Argia astekaria webgunearen hasiera

L

Ene aitak behi esnea egiten zuen. Hemengo baserrietako behi gorria hazten zuen. Ni plantatu nintzelarik, orain hogei urte, haren segida hartu nuen, eta espezializatu nintzen behi betroien esneari buruzko produkzioan, inbertsio handiak eginez. Orain berriz, Iñaki semea, Pauen ari da laborantza ikasten; geroan etxean finkatzeko ideia du. Esnea gasnatzen hasia da. Behi gasna produkzio txiki bat egiten du; ekoizten dugunaren % 5-10 artekoa. Beraz, gure segida hartzeko bide berri bat irekitzen hasia da. Nahiz ikasketekin nahiago duen segitu ahalik eta denbora gehien.

Orain sei bat urte, bigarren produkzio bat ezarri genuen, arras beste zerbait da. Dibertsifikazioa deitzen zaio: kiwai frutak ekoizten ditugu, kiwi familiakoak. Ez dira batere ezagutuak. Produkzio tipi honek bi hilabetez lan asko eskatzen du; agorrila eta buruilan. Kiwai-plantazioa molde biologikoan egiten dugu. Plantazioaren lurrean oilaskoak, oiloak, antzara edota ahateak ezarri ditugu, belarra jan dezaten, horiek garbiki atxikitzen dute plantazioa, beren ongarriaz ontzen dute plantazioa. Ez dugu kiwai arbola tratatzen hartara.

ELBn hiru urtez izan nintzen permanente gisa hemen, 86tik 89ra bitartean; eta estatu mailan bestalde «Coordination de Payssannes» sindikatuan. Parisen ibilia naiz eta esperientzia zoragarria eta aberasgarria izan da enetako. Baina oso zaila ere bai, ez baita erraza han lanean egon, eta gero biharamunean hemen. Urte horietako lana egin ahal izan dut Mikele ene emaztea hemen delakotz, berak ene lanak egin dituelako; proiektu komuna lantzen dugulakoz funtsean. Ni agertzen naiz, baina ene familia guztia ere hor dago ere, haiek egiten dute ere ene lanaren parte handia.

Hemengo laborariak historikoki eta tradizioz FNSEAn (Frantziako Nekazari Sindikatuen Federakuntza Nazionala) defenditzen zituzten beren interesak. FNSEA hamar urtez aritu ondoren, laborari belaunaldi berriak sortu zuen ELB. Gure lanaren medioz barne kontradikzioak azalarazi genituen, eta sindikatu hori ez zela Euskal Herriak behar zuen sindikatua erakutsi ere. Zatiketa ekartzea aurpegiratu ziguten, laborari mundua ahultzen genuelakoan. Gu laborarien batasunaren alde ginela eta batasunaren zentzu bakarra interes berdinak dituztenak batzea dela, erran genuen. Interes ezberdinak elkarrekin ezartzea hori ez dela batasuna.

ELB sortuz gero hiru hauteskunde pasa dira: lehenean % 29 egin genuen, % 39 bigarrenean, eta azkenean % 47. Haiek, bistan da, kontrako portzentaia egin dute. 1984an egin genuen gure definizioa: laborariak, euskaldunak eta internazionalistak. Laborari guztiek bizitzeko molde bat behar dutela diogu lehenik: produkzio aukerak partikatu behar dira, eta gazteen segida bermatu ere. Bigarrenik: euskaldunak gara, eta pertsona eta sindikatu bezala Euskal Herriko kultura eta geroa eraikitzeko nahikarian sartzen gara, gure herriaren partaide soziala izaki. Hirugarrenik: nazioarte mailan beste laborariekiko errespetua eta elkartasuna lantzen dugu, politika agresibotik landa.

Bai. Sindikatu honek izpiritu arras lehiakorra defenditzen du, ahalduna hobekiago bizitzea normala da eta merkatuaren legea ezin ukatuzkoa da bere iritziz. Merkatu liberalago batean oinarritzen da, eta ez bakarrik tokiko harreman eta aferetan. Frantzia eta Europarentzat libertatea gero eta handiagoa eskatzen du, gero eta gehiago produzitu mundu mailako merkatura esportatzeko. Guk, berriz, geuk nahi dugu merkatua kudeatu, merkatu libreari mugak ezarriz. Izan ere, esportazioaren bitartez munduko beste nekazariak menpeko hartzen ditugu. Kontradikzioa izugarria dago hor. Konparazione, Espainia, Portugal edo Marokotik sartzen da fruta merke Frantzian. Errefusatzearekin ados egon gaitezke edo ez. Baina, aldi berean, azkar diren sektoretako ekoizpena ezin dugu esportatu hango ekoizleen kaltetan. Hori ezin onartuzkoa da guretzat.

Guk diogunez, egun batez izaten ahal gara zango eta eskuak kakan, eta ordu baten barne, nazioarte merkatu-legearen alde borrokatzen ministerioan. Hots, une berean laborari eta gure estrukturen arduradun eta kudeatzaile nahi dugu izan. Guretzat zinez inportantea da, gauzek balio gehiago dute bizitzen ditugulakotz. Delegatze lanak indarra galtzen baitu beste baten izenean egiten delarik. Beste lan sektoreetan arazoak eztabaidatzen dutenak ez dira komunzki lantegietan ari, langileak ordezkatzen dituzte. Guretzat hasteko, eta enetzat pertsonalki, ordezkatzen dugun jendearekiko errespetua gordetzea da garrantzizkoa. Nik nihaurek errealitate hori bizi gabe, ez nuke ene burua ongi sendi besteen errealitateaz mintzatzean.

Azken urte hauetan gure lana eta profesioari zuzen lotuak ez diren erabakiak hartu ditugu. Lizarra-Garazi adierazpena sinatu dugu, Euskal Departamenduaren alde bozkatu eta borrokatu, presoak Euskal Herriratzearen alde manifestatu. Horrengatik, gure kideei, eta gizarteari, oro har, gurea sindikatu profesional bat izanik, produkzioaz arduratzen dena, zergatik sartzen den alor horietan esplikatu behar diegu. Testu bat plazaratu dugu, gure euskal eta sozial identitatea azalduz. Ez garela talde korporatibista profesional bat, baizik eta Euskal Herriko bizitzan sartu nahi dugula, gizarteko beste alorreko langile edota kontsumitzaileekin harremanak landuz.

Bon, eraikuntza nazionalak badu bide egiteko hemen. Hemengo errealitatea ez da Hegoaldekoa, hori denok dakigu. Militantzia mailan bai, konprenitu eta sinetsi ere bai. Gizartean ez da zabalki barneratua. Baina batek bestea ekartzen du. Inportantea etapaz etapa joatea da.

Sindikatuaren kudeaketa eta animazio lanak egiten ditugunok militante historikoak gara. Egia da ez dela erraz esperientzia bildu duen jendea ordezkatzea. Laborariak usatuak dira gurekilan; konfiantza dute eta nahi dute segi dezagun. Senditzen dugu presio gisako bat, eta ez da horretan erori behar. Alta, bozeramale eta ordezkari lanak eraberritzeko sistema jarria dugu martxan. Idazkaritzan 6 bat laborari gara, eta urtero bat gutxienez eraberritzen da.

Laborantza munduan eta gure kolektiboan ere bai. ELB eraberritzen ari gara. Beste belaunaldi bat sartzea nahi dugu sindikatuaren kudeaketan. Udazken honetan eta udaberrian formazio ikastaroak antolatuak ditugu laborariak sindikatuaren gestioan trebatzeko. Nik ezagutzen dut beste departamenduetako errealitatea, eta Euskal Herrian badugu xantza; gazteak plantatzen dira nekazaritzan. Laborantzako militantismo maila oso aberatsa da; kultura, politika nahiz sozial mailan ere bai. Bistan dena, guk jakin behar dugu haiei lekua uzten.

Bazen gainditzeko menpekotasun bat eta badago. Nekazari munduko notableei, boteredun eta dakienari buruz izan da menpekotasun izugarria. Historikoki, zenbait pertsonak beren jakitatea baliatu du laborariak sometitzeko. Notabilismoa errealitatea izan da eta egungo egituretan, kooperatibetan, banku eta aseguru-etxeetan hor da presente beti.

Gure sindikatuak ekarpen bat egin du horretan ere nik uste. Notableen jakitatea ezin kritikatuzko dogma zen. Eta frogatu dugu, jendeak ematen zion inportantzia besterik ez zela. Gauzak erlatibizatu dira, dakiten eta ez dakiten horretan, geure ekoizpen eta gestio estrukturak sortu baititugu.

Oihartzun handia izan da estatu osoan, guk pausatu arazoak ez direlako laborarien arazoak soilik, kontsumitzaile eta gizarte osoarenak baizik. Produkzio industriala salatu dugu: gaurko nekazaritzak eskaintzen dizkigun jakiak —behi eroarenak, kasu— antibiotikoez edota genetikaz transformaturiko jakiak badira, nora goaz? Guk laborantzatik barnetik salatu dugu sistema, erranez, ez dela guretzat laborarientzat kaltegarria soilik, baizik gizarte osoarentzat.

Oraingo munduko merkatal antolakuntzak dena libre eta gutienik kostatzen den lekuetan ekoiztea du xede. Gune azkarrenetan, eremu handiak eta aberatsak dauden herrialdeetan ekoiztu nahi baitute soilik; bazterreko eremu pobreagoak bazter utziaz. Gu horren aurka borrokatzen ari gara. Herrialde batentzako dependentzia handiena jatekoaren dependentzia da. Munduko herri bakoitzak bere beregaintasun maila izateko eskubidea du, kanpoko agresioetatik zaindua behar du bere produkzioa.

Jose Bovek Averonen abiaturiko ekintzaren ondorioz haustura bat eman da gizartean. Aspaldiko gure gaia zen, gizarteratzea falta zen. Kazetari eta hedabide batzuk ohartu dira guk azaldu mundializazio eta liberalizazio arazoa ez dela lan merkatuan soilik azkartzen ari, ekonomia globalizatzen ari da, eta oro har, kultura, informazioa... Kasu! pentsatu dute kazetariek. Elkartasun natural bat eman da hor.

Pertsonalki, laborari gisa, biziki kontent naiz. Euskal Departamenduaren aldeko desmartxan eta manifestazioan bereziki, ez soilik ELBko militanteak, baizik eta laborari asko ikusi baititut nonnahi. Laborarien partizipazioa poliki joan da.

Hotza. Ezin konprenituzkoa eta onartuzkoa. Ez ziren uros jende kopuru hori ikusirik. Alta, estatuen ordezkariek nortasuna handiagoa erakutsi beharko lukete holako agerraldi baten aitzinean. Larria da halako mespretzu batez gu hartzea. Izan ere, hor ginen ordezkariak, gizartearen arlo guztiak ordezkatzen ditugu: politika eta sindikalgintza, gazte, laborari, langile nahiz profesional eremuak. Zuzenbidezko estatua goraipatzen duen demokrazia baten aldetik errespetu gehiago zaio herri mugimendu honi.

Baiki. Bat: batzuek uste badute Euskal Departamenduaren eskakizunak ez duela baliorik, eskakizun erreformista dela, ez dela abertzaleen eskakizuna. Horra, estatuak egiten duen erresistentziak garbiki erakusten du zein den inportantea urrats hau. Bi: gauzak ari dira aldatzen. Ehunen Deia taldean, abertzale dena eta ez denaren artean konplizitate bat sentitzen da. Pixka bat motel zirenak ari dira "erradikalizatzen". Jende horrekiko errespetua gorde behar da, hainbeste jende mugitzen ari den unean, abertzale batzuk kanpoan gelditzen badira, ez dute aise konprenituko aurkako jokamolde hori. Batasunaren orduan ari gara. Abertzaleek hori ulertzeko kapable behar dugu izan. Pario edo erronka hau irabazteko posibilitatean gara lehen aldikotz. Jakinik ere, abertzale batentzako ez dela hor Euskal Herriko proiektua bukatzen, jakina

B

Titulua bi zentzutan ulertu behar da: batetik, gure borroka gogorra izan dela, eta gogorra izaten jarraitzen duela, eta beste aldetik, gorri baten borroka dela. Nik garai bateko izpiritu komunistarekin jarraitzen dut, nahiz eta egungo kontestu politikoan hitz horrek zentzu handirik ez duela jakin.

Nire aspaldiko ideia da, gure ideologian egun diren zapalkuntzak barneratu behar ditugula, ez bakarrik klase zapalkuntza: nazio eta genero zapalkuntza edo natura jasaten duen desoreka azaldu nahi izan dut. Ezin gara izan iturri batetik edaten genuen iraultzaile haiek. Garai batean determinismo klasistaren aldeko gehikeri bat egon zen; egun osotasun batean aritu behar dugu.

Bai. Aniztasunaren kontu hori tentuz erabili behar da. Gizarte guztiak anitzak dira klase bereizketaren aldetik: pobreak, langileak, aberatsak, zapalduak eta zapaltzaileak. Aniztasun osoa dago hemen. Europan homologatua gaude herri bezala. Bestaldetik, kulturalki eta nazionalki, gure herria ez da homogeneoa. Puzzle bat da gure herria. Eta gure nazio eraikuntza puzzle horretan behar dugu oinarritu. Horregatik, hausnarketak alde askotatik egin daitezke. Ni aniztasunaren alde nago, baina abertzale ikuspuntutik.

Egun, tinkoa edo gogorra zailtasunarekin eta epe luzeko borrokarekin lotzen dut. Tinkotasunak eta malgutasunak elkarren ondoan joan behar dute, eta zenbait momentutan kontsentsua aldarrikatzen jakin behar dugu ere bai. Une batez haustura bultzatu beharko dugu, eta beste une batean, kontsentsua eta elkarrizketa bidez indar gehiago lor dezakegula ohartu. Hori esanda, borrokarik gabe eta une jakin batean egoera behartu gabe, ez dela ezer lortzerik uste dut ere.

EAJk diskurtsoak diseinatzerakoan oso gutxitan hartzen du kontuan Lizarra-Garaziren izpiritua. Legealdirako programa bat eztabaidatzeko ez da gurekin elkartu oraindik ere. EAJk «indarkeriaren gaitzespenaren inguruan» EHk zalantzak ez dituela izan behar dio. Lizarran esaten denaren bestelakoa egiten du, ordea. Adierazpenak dioenez, konflikto batean bizi gara, eta konfliktoa konpontzeko elkarrizketa behar da. Elkarrizketa hori ez da konfliktotik kanpoko erdigune batean gauzatu behar, baizik eta konflikto beretik sortu behar da eztabaidagune hori.

EHren funtzionamenduaz hauxe esan behar dut: oraindik ere EHren barne funtzionamendua egin gabe dago. EH esparru instituzionalean garatzen ari da: udaletan, batzar nagusietan nahiz Eusko Legebiltzarrean, baina egitura politiko bezala funtzionatzen duena HB da; edo Zutik, kasua delarik. Aldian aldiro, HBren estruktura politikoaren inguruan elkartzen gara. HBk egin behar du bere barne eztabaida eta horren ondoren emango zaio bide EHren benetako sorkuntzari; Zutik-ek ere berea egin beharko du. Urtarriletik aurrera EHren benetako egituratze politikoa gauzatzea espero dut.

Nik bereziko nituzke erabaki horretan gauzak formalki nola planteatu diren, eta edukinaren aldetik zer suposatzen duen erabaki politiko horrek. Formalki, gure azken «Hika» aldizkarian, Arnaldo Otegik onartzen zuen beraiek badutela eskizofrenia txiki bat, zeinean batzutan HB bezala azaltzen diren, eta beste batzutan EH bezala; bi egiturak eta planoak nahastuz, eta batzutan ez dakitela nolatan aritu. Formalki, hor egin daiteke kritika txiki bat, inolako garraztasunik gabe. Jakina, nik nahiko nuke lehenbailehen EHren eztabaidagunea antolatua izatea.

Erabakia beste kontu bat da. Zuzena edo ez zuzena den... Horretaz nahiago dut ez erantzun, zeren Zutik-en barruan ez dugu denborarik izan aztertzeko. Ez dakit zer iritzi dagoen. Nik nirea badut, baina ez da ezinbestekoa, eta azalduko dut lehenbizi behar den tokian.

Bake prozesuetan beti egoten dira orain bizitzen ari garen bezalako uneak, espazioak berrantolatzen diren uneak dira, xake jokoan bezala. Lizarrak lortu zuen joko politikoa berrantolatzea eta bi lorpen handi lortu ere: mediatikoa eta politikoa. Orain lorpen horiek gizartean oinarritu eta finkatu behar ditugu. Horri sozializazio prozesua deitzen diogu.

Gu prest bagara gizarteak erantzungo du. Prozesua sozializatzen badugu, Lizarratik kanpo diren alderdiek mugitu beharko dute. Azken finean, besteak ez dira mugituko beren jendearen aldetik presio moduko bat sentitzen ez badute. Beraz, hor badugu lan handia.

Horixe. Ezberdinak, baina elkar lotuak. Naziogintza eta bakegintza bereizteko enfasi bat jarri da orain Lizarraren barruan. Nik ondo bereizi behar direla diot, bakoitza esparru edo alor propioa izanik ere lotura bat dagoela ahantzi gabe.

Ezkerreko eta abertzale garenok, gure kargu dugu dauden arazo guztiei erantzutea. Ikuspegi horretatik hitzarmenak oso dibertsifikatuak izan behar dira. Jakin behar dugu, naziogintzan batzuekin eta sozializaziogintzan beste batzuekin elkartuko garela. Ezkerretik kontziente izan behar dugu horretaz. Horrela aritu ezean, ez dugu islada izango naziogintzan eta instituzio arloan ere.

Eta puntu horretan aurreratu beharra daukagu, bestela arazoa gaiztotuko da. Presoen arazoak ikaragarrizko lehentasuna dauka. Ni bat nator, presoak Euskal Herriratzea amnistiarekin lotzen dutenekin.

Aldez aurretik esan behar dut, Zutik sortu zen unetik, gure kezka eta indarra hiru esparrutan landu dugula: ezkerreko esparruaren berritze lanean. Zentzu honetan, «Hika» aldizkaria guk eginda ere, pentsamendua berritzeko plazaratua da. Guregandik kanpo diren pentsamenduak jorratzen ditugu berean. Bestetik, pentsamendutik bizi den talde politikoak jai du, eta gure sustraiak mugimendu sozialean sustraituak daude. Sindikalgintzan gure eremutxoa landu dugu: ESK-CUIS garai batean, baita Langile Komisioetako Ezker Sindikalean. Azkenik, intsumisioa, feminismoa eta ekologia eremuan aritu gara.

Niri ez zait gustatzen predikatzea eta gero etxean gelditzea. Badago zereginik eremu honetan eta nire burua inplikatu dut. Orain arte ez dugu aukerarik izan instituzioetan lan egiteko, eta orain bai. EHn sartuz geroztik gure aportazioa ekartzen ari gara.

ENAM eta Zutik-en arteko diferentziak gainditu dira. Ez dago garai batean zegoen sektarismoa. Jende gazteak ikusi du zein izan den gure bilakaera, bere alde onak eta ez hain onak dituena. Iritsi bagara gauden tokira, gure meritu propioz iritsi gara, ezker abertzalearen birmoldaketa berri honetan parte aktibo gara. Artean, jende asko gelditu da bidean edo kanpoan.

Niri bai, hasteko. Kanpo gelditu diren askok ez dutela memoria jorratu nahi antza. Agian, batzuk iragana gainditua dutelako, beste batzuk gogoratu nahi ez dutelako, eta beste batzuk oraindik ere ezin dutelako, beharbada. Dena den, gurean memoriaren esparrua oso gutxi landu da. Memoria pertsonalaz ari naiz, historialarien lanak aparte

Esaldi eta hitzak modu berezian antolatzen ditu, zehazki aukeratzen ditu Joycek. Antolamendu berezi hori hautsi eta zentzua aldarazteko arriskua dago. Sinbolismoari eustea, tranpan ez erortzea, oso zaila egiten da. Gerora asko landuko dituen hitz-joko eta zentzu bikoitzak dagoeneko liburu honetan erabiltzen hasia da eta ezinezkoa da sarritan euskaraz zentzu osoa mantentzea.

Erreferentzia ugari egiten du Joycek. Alde batetik, sinbolismoa hor dago, baina baita errealismoa ere; gertakizunak, toki konkretuak, irlandar-tradizioa... Irakurleari bigarren edo hirugarren irakurketa errazteko erreferentzia esanguratsu horiek azaldu beharko lirateke. Hor aukeratu egin behar da: edo edizio kritiko bat egiten duzu —lan ikaragarria eskatuko luke—, edo irakurleari irekita uzten duzu. Horrek badu bere xarma, gauzak somatzen joateak, kontakizunen arteko lotura, adibidez, ikusten joateak.

«Dublindarrak» itzultzerakoan, denbora guztian bestearen oihartzuna neukan. Baina planteamendu ezberdina dute biek. «Dublindarrak»en kanpoan ikusten duena deskribatzen du eta bestean, aldiz, ingurune horrek eraginda artista bera txikitatik nola osatuz joan den.

Nahiago nuke tesitura horretan egongo banintz. Baina ez dut nere burua horretarako gai ikusten. «Ulises»ek salto ikaragarria suposatuko luke. Lan hori soilik ulertzen ere oso zaila da, ikastaro trinko bat beharko litzateke. Pentsa orduan zer izango den hura itzultzea