Argia astekaria webgunearen hasiera

S

Euskal Herriko zortzigarren probintzia ez da Ameriketan, bazik eta Santa Grazin. Santa Grazin bada bereizgo bat, badu zerbait berezirik, mintzaira bera hizkera molde berezia dela erran dute beti, deitzen dena Santa Graziko «arraproua». Mintzatzeko azentua edo ahairea berezia dugu, hizketa moldeak ere badu bere arraileria -txantxa- hainbatetan.

Prefosta. "Püntt hiri" etxaldean sortua, hiru haurrideren artekoa nauzu. Ama Santa Grazikoa eta aita Biarnokoa izan nituen; Biarno auzokoa. Hortakotz, tipitik lau mintzaira mintzatzen genituen etxean: euskara, biarnesa, frantsesa —eskolan— eta espainola ere bai. Baziren Santa Grazin Espainiatik ainitz jende jinak lanerat oihanetan, haiekin harremanak genituen eta mintzatzen genuen ere espainolez.

Apez bidea hartu nuen hamar urte nituelarik. Xan Constantin Atharratzeko mirikuak —Santa Grazikoak zituen arbasoak; Constantin idazle eta euskaltzalearen semea— jakin zuelarik kexatu zen biziki. Euskal Herria galtzen ari zela erraiten zuen hark. Hartakotz, Lourdes ondoko Betharram-erat joan nintzen, hemendik hurbil, eta hango kongregazioan ikasi nuen gaztetan. Han dago hilobiratua San Mixel Garikoitz Donaixti-Ibarrekoa.

1948an apeztu nintzen Belenen. Belenera teologia ikasketak jarraikitzera joan nintzen. Estudioak egin nituen bost urtez, baita hango bizitza zer den ezagutu ere. Israelgo herria sortu zelarik han nintzen, bertatik ezagutu nituen hango gerla eta eztabaidak. Handik Betharram-erat itzuli nintzen —4 urtez— eta handik Limoges-era joan nintzen berriz — 12 urtez—. Donapaleurat jin nintzen gero, eta Etxekopar kolejioko zuzendaria izan nintzen. Klasikoak irakasten nituen.

Baiki. Tipitan ikasi nituen lau hizkuntzez gainerat, grekoa, latina, ingelesa eta arabiarra ere amini bat ikasi izan dut.

Nik ez nuen hori bizi, ez bainintzen Baionako apeztegian; ez nuen bizitu baina jakin izan nuen Sarasola anitz sofritu zuela —bere aholkularia izan nintzen Domintxinen—. Badakit gogor egin zietela guzieri; euskaltzaleendako gogorra zen apeztegia, eta batzuk utzi zuten.

Ni euskal kulturan eraikia —hezia— izan naiz. Ene herria ikusten dut zer izan den antzinatik, ez dut nik antzinatik izan den herria ukatzen, horiek ene sinestean eta ene izatean sartzen dira. Hartzen dugu gure mitologia, eta uste dut hori ere dela bide bat giristinoendako. Beste herrialdetan badira beste erlijioak eta guztiek badute bere ona, jendeek ontsa jarraikitzen baldin badute prefosta. Erlijiotik, lehen-lehenetarik, elkarren errespetua jalgitzen da eta jinkoarenganako bihurtzea ondotik.

Budismoa eta Induismoa ezagutzen ditut. Yoga praktikatzen dut egunero, baina ene giristino edo kristau izaitearen barnean beti ere. Meditazioa erabiltzen dut ene erlijioan barnatzeko. Gorputza eta izpiritua bat dira enetako, ez dira bereizten ahal. Ezar dezagun, gorputza bazter uzten baldin baduzu, galtzen zara, ez zara inon. Izpiritua galtzen baldin baduzu, materialismoari bihurtzen zara, eta bizitzari ez diozu batere zentzurik hartzen. Gorputza eta izpiritua lotuak ikusten ditut, yoga hitzak dioen bezala. Yoga bien juntatzea da.

Lehenik, Zuberoan usu ikusi izan dut lotsa edo beldurra euskararen zabaltzeari buruz. Herriak tipituz joan izan dira, eta haur eta gazteek kanpora joan behar izan dute, beren ingurunetik mozturik. Orduan, lotura frantses eskolan egin dute. Alabaina, oraingo gazte berriak ikusten ditudalarik, esperantza hartzen dut berriz ere. Arazo hori garaitzen badugu, Zuberoako partida irabaziko dugula uste dut. Bigarrenik, ez dut Zuberoa bereiz ikusten lehen bezala, bertze eskualdeetatik eta Hegoaldetik bereziki bereiz. Zuberotar kultura lantzen dutenek nahi dute bertze euskaldunekin bat izaitea, Euskal Herria oro izaitea, ez Zuberoa soilik. Badira haatik, oraino ere Zuberoan, zahar zenbait, nostalgia badutenak Zuberoarendako, baina ez dute deusik egiten bere alde. Ordea, kulturan ari direnak atxikiak dira ber denboran euskara batuari. Zeren eta gure euskalkia maite badugu, geroari buruz euskara batua da ere gure esperantza. Zuberoa ere horren bidez biziko dela uste dut.

Eragin handia, Zumalakarregiren denboran bereziki; guttiago Santa Kruzen denboran. Zumalakarregi Nafarroan bizi izan zen eta jiten zen Zuberoalat, Maulen ardura —usu— ibili zen. Ene amak kondatua ikasi nuen karlisten denbora bizi izan zela Santa Grazin. Bertzalde, harreman tinkiak zituzten Erronkari eta Izabarekin. Geroago berriz, Santa Graziko anitz ez ziren 1914ko lehen Gerla Handirat joan, Izabarat joan eta han bizi izan ziren.

Betidanik nahi izan dut jendeak ezagut dezala gure historia. Pastoralak badu handitasun bat, bere bidez ikasten ahal dela gure historia. Bada hogeita hamar bat urte galde eginik dudala Euskal Herriaren historiari buruzko liburuxka bat, Iparraldeko jendeek ukan dezaten beren etxean, guk badugula historia bat erran dezaten; gida-liburu bat. Konparazione, Nafarroa erresuma izan dugula; ez baita ezagunik. Gisa horretara Euskal Herria bat dago —politikan gaindi ideia hori ez bada nagusia ere—, euskal herri bat dela ageri da nahi ala ez; Frantziak gure historia nahi duen bezala eman baitu.

Etxahun-Irurik berrikuntza handia ekarri zuen, pastorala laburtu zuen eta Euskal Herriko gaiak ekarri zituen pastoraletarat; musikari handia eta pastoral berritzailea izan zen. Antzinako pastoral eta oraiko artean gizon giltzarria izan zen. Alta bada, egun ez gara errexki hortik jalgitzen. Ez da erraz Zuberoan pastoral bat emaitea, ez bada Euskal Herria aipatzen. Antzina, Karlomagno, Napoleon, Edipo edota Dabid erregei buruzko pastoralak jokatzen ziren. Egun, Euskal Herritik kanpoko gaiak ez dira erraz emaiten ahal. Eta pentsatzen dut, huts bat badela, eta behar dela gai unibertsalak ere erakutsi. Arrailerian erraiten dut, baina uste dut, Mao Tse-Tung edo Stalin-en inguruko historia ere eman behar dugula pastoraletan.

Hein batean. San Mixel Garikoitz idatzi nuelarik ez zen posible emaitea Zuberoan, eta horregatik batuaz idatzi nuen eta Baxenabarreko Donaixti-Ibarre herrian emana izan zen —frantsesez nik idatzitako Puyredon pastorala jokatua da ere Biarnoko Landa herriskan—. Ahalke bat bezala zuten, ez zutela kausituko —asmatu edo jendea laketu— beldur ziren, ez ote zuen arrakastarik izanen. Uste dut, hor ez dugula ontsa egiten.

Donaixti-Ibarreko jendeei galde egin beharko zenieke hori, haiek eman baizuten San Mixel Garikoitz pastorala, baita Landa herriko pastoral emaileei ere. Ene ustez, gauzak iragan ziren Zuberoan bezala. Ez zen diferentzia batere izan. Pastoralak indar bat badu bere horretan, hots, herriaren barnean sartzen dela, indar hori herriak berak ematen baitio, herri lotura bat sortzen da eta elkarrekin ezagutzen dute herritarrek. Haiek hori nabarmendu zuten, ez baizuten elkar hain ontsa ezagutzen. Horixe gertatzen da aldi guztietan Zuberoako pastoraletan.

Pette Basabürü pastoralean Zuberoako oraiko bizitza erakutsi genuen. Pette Basabürü ez da inoiz bizi izan. Nik asmatua da, Zuberoako pertsonaia bat da, kreazio bat osorik. Zuberoako legendan usu agertzen da, baina pastoraletan ez. Zuberotar prototipoa nahi baduzu. Jokatua izan zelarik, euskalduna ez den ikusliar batek erran zidan pastoralean ikusitako gauza horiek ere haiek bizitzen zituztela, beraz hor duzu, nolazpait, nik xerkatzen dudan unibertsaltasuna.

Nik nahi nuke emaztekiek eman dezaten pastorala; emaztekiek berek ez dute aise ikusten, alta. Nik uste balio lukeela emaztekiek pastoral bat osoa emaitea. Maitena edota Judith sujeta balitz berdin. Emaztekiek merezi dute nik uste. Etxahun-Iruriren Ximena pastorala eman zelarik, ni nintzen pastorala emaztekiekin emateko zale. Emaztekiak bildu nituen Atharratzen, baina ez ziren ausartu. Emaztekiek Agota pastoralerako izugarriko lana egin dute. Jauntzi guztiak egin dituzte, berekin Errenteriako Erramun Garzia gidatzaile ukan dutelarik.

Pentsatzen dut ikusgarri horiek ere bere lekua badutela; erakusten dutela Zuberoan badela nahikaria bat, nahi dugula aitzina egin; gauza ederra da zerbait berri egin dezagun. Pier-Paul Berzaitz ganua eta jite handiko gizona da. Behar du jarraiki obra berritzaile horiekin aitzina. Kantore ona da, boz ederra du. Agertu beharko luke bakarlari gisa aboroago ene irudiko.

Ezar dezagun, pastorala osotasun bat dela. Pastoralak ematen du historia bat, eta hori da haria, eta horri behar zaio jarraiki. Horren inguruan sartu behar dira gaineratikoak. Hori da pastoralaren izaitea nik uste, ez da bertze antzerkiak bezala. Pastoralak badu bere eredua, eta horretan sartzen dira gero, musika, dantza eta kantuak. Horiek ez dira sobera izan behar, baina pastoralaren laguntzaileak.

Agota pastoralean sei sataneria sartzen dira. Sataneria antzinako pastorala idazteko molde bat da. Usaian bizpairu sataneria sartzen dira, eta nik nahi ukan dut gehiago sarrerazi. Hots, ene pastoraletan, satanak dira akzioaren jarraikiak usu, ez dantzengatik baina barnean sartzen direlakotz. Etxahun-Iruriren pastoraletan hatsarrean —hasieran— baizik ez ziren sataneriak agertzen; kanpoan gelditzen ziren usu. Amini bat agertzen ziren arrailerian aritzeko, neskatilekin sartzeko. Ene gustuko, pastoralaren barnean satanak arizaleak behar dira izan. Uste dut beharrezkoa den, eta berritzapen bat ekarri dudala.

Ainitz gauza errana da, baina deus ziur ez dakigu. Gure herrietan bizi izan ziren, baina beti arrotz bezala ikusiak izan ziren. Gure herrian bizi izanagatik ez ziren herritar bezala hartuak izan. Nor ziren ez da batere argi ageri. Haatik, badakigu gure herrietan bizi izan zirela. Agotek ez zuten deus ikustekorik buhameak edo kaskarotekin. Agota gure mitologian sartzen dela pentsatzen dut. Mitologian sineste bereziak dira, mendez mende aldatzen direnak. Agotendako hala-hala izan da, gauza berdin ainitz baitira mitologian eta Argoten sinestean

Mahai Nazional biek Iruñean emandako prentsaurreko luzearen ondoren egindako elkarrizketa da. Irrifarrez eta txantxaz betetako berrogei mahaikide eta 50 komunikabidetik gora aurrez aurre. Beste sasoi eta musu batzuk ziren duela urte t'erdikoak.

Batetik, zehaztu behar da aldaketen hasiera horretan gu ere oraindik kanpoan geundela. Horrez gain, espetxean guk ere prozesua oso gertutik jarraitu dugu eta parte hartu ere egin dugu. Esate batera, Basauriko espetxean hauteskundeetan EHren kanpaina egin genuen eta 78 boto lortu.

Epaiaren lehenbiziko ezaugarria prozesua berarena da. Hau da, ikusi behar da lehenbizi zenbat denbora galdu den epaia eztabaidatzen hasi arte, ondoren eztabaidan ere zenbat denbora eman duten, egon diren filtrazioak ere kontuan hartu behar dira eta, azkenik, horrek guztiak zer giro sortu duen. Epaia oso politikoa izan da eta helburu nagusi bat izan du: lehenago Auzitegi Gorenak egindako astakeria neurririk minimoan zuzentzea baina batez ere estaltzea. Epaia judiziala izan balitz, gaur egun hamaika puntutan ikusi beharko genuke Gorenaren epaiari buelta ematen diola, baina ez du hori egiten. Puntu bakarra aukeratu du eta gainera gorenarentzat konpromezu gutxien zuena.

Lehenengo eta behin, Espainiako Estatua zein neurritaraino dagoen prest astakeriak egiteko. Une gogorrak bizi izan genituen gure espetxeratzearen aurreko hilabeteetan eta une gogor horien adierazgarri gisa, Eugenio Aranburu, `Txo', mahaikidearen heriotza. Espetxeari dagokionez, denbora asko eman dut ikasketa teorikoan eta zuzenbideko lehen mailako hainbat materia atera ditut aurrera. Preso politiko eta sozialekin ere harreman handia izan dut, eta hauetako askori kartzela moduko erakunde baten aurrean defendatzeko, helegiteak eta horrelakoak egiten lagundu diet. Eta, azkenik, gertatzen ari den prozesu politiko-soziala jarraitzen ere denbora dexente eman dut. Kartzelan egotea gogorra bada ere, probetxugarria ere izan da.

Guk ez genuen publikora ateratzeko asmorik. Espetxeratzen zaituztenean gizartetik alboratzea bilatzen dute eta neurri batean lortu egin dute. Komunikazioak oso zailak dira, hamar minutuko bi telefono dei astean eta gainera deia nori egin diozun justifikatuz... Komunikaziorako aukerak oso mugatuak daude. Hala ere, nik neuk izan nuen elkarrizketa bat ARGIAn bertan —asko kostata, hori bai— eta, besteak beste, «Egunkaria»rako ere espetxeko urtebeteko egonaldiaren kronika bat egin nuen.

Prozesu hau ezker abertzalearen estrategia baten garapena izan da, eta estrategia horren barruan badira garrantzi handiko zenbait atal. Maila sindikalean, adibidez, hor dago ELA eta LABen akordioa, aspalditik datorrena; hor dago egungo maila politiko-instituzionalaren ezintasuna eta baliogabetasunaren konstatazioa, eta honen adierazle izan zen ELAk Gernikan egin zuen ekitaldi hura; gu kanpoan geundela gertatu zen Irlandako prozesuaren garapena, eta handik ere ekarri genituen zenbait irakaspen, praktikan jarri genituen zenbait alderdirekin bilerak eginez, besteak beste EAJrekin. Ondoren etorri dira Lizarra-Garaziko Akordioaren gauzatzea eta mamitzea, eta ETAren su-etena.

Baikortasun handiz. Sakonean, bi norabide diseinatzen dira hor, batetik ezker abertzaleak aspalditik aldarrikatzen zuen egungo marko-instituzionalaren porrota, eta bestetik, ezker abertzaleak aspalditik markatzen zuen bide estrategikoaren baieztapena gauzatzen da. Testuinguru horretan ematen dira Lizarra-Garazi eta ETAren su-etena. Gobernu espainiarrak, hainbestetan ukatu ondoren, azkenean ETArekin hitz egiten ari dela ere onartu behar izan du.

Hauteskunde hauetan arreta jarri behar da ezker abertzalearen emaitzetan. Baina irudi globalagoa ere izan behar da, alderdi abertzaleen emaitzak eta espainolistenak konparatuz. Argi ikusten da Lizarra-Garaziko alderdiek gehiengoa lortu dutela. Bestetik, PP eta PSOEren aldetik eraso gogorrak izaten ari dira. Boto espainiarrean polarizazio eta konzentrazio handia gertatzen ari da, esate batera, UPNrekin Nafarroan eta CDNren pentsura, eta PPren sendotzea Araban UAren pentsura. Azken urteotako ezker abertzalearen progresioa ikusten da eta horrek aurrera jarraituko du.
Bestetik, ez dut dudarik PPren nozaezeko jarrera horrek PP bera ahulduko duela.

Egia esan behar badizut jarrera sendoagoa ikusi nahiko genuke. Duda mudatan ikusten ditugu. Dena den, azken urteetako jarrerarekin konparatuz, egia da jarrera aldaketa bat badagoela; Ajuria Eneako frontetik Lizarra-Garaziko Akordiora pasatzea ez da edonolakoa, txalogarria da eta oso kontuan hartzekoa. Alabaina, oraindik elementu koiunturalek garrantzi handia dute alderdi horiengan, esate baterako hauteskundeen emaitzek. Agian gutxiegi baloratzen dituzte sakonean garrantzi estrategikoagoak dituzten elementuak. Pertsonalki jarrera eta konpromezu irmoagoak eskatuko nieke EAJ, EA eta IU-EBri.

Ezker abertzalearen estrategia sendotu eta garatu egingo da. Ezker abertzaleak nazio eraikuntzaren garapenaren bidean jarraituko du. Oldartzenen planteamenduetan, eta aurreko garaietan asko garatu ez bazen ere, nazio eraikuntzarena garrantzi handikoa da. Orain, egoera politikoak posible egin duelako —aliantza politikoak eta abar— askoz gehiago garatu da. Lizarra-Garaziko Akordioak eta ETAren su-etenak bide horretan sakontzea ekarri dute eta irailetik aurrera gehiago sakonduko da. Erabat errefuxatuko nuke ezker abertzalean estrategia aldaketarik izan denik, ardatz nagusietan behintzat estrategia berberean sakontzen ari gara.

Geldiune hori bere dimentsio instituzionalean gertatzen ari da eta hor gainditu behar dugu erru posible bat, prozesua bere dimentsio instituzionalean bakarrik neurtzearena. Diputazioetako aliantza politikoetan bada geldiune txiki bat, edo hauteskundeen ondoren zenbait zuzendaritza politikoetan gertatzen ari diren duda-mudak, EAn bereziki eta beste neurri batean EAJn.

Bai, baina geldiuneak batez ere nik aipatutako elementu horiei eragiten die. Bestetik, Arabako Diputazioa eta Gasteizko alkatetza galdu dira baina fenomeno horiek gaindimentsionatu egin dira. Ez dut uste osagai estrategikoetan geldiunerik dagoenik. Oraingoz behintzat, ez dut arriskurik ikusten.

Hori berari galdetu beharko zaio baina nik uste dut ezetz. Kartzelatik atera berria naiz eta nire mugak ditut horren balorazioan baina ez dut uste. Gainera, ez da nire ustea bakarrik, EAJko buruzagi batzuk ere —Joseba Egibarrek, adibidez— esaten ari dira nik diodan hau; alegia, hartu den norabide estrategikoa oso sakona dela halako elementu koiuntural batzuengatik desbidera dadin. Hori bai, lehen esan dudan bezala, bide honetan gehiago sakontzea eskatuko nieke.

Arazo hori batez ere euskal gizartearen ardurapean dago gaur egun. Presoak egin ditzake gauzak barruan eta egiten ditu —txapeoak, gose grebak, protestaldiak...—. Guk geuk ere egin ditugu kontzentrazioak espetxe barruan, presoak Euskal Herriratzea eskatuz; baina presoak egin dezakeena mugatua da eta mugitu behar dena gizartea da. Zer egin behar den? Espainiar Estatuaren jarrera aldarazi. Zentzu kritiko eta autokritikoan diot, egiten ari garena baino askoz gehiago egin behar dugu. Konpromezu maila igo egin behar dugu. Euskal gizarteak presoak Euskal Herrira ekartzea eskatua du aspalditik, gaixoak eta hiru laurdenak beteta dituztenak kaleratzea eta abar. Espainiar gobernuak, ordea, ez die jaramonik egiten eskakizun horiei. Nola gainditu behar den hori? Guztion aldetik konpromezu maila handituz.

Bai, egun batzuk behintzat hartuko ditugu. Lehenengo omendaldiak, elkarrizketak, bilerak eta abarrekoak pasatu behar ditugu baina datorren astetik aurrera hartuko ditugu oporrak

Klimari buruzko hainbat lan dago, baina meteorologiaren historiari buruz ezer ez: uholdeen eta horrelako gertakarien maiztasuna aztertu gabe zegoen. Horiek ezagutzea garrantzitsua da ibai baten ibilgua aldatzeko adibidez. Hipotesiak eta arriskuak gutxitzen dira. Eta gastatu beharreko dirua ere bai. 1950 baino lehen oso datu gutxi dago, beraz iturri zuzenak baztertu eta zeharkakoetan oinarritu dugu gure lana: zuhaitzen hazkundeak edo uzten oparotasunak eguraldiaren berri eman dezake. Egunkariek ere gertatutakoaren berri ematen dute. Datu horiekin dokumentu basea egiten ari gara. Orain urte eta erdi albiste dexente genuela konturatu eta jendeari liburu honen bitartez ezagutaraztea erabaki genuen.

Hemeroteketara jo dugu horretarako. Liburuan dauden albiste gehienak egunkarietan argitaratuak dira. Joan den mendetik hasi eta 1950. urtera arte. Askotan exageratu egiten dute, baina horrek jazotakoak garrantzia duela ere adierazten du. Behin eta berriz «inoiz izan den elurte edo uholderik handiena» gertatu dela diote. Datuak bildu eta klasifikatu ditugu datu basean sartzeko. Argazkiei dagokienez, saiatu gara albisteekin zerikusia dutenak topatzen. Horretarako laguntza ugari jaso dugu.

Edozein irakurlerentzat izan daiteke interesgarria. Horrelako gertakariak aztertzen dituzten ikerlarientzat edo nekazal iharduera ikertzen dutenentzat ere badu garrantzia.

Orokorrean, klimak sortzen ditu herriak, eta ez alderantziz. Iparraldean bizi garenontzat beti izan du garrantzi handia. Iparraldekook udan egiten baitugu lan, neguan bizi ahal izateko. Klima polinesikoetan ordea, tenperatura beroak kultura lasaiagoak sortzen ditu. Klimaren historiaren atzean dago beti historia bera