio izan didate hobetzen ari nintzela ikusteko, eta editoreen artean izena hartzen joateko erebai.

Saiatu naiz biziago idazten, eta hizkera arinago egiten, gazteentzat ezin delako kontakera astuna erabili. Hizkuntza aldetik ahaleginak egin ditut euskararen mailari eusteko, adjetiboak eta abar erabiliz, irakurleek forma berriak jaso eta ikas ditzaten. Baina batzutan erdarakadak sartu ditut, beti ere aitzakiaren batez baliatuta, hizkera bizitzeko.

Ipuin laburrak idazten ohituta nago, baina ipuin luze bat osatzera ez nintzen ausartzen. Eta eguneroko formak aukera ematen du istorioa ipuin txikitan zatitzeko. Horrela, egun batetik bestera, gertakizunetan egon daitezkeen hutsuneak estalita geratzen dira.

Agian topiko bat izango da, baina nire iritziz nesken pentsaera ezberdina delako. Beste idazlanetan ere dezente erabili izan dut, mutilenekin tartekatuta, beste ikuspegi bat emateko. Liburu honen gaiean, hots, nerabezaroan, mutil eta nesken kasua orokorra da: nahasmena. Baina agian neskek sentiberatasun ezberdinarekin biziko dute... Hala ere neskekin komentatu dut idatzi dudana, badaezpada ere hanka gehiegi sartu ez dudala ziurtatzeko.

Noski, ezinbestekoa da idazlearen nortasuna agertzea, baina saiatu naiz urrutitik aztertzen gaia, eta nire bizipenez gain inguruan ikusi ditudanak eta asmatuak idatzi ditut

Egin egin behar da, baina su-etenak jarraitu dezan baino gehiago, herri honek hartu duen bidea sendotzeko, zihurtatzeko eta bururaino eraman ahal izateko. Horren ondorioetako bat su-etenaren iraupena izango da eta ETAren borondate sakonena ere hori da. Eragile politiko eta instituzionalei, mahai gainean proposamen politiko garbia jar dezaten exigitu behar zaie. Lizarra-Garazik metodo demokratiko bat plazaratu du gatazka gainditu ahal izateko eta, egia da, hitza eta erabakia euskaldunoi dagokigula esaten da, baina hori metodo batez proposatu behar zaigu. Lurraldetasunari buruzko ponentzia, burujabetasunari buruzkoa eta erabakitze sujetoaren definizioa egiteke daude. Horiek ezinbesteko tresnak dira Lizarra-Garaziren garapena ziurtatzeko. Epelkeriatan ibiltzeko garaiak pasatu dira eta erakundearen agiri honek sortu duen eztabaida politikoa berandu dator; lehenago egin behar zen.

Biak lotuak daude. ETAren agirian argi ikusten da bere kezka zein den eta prozesuan aktore diren batzuen ausardia falta. Baina prozesu honek erasotzaile asko ditu: estatuak, PP, PSOE, UPN, UDF, PSF, RPR, komunikabide espainiar eta frantziarrak ere... Horri guztiari egin behar diogu aurre. Egun hauetan batzuk «Bakea behar dugu» eta horrelakoekin ari dira, ETAri presio egiteko; historiak argi erakusten du, ETAri presio eginda ez da gaindituko gatazka politikoa. Gainera paradoja bat ematen da: Euskal Herriko gizartearen gehiengoa ETA doan norabide politiko berdinean doala. Beraz, norabide horren aurka egiten duten politikei egin behar zaie aurre. Armaz borrokatzeko desiorik gutxiena dutenak, ETAko gizon-emakumeak dira. PPkoak eta PSOEkoak ondoan dituela, Ibarretxe «Bakea behar dugu» pankartarekin ikusteak iraganeko irudietara garamatza, Ardanzaren zereginean jarriko litzateke eta hori tamalgarria litzateke.

Su-etenaren amaiera ezin daiteke kokatu talde bat edo bien esku, Euskal Herriaren erantzukizun orokorra da. Erantzukizunak banatzerakoan batzuei gehiago dagokie. Baina irtenbidea guztioi dagokigu eta hau ulertzea oso garrantzitsua da. Herri honek prozesu konstituientea definitu behar du; HBk egunotan egingo du bere proposamena, non dira besteenak?

ETAk esaten du EAJk eta EAk ez dituztela bete ETArekin sinatuta zituzten konpromezuak eta hori egia da. ETAk ez du inoiz gezurrik esan, eta EAJk eta EAk, publiko egin den bezala, ez dituzte akordio horiek bete. Gizarteak ulertu du ETAren jarrera, nahiz eta horrek ez duen esan nahi konpartitzen duenik berriro borroka armatura itzultzea.

Ez dut hipotesi horretan kokatu nahai. ETAk borroka armatura itzultzeko dituen arrazoiak kendu egin behar dizkiogu eta hori ekinez egiten da, ez eztabaidetan arituz edo ETAri presio eginez. Herri honek erabaki duena bururaino eramanez saihesten da hori; modu horretan inork ez du sentituko herri honetan bide guztiak itxita daudela eta armaz borrokatzeko premiarik. Hori da bidea.

Hamalua hilabete hauetan Lizarra-Garazi eta abertzaleen arteko beste akordio batzuetan hori argi geratu da. Eraikuntza nazionala da, Euskal Herria bere osotasunean hartu, egituratze nazional bat eman eta herri honen hitza eta erabakia betetzea. Estatutismoan eroso dauden batzuek tentazio handia izan dezakete `bakea=ETAren desagerpena' identifikatzeko eta hori erru politiko izugarria da. Eraikuntza nazionalaren apustuari muzin egin eta egungo markoa berritzeko tentazioa badute batzuek, horrek ez digu ezertan lagunduko.

Azken hilabete eta urte hauetan urrats garrantzitsuak eman dira. Urte askotan AABak eta Senideak elkartea aritu izan gara —ezker abertzalearen sostenguarekin— presoen eskubideen defentsan. Gaur egun, gizarte sektore zabalenek ere bat egin dute zeregin horretan. Presoen giza eskubideak, zalantzarik gabe, arazoaren erdigunean daude. Hala ere, presoen egoerak berean dirau eta gure ustez ekimen politiko eraginkorrak burutzeko garaia da, epeak jartzeko garaia. Alderdi politikoak neurri eraginkorragoak hartzera bultzatu behar ditugu. Gobernu espainiar eta frantsesak presoak instrumentalizatu egiten dituzte eta horretan ados gaude Batera plataforman; bai giza eskubideen alorrean, eta baita prozesu politikoak aurrera jarrai dezan ere.

Hori ezin daiteke horrela izan. Gatazka gainditzeko akordio politiko orokor bat lortu eta bururaino eraman arte zain bagaude presoen afera konpontzeko, inoiz ez da koponduko gatazka. Lizarra-Garazik jarri du gatazka konpontzeko metodo bat, eta horrekin zenbait urrats eman beharko da. Presoen izaera politikoa onartzen bada, presoari estatus politiko bat ere zor zaio; prozesu politiko, demokratiko eta nazional hori aurrera eramateko ezinbesteko da, hori dio Lizarra-Garazik, ez da guk asmatua. Batetik, kanpoko eskuhartzerik gabeko prozesua izan behar duela esaten da; beraz, kanpoko indar armatuak soberan daude hemen. Bestetik, herritarren partehartze librea segurtatu behar da eta kartzelan, exilioan edo ezkutuan dauden gizon-emakumeek beste edonork bezala parte hartu behar dute prozesuan.

Kolektiboaren komunikatua irakurrita, berehala konturatzen gara borroka honen izaerak baduela plus bat. Azken urte hauetan presoek borroka mota asko eraman dute aurrera. Oraingoan, Euskal Herrian bizi den une politikoari erabat lotutako borrokaldia da. Mahai gainean ez dago presoekiko elkartasuna aktibatzearena soilik, Madril eta Parisko gobernuen jarrera dela eta, prozesu politikoak bizi duen arriskuaz ohartaraztera datozkigu; ekimen honekin prozesu politikoari bultzada ematera datoz. Presoek ez dute bilatzen beren irtenbide pertsonal edo kolektiboa, herri honen etorkizunari loturik dihardute. Gaizki egingo genuke une honetan presoen inguruan sortzen diren energia guztiak, giza eskubideak eta elkartasun ikuspegi soiletik baletoz.

Jende askoren galdera da hori, baina galdera bera ere nahiko dramatikoa da. Presoen borrokaldiaren dramatismoa Irlandako gertakizun haiekin neurtzen badugu, akats handia litzateke eta gizatasun eza latza adieraziko genuke. Presoek gose greba mugagabea iragarri dute, bakoitzaren indarren arabera garatuko dena. Kalean borroka aitzinatu behar dugu haiek urrunegi joan ez daitezen. Horrez gain, presoek egundokoak pasatu dituzte urte hauek guztietan eta beren osasuna lehendik ere ukitua dago.

Iazko abendua oso indartsua izan zen eta urtarrileko manifestazioa ere bai. Geroztik makropolitikak hartu du gaina herri honetan: Lizarra-Garazi, Udalbitza, Kontseilua, Bai Euskarari... Baina, tamalez, eta agian arrazoi desberdinengatik, presoen aldeko dinamikak pixka bat jaitsi egin dira. Baina perspektiba nahiko itxaropentsuak ditugu aurrean. Azken finean, kontestualizazio politikoa egiteko oinarri demokratikoak planteatzen ditugu eta datozen hilabete askotxotan, presoen gaiak hartuko du zentralitatea euskal politikagintzan; mahai guztietako agenda politikoan egongo da.

Ekimen bateratu hauetan ikusten da inoiz mobilizatu gabeko jendea. Dena den, egia da, ez dakit erakunde batzuetan behar adinako indarrik egiten den beren eremu sozialetara heltzeko. Alde batetik kezkatzekoa da, baina bestetik, ulergarria ere bai. Hain kultura ezberdinetatik etorritako jendeak, bat-batean iragan guztia ahaztu eta elkarlanari ekitea ez da erreza. Denon artean egoera horiek apurka gainditu beharko ditugu. Emaitza ederrak etorriko diren esperantza dut.

Gobernu espainiarra eta frantsesaren jarrerak ikusita, derrigorrezkoa da urrats koalitatiboak ematea. Ez dut uste inoiz egongo zenik hain justifikatua, baina horrez gain, baldintzak ere badaude. Hilabete osoko greba orokorra egiteko arrazoiak ikusten ditugu. Badakigu hau ez dela posible, baina prozesua aurreratzeko eta presoen egoerari behin-betiko irtenbide bat emateko ez da nahikoa izango ohiko mobilizazio, adierazpen eta abarrekoetan jardutea. Erantzun tinko bat emateko garaia da, eta greba orokorra egokia eta beharrezkoa da.

Ulertzen dut planteamendu hori baina besteren denborarekin jolasten ari gara. Gu ez gara inor presoen denbora administratzeko. Azken finean, amnistia behar dutenak ez dira presoak, amnistia herri honek behar du. Gartzeletako giltza ez dauka Aznarrek, edo Jospinek edo Chiracek, gartzeletako giltza herri honek dauka eta giltza hori erabili egin behar da. Baldintza politikoak aproposak dira, eta ausardia politiko ezak porrotera eraman ditzake herri honetan sortu den itxaropena eta baikortasuna.

Ez da akusazio bat, egiaztapena baizik. Ibarretxe Lehendakariak ere esan du ez dela amnistiaren garaia. Ez dakit zein azterketa politikotan oinarritzen den, baina ni ez nator bat. Gizartean nahiko atxikimendu dagoenean amnistiarekiko, orduan ez dugu guk joan beharrik, orduan lortuta dago. Herri honek presoak atera eta exiliatuak itzultzeko premia izugarria du, barrura begira, gure baitan bilduta, herri honek bere bide propioa jorratu dezan. Horretarako baldintzak eta indar nahiko ere badira. Kasu honetan, denbora gestionatzen hasteak, prozesu hau lehertarazi nahi dutenei ere denbora eta oxigenoa ematen dizkie. Madril eta Paris jokoz kanpo daude hemengo prozesuarekiko, eta daukaten arma bakarra gatibuena da, horregatik kendu behar zaie arma hori. Hasi besterik ez gara egin. Gu ez goaz planteamendu itxiekin, gure hausnarketa elkar trukatu nahi dugu jendearekin, sozializatu, eta asko entzun. Bestalde, presoek ere izendatua dute bere mintzakidetza, eta ez bakarrik Gobernuarekiko, gizarte agenteekiko ere bai eta horiekin iritziak elkar trukatzeko prest dira.

Ez dut uste. Egoera honetan eta edozeinetan ere, herri honek ulertu du presoen auziari behin-betiko irtenbidea ematea ezinbestekoa dela. Hurrengo egunetan presoen aldeko dinamikak areagotu egingo direla uste dugu, baldin eta bidaia lagun izan ditugun batzuek bestelako gauza politikoekin txantaiarik egiten ez badute. Badakigu mundu guztiak ez duela gure estrategia konpartitzen, baina Maltzagaraino behintzat elkarrekin joan beharko dugu eta ez hamar urtetan, hori prozesua usteltzen uztea litzateke eta