Argia astekaria webgunearen hasiera

X

Hegoaldean askorik ere ez dugu egin, emanaldi batzuk bai, Zaldibian, Usurbilen, udan UEUn egingo dut, baina oraingoz arrakasta handirik ez du izan. Nik ere, ez dut presarik zabaltzen. Zinta bat grabatzeko esperantza badaukat, eta hori egiten denean ikusiko dugu. Xalbadorrena entzun gura duenak entzungo du, hor dago, baina ni ez noa bururik apurtzen. Hor beharra eginda dago, eta iragarrita ere badago, baina ez du oraindik dei handirik.

Ez, beharbada izango da hemen gauzek oso astiro eta efektu atzeratuekin funtzionatzen dutela. Kultura landu edo sakonagoaren baliabideak oso astiro dabiltza hemen, bizkorra behar da, bat-bateko halako zerbait egiten bada, Euskal Herri guztian berehala zabaltzen da, baina alde horretatik Xalbadorrenak, gainera Iparraldekoa izanik, ez du arrakasta handiegirik izan. Gertatzen dena da, jendeak interesik ez duen gauzetan enteratu ere ez dela egiten, badaki, baina ahora eman arte edo zinta bat atera arte ez da mugitzen. Bitxikeria bat zabaltzen bada, erraz kontsumitzen dena, aurrera. Apur bat sakonagoaz edo arreta pixka bat gehiago daukanagaz jendea ez da enteratzen.

Nik ikusten dut bertsolaritzan bertso jarrien tradizioa badagoela, jendeari helarazten zaizkiola, baina bat-batekotasunean sortzen den gauza onari ez zaio jarraipenik ematen. Azken batean adibiderik argiena da, oso azalekoa dela bat-bateko bertsogintzako altxorrari buruzko lotura. Euskal Herriko bertsolari txapelketako finalean egon diren gehienek Xalbadorren bat-bateko bertso bakar bat ere ez dakite. Horrek zer esan gura du? Bada, ez dugula mantentzen bat-bateko bertsotan sortzen diren kalitatezko gauzen hautapenik, hori haizeak eroaten du.
Hau da, nahiz eta oraingo kultura honetan esan memoriari ez zaiola hainbeste garrantzi ematen, eta lehenagokoek memoria gordetzen zutela, ez da hori analfabetoen eta alfabetatuen arteko kontua. Tradizio batean sortzen den kalitateari ez bazaio jarraipen eta biltze bat ematen, eta hori nonbait jasotzeko modurik ez badago, alferrik egin dugu.
Ez da sakontzen, Xalbadorren kasuan jendeak dakiena da, txistuak jo zizkiotela. Eta? Anekdota horrek zertarako balio du? Ezertarako ere ez. Hori ez da kultura. Balio du bertsozaleen jarrera nahiko brutal baten ezaugarri legez, baina bat-bateko tradizio edo kalitate baten gorabeherarako, txistuak jo zizkioten ala ez, ez du balio. Zerk balio du? Txistuak jo zizkioten egun horretan kantatu zituenak. Eta horiek nork dakizki? Inork ere ez.

Bai, Lazkao-Txikiren antologia eginda daukat. Xalbadorregaz bezala, Lazkao-Txikirekin ere ikusi dut hor balore inkonkretu bat dagoela, denok baloratzen dugu, baina azkenean zer dakigu berari buruz? Txikia zela... bada, ezer ez dakizu. Lazkao-Txiki edonork ezagutzen du. Baina bere bertsoak zenbatek ezagutzen ditu? Bai, haren pasadizoak, ironiak... baina zenbat bertso? Bat ere ez. Orduan ez du balio ezertarako Lazkao Txikiren irudia izateak. Obra jakin behar da eta bat-batekoan obra bertsoak dira. Ikusten nuen Lazkao-Txikirengan estilo, estetika eta arte handi bat dagoela eta bilduma batean ordu eta erdian entzuteko moduan jendeari helarazteko egin dut. Koño, hau zelan egon gaituk orain artean erabili barik eta jakin barik! Entzun eta erabiltzen bada, kalitatea eta estiloa ere, ez ezertarako balio ez duten ideia teoriko orokorrak, kalitatea gehitu egiten da, eta kalitateak kalitatea egiten du. Baina horretarako atera egin behar dira bat-batean irteten diren perlak. Bat-batekoan irtendako gehienak, haizeak eroatekoak dira, baina ez denak, eta gordetzekoak onenak izango dira. Gorde buruan egin behar da, kantatu eta jakin egin behar dira. Alfer-alferrik da liburuan egotea. Lazkao-Txikirenean aukeraketa eginda daukat, orain gidoia bakarrik egin behar dut.

Dena liburu batean jarrita egoteak ezertarako ez du balio. Antologia entzunarazi egin behar da. Zelan? Jendaurrean kantatzen, eta disko batean ere ipini, gaur gatxa baita disko baten bidez izan ezik jendeak buruz kantatzea. Orain arte nik bakarrik eta Joseba Tapia eta Leturiagaz pare bat jaialdi egin ditugu.

Ona, ona. Hor egonik, jendea harrituta gelditzen da. Zelan gagoz hau entzun barik? Alpujarretako eta Kubako bertsolariek buruz asko kantatzen zutela konturatu nintzen, eta horiek ere modernoak dira. Badute altxor bat, artxibo bat, euren erreferentzietan kalitate bat lortu zuten saioekin. Hori da guk galdu duguna.

Bada, bat-batekoa azkarra izan beharra. Euskal kulturan apur bat tximeleten kulturan gabiltza. Tximeletak politak dira, hara eta hona arin ibiltzen dira. Baina arranoaren hegada ere ederra da. Ez da dena arineketa, eta hori egiteko ez bagara gai, oso azalekoa izango da.

Ez dakit ba... Ni garai batean gehiago ibili nintzen pipermin, orain apur bat utzita daukat. Orain nik badakit zer nahi dudan, Lazkao-Txiki, Xalbador... eta hori egiten dut. Beste batzuk konbentzitzen ibiltzea, hau egizue, bestea egizue... hortik apur bat erreta nabil. Gura duenak hartu dezala eta gura ez duenak hartu dezala popatik. Beste batzurekin kontatu beharreko gauzak, beste batzuri tiraka ibili beharreko gauzak, nekatu baino oker ibili naizela uste dut. Maila pertsonalean ideia asko dut, kolektiboan nituen erronkak ez dira hainbeste. Bertsolaritzarekin identifikatzen nau gehien jendeak, baina nire alderdietan bat da eta ez derrigor inportanteena. Gogaituta ere banago bertso kontu horrekin.

Bai, bai. Urrunegi joan gara Bizkaian. Bai bertsotan eta bai euskaraz idazterakoan euskalkia ia-ia sasira bota dugu, eta beste gauza askotan legez, bagatoz zentzu batera. Ahozkoan dauka inon izatekotan lekua bizkaierak eta beraz, bertsolaritzan. Batua egiteke dago oraindik, arau minimo batzuk daude, asko dira, baina egiteko dago, batua batu egin behar da. Eta nondik batu behar da? Euskalkietatik noski. Eta horretan bizkaitarrok kokoloak izan gara.

Euskaldunok erdaren aurrean beti izan dugu konplejua, baina euskaldunon barruan bizkaitarrok egin duguna ez du inork egin. Bertsotan indar gehiago ala gutxiago izan, esan nork utzi duen bere euskalkia? Guk bakarrik. Eta bagoaz apur bat buelta ematen, ez da hain gauza gatxa. Mentalitate batzuk ez dakit nora joan diren eta badirudi printzipio batzuren kontra gaudela. Eta ez da hori. Irakasleen artean ere ondo ez ote gabiltzan kontzientzia sortu da. Umea eskolara eroan eta etxeko hizkuntzatik zeharo klabe ezberdinetara ezin da aldatu. Amamagaz asteko egunei buruz eztabaidan. Eztabaida hori ezin da etxera ekarri, ze etxekoak egiten du atzera. Debatea piztu da, baina gauza elementalak dira azken finean.

Ni betidanik militantea naiz, dudarik ez horretaz. Karguduna ere izan naiz, baina ez politiko profesionala. Ezker-abertzaleko militantea naiz buru eta bihotz, bestelako karguak gurago izan ditut saihestu eta orain ere ez dut tentaziorik. Gainera, ez dut uste nire beharra denik, horretarako badago beste jende bat, oso ona, baina Xalbadorrena egiteko agian ez, eta hori nik egin dezaket. Hortik aparte, militante bezala ere egingo dut lan.

Bai, orain arteko politika erresistentziakoa izan da, eta geure burua eskaini dugu. Eta gaur aro berria dator, eta militanteak behar dira. Karguak baditugu eta oso onak. Ni ere hor nabil, militante edo bertsolari-militante. Ilusio honekin guztiarekin, daukaguna orain eman ezean noiz emango dugu ba? Sakatu egin behar zaio honi, harri handia da, mugitu egin behar dena. Orain arte erresistentzia izan da, orain agian ez da gogorragoa, baina gatxagoa bai. Orain asmatu egin behar da, erakutsi ez gabiltzala etekin baten bila, proiektu baten alde baizik. Beste marko batera joan arte, olatua gora dator eta sakatu egin behar zaio. Lehen «Egin»en eta orain «Gara»n asko idatzi dut gai politikoei buruz. Lehen gogorra zen, ez naiz atzo jaiotakoa, eta orain errazago egiten zait. Baina hil ala bizikoa da orain, orain artekoak denak galdu ditugu historian, baina orain huts egiten badugu ez dugu zereginik.

Hau kontu luzea da. Arerioa, etsaia gogorra da, estatu bi dira, Europa, NATO... Ilusioak ez du esan gura gutxietsi egin behar denik aurkaria. Estatu sendo bi daude eta gure norabideaz guztiz bestera doan Europako egitura orokorra mugitu behar da. Esaten da Europako haizea herri txikien alde dagoela, baina neoliberalismoaren baitan, oso haize minoritarioa da hori. Kemena eta argitasuna behar dira, erresistentzi garaian kemena garrantzitsuagoa da, gogorragoa da, baina errazagoa, badakizu zeri eutsi, baina eraikuntzan biak behar dira. Pare bat-hiru urtetan definitiboa izan behar du honek, alde batek irabaziko du hau, eta irabazi ezean mende oso baterako gal genezake.

Pentsamenduak baditut, baina bizitza ere aurrera atera behar da, eta niri zirkunstantziak kontra etorri zaizkit bizitzan, ezker abertzalekooi maukarik ez zaigu etorri. Ni lan barik ere egon izan naiz, hemendik aurrera hobetu liteke, baina niretzat berandu da. Ez dut esan nahi damututa nagoenik. Denborarik ez, ideiak aportatu litezke, baina lana da, nobela batek denbora handia kentzen du eta hamar mila hogerleko lortzeko agian. «Enaz Banaz» liburuak denbora luzea eroan dit. Ez da autobiografia hutsa, bertsolaritzatik ikusi dudanaren hausnarketa da gehiago. Bizkaiko Bertsozale Elkartea eta AEKrekin edizio pribatua izango da, baina horrekin bizitzerik ezin da pentsatu

Felipe Arrese Beitia XIX.mendeko olerkari eta santugina zen, biak batera. Baina herri olerkaria zen, ez zen gaur egun egon daitezkeen poeta landuak bezalakoa.

Lehenengo Lore Jokoa 1879an irabazi zuen Elizondon, orduan ikusi zuen Foruak galdu zirela eta, euskara ere galtzeko arriskuan zegoela uste zuenez, hasieran euskara eta Foruak izan ziren bere gaiak. Honen inguruan liburuan sail bat dago, nik «Euskara eta Foru kantuan» deitu dudana. Gerora beste gai landuago batzurekin hasi zen lanean, lirikan, kantuetan...

Bere lanaren oinarria olerkiak dira, prosa testigantza bakan batzuk dira, bat historiari buruzkoa, beste bat olerki baten bertsioa prosaz... baina ezin dezakegu esan prosa gehiegi landu zuenik. Hauek orain arte ez direlako ezagunak eta bitxikeria moduan sartu ditut.

Olerkietan egungo irakurlearentzat irakurterrazagoa izan dadin grafia aldatu dut, baina fonemak bere horretan utzi ditut. Gutunetan berriz bere grafia utzi dut literatura aldetik garrantzi handirik ez zuelako eta berak nola idazten zuen ikusi ahal izateko.

Esan dugu lehenengo olerkia Lore Jokoetan saritua izan zela eta d'Abbadie buru zutela Lore jokoetan biltzen ziren garai hartako euskaltzale, idazle... guztiak. Arrese Beitia askotan izan zen saritua, giro horretan sartuta zegoen eta Lore Jokoetan ezagutu zituen Duvoisin, d'Abaddie... eta agian Euskal Herrian prestigio bat edo eman zion

E

.

Hasieran bai. 1985ean Juan Cruz Alli alderdiaren lehendakari izendatzen saiatu ginenean hori posible ikusten genuen. Orduan ezin izan genuen eta alderdiaren organuetan sartzeari ekin genion ideia berdinarekin, baina batzuen botere goseak operazioa porrotera eraman zuen.

Ez, inondik inora. Koalizio gobernua espero genuen, baina gure asmoa zen UPNren alderakoa izan beharrean, bestalderakoa izatea. Moderatuak izan gara kaltetuenak hauteskunde hauetan eta, azkenean, ezin izan da gauzatu gobernu alternatiboa.

Bai, EH aldatzen ikusten genuen eta bere mezua UPNri gobernu alternatiboa eratzearena zen. Baina PSN erabat itxita agertu izan da gobernu alternatibo honen aurrean; PSNkoak nabarristak kopiatzen saiatu dira eta horretarako hautesleak nahiago du benetazko nabarristak bozkatzea.

Bai, eta hori zaila zen; baina EHk bere botoak eskaintzea UPNren gobernu bat ez egotearen truke posible zen. Hori zen gure formula.

Bai, seguruenik bai, gobernua ez dizute doan ematen eta. Dena den, EHk instituzioetan normaltasun osoz jokatuz gero, guretzat nahikoa zen. Euskal Herriaren eraikuntza nazionala eta abarrekoak instituzioen bidez eraman ditzala, bide demokratikotik, eta ez bitarteko biolentoen bidez.

Ez, hura keinu bat besterik ez zen izan; UPNk gurekin itunik nahi ez zuela eta PSN UPNrekin akordioa lortzeko desiatzen ari zela agertarazi nahi genuen.

Ez dut uste, lau urte ondoren ez dut uste liskar pertsonalik dagoenik, areago azken legealdian gobernuarekin aurrekontuei buruzko ituna egin genuenean. Hiruko gobernuaren esperimentua berriro errepika ez zedin egin dute indar hemengo botere guztiek eta jokaldia ondo atera zaie.

UPNk alderdi sozialista zuen buruan eta oso zaila izango zen guri eskaintzaren bat egitea. Gobernuan parte hartu gabe PSNk laguntza emanez gero, UPNrentzat ez zuen zentzu handirik koalizio gobernu bat eratzea. Gobernu alternatiboan egon nahi genuen, bestelakorik ia segurtasun osoz genekin ezin izango zela.

Emaitzen araberakoa izan zitekeen. Udaletxean PSNk baino emaitza hobeagoak lortu izan bagenitu, guk gidatuko genuke udaletxea eta gobernua beraiek. Dena den, jadanik zentzurik ez duten hipotesiak dira, PSNk ondo lurperatu dituenak.

Egia da, bai, baina orain Alderdi Sozialista dagoen egoeran, Araban eta Nafarroan PPrekin akordio kontuetan, euskal nazionalismoarekiko edo nafar nazionalismoarekiko —hau da gure kasua— akordioak baztertuak dituzte. Beraz, UPNk lau urteak ondo lotuak ditu.

Zaila da bai, hemen nazionalismoa euskal nazionalismoarekin lotzen delako. Arturo Kanpioni edo mende hasierako beste pertsonai batzuei lotutako nafar nazionalismoari buruz ez du ikasi jendeak eta, beraz, zailagoa da gure mezua zabaltzea. Horrez gain, alderdiaren barruan bada ikuspegi honekin adostasunik ez duen jendea. Beraz, alderdiak ez du bere burua zehazki nazionalistatzat definitzen, baina ponentzien kutsua erabat nazionalista da. Hori bai, euskal nazionalismoarekin erkatuta, gurea nazionalismoa konstituzionala da. Naziotzat dugu Nafarroa, bai bere historiagatik baina baita Konstituzioak ere horrela adierazten duelako.

Baina Arturo Kanpion ez zen euskal nazionalista, nazionalista nafarra baizik. Arturo Kanpionen artikuluak eta idazkiak aztertu dituen edonork ikusi dezake hori. Euskal kulturaren defendatzaile handia izanik ere, eta folklorearena, etniarena... sakonean bere ustez nazio nagusiena Nafarroa zen eta ez zuen beharrezkoa ikusten beste euskal lurraldeen batasuna. Bere ustez, Nafarroak nahiko identitate zuen berezko entitate gisa eta baskongadak instituzionalki beste gauza bat ziren; honek ez du esan nahi beste gauza bat denik kulturan, folklorean eta beste gauza askotan.

Bai, badago. Sabinoren garaiko nazionalismotik gaur arteko jauzia sekulakoa izan da, edo trantsizio garaikotik hona, eta zeresanik ez EHrena. EHk asko aldatu du nazionalismoarekiko bere mezua. Nafarroan, adibidez, EHk ez du ikurrinarik atera, ez da bere banderaren erreferentea izan.

Baina gutxi. Nafarroako bere erreferentea Nafarroako bandera da eta ikurrina gehiago beraien eraikuntza nazionalaren erreferente gisa dute, edo kultura eta hizkuntza oso baten sinbolotzat. Jakina, Arturo Kanpioni batetik eta bestetik begiratzeko modua desberdina da.

Bai, duela hiru urtetik jada inkestek jaitsiera handia iragartzen ziguten. Neurri batean espero genuen, baina kolpea ez da atseginagoa horregatik.

Batetik polarizazioa dago. Estatuko gobernuak, nazionalismo desberdinen aurkako diskurtsoa gogortu du eta horrek botoa polarizatu du, batetik nazionalismo espainiarraren aldera —PP nagusiki— eta nazionalismo erradikalera bestetik, EHra batez ere, ERC, BNG... Alderdi nazionalista moderatuek —EAJ, EA, PAR, CiU, gu Nafarroan—, aldiz, botoak galdu ditugu. Bestetik, askok gure jaiotzan Juan Cruz Allik gidatuko zuen zentro-eskuineko indar berri moduan ikusi gintuen eta horregatik eman ziguten botoa; baina, noski, gu ez gara hori eta agian orduan botoa eman zigutenek ez dute berdin egin orain.
Azkenik, legealdi honen bukaeran UPNrekin egin genuen akordioak ere botoak kendu dizkigu. Nora joan ote diren botoak? Asko abstentziora, beste asko UPNra eta besteak berriz alderdi desberdinetara.

Pena da, guk nafar nazioaren barruan nafar guztien integrazio prozesu bat bultzatzen dugulako, baina hautesleek horrela erabaki dute.

Mayor Oreja hor ari da etengabe erasoan, zaunka ia. Dioenez ez dute bake prozesuan sinesten, su-etenarena gezurra dela... horrek tentsio handia sortzen du eta herritarrak ez dira tentelak. Badakite bake prozesua sendoa dela, EH mezua aldatzen ari dela... Jendeak EHren mezu aldatze hori saritu du.

Ez dut uste. PSOEk bere leialtasun ezaren adierazle asko ditu: hiruko gobernuarekiko leialtasun eza, berdin Eusko Jaurlaritzan, UPNrekiko aurrekontu itunean... Beraz, une batean egungo akordioa ere apurtuko duelakoan gaude.

Seguruenik bai. Gainera, botoemaile sozialistaren memoria historikoa oso txikia dela ikusten da, eta PSOEk egindakoak eginda ere, botoa ematen diote, berdin da dauden amarrukeriak edo buruzagi batzuk talde terrorista erahile baten kide izatea, edo lapurretan jardutea, edo eskuinarekin ez dutela itunik egingo esatea eta gero egitea...

Oso zaila da baina egingo ditugu ahaleginak. Hamar parlamentariorekin hirurekin baino askoz errazago egiten da oposizioa. EAk, IU-EBk eta guk eserleku kopuru berdina dugu, EH erreferente biolentorik gabeko alderdi gisa egituratzen den neurrian, oposizioaren dinamikan ere sar liteke, eta 17 eskainuekin jardun dezakegu elkarrekin. PSOEk, kasualitatez, noizbait oposizio gogorra egiten badu, atera dezakegu zerbait aurrera; aurreko legealdian bezala badabil, orduan ez. Noizean behin egin beharko dio keinuren bat bere hauteslegoari, batez ere eremu sozialean eta abar.

Gobernuaren egiturek UGT erosia dutela esan liteke, UGTk menpekotasun handiak ditu, formakuntza dela eta Europatik datozkion fondoak, kurtsoak... CCOO ez da ausartuko publikoki laguntzarik ematen UPNri, baina antzera ibiliko da.

Barne mailan oraindik ondo aztertu behar ditugu hauteskundeetako emaitzak eta gero 2000. urteko hasieran egingo dugun kongresua prestatu behar dugu. Hortik aterako da gure estrategia eta parte hartuko dugun edo ez hauteskunde horietan.

Bai, zalantza hori azaleratzen da. Batzuek argi dugu gure proiektu politikoa beharrezkoa dela Nafarroarentzat —alderdiko gehiengoa uste dut—, oraindik ez da gizartearen gehiengoarena baina 15-20 urtera izan daiteke. Pentsatzen duenak alderdiaren izakera ez dela idatzia duguna, egun garena aldatzen saiatuko da edo alde egingo du

A

).

Betidanik interesgune zabalak izan ditut. Unibertsitatera joaterakoan ez nekien zer aukeratu, filosofia, zientziak edo arkitektura. Azkenean ingeniaritza hautatu nuen, astronauta izan nahi nuelako. Baina bista ona ez nuenez, amets hori alboratu eta ikerketa espaziala hartu nuen helburutzat. Sormenak beti erakarri izan nau, nola gauzatu zure irudimenean baino ez dagoen hori. Dela kohete bat edo ikus-entzunezko gidoi bat, niretzat muinean gauza bera dira. Sei urte teknologia eta ikerketa munduan murgilduta eman ondoren, urteen poderioz, neukana eta nahi nukeenaren arteko leizea gero eta handiagoa zen. Barruko harra esnatu eta Hospitaleteko irrati librea sortu genuen, Baix Llobregat osorako. Ekologismo, okupa eta gazte mugimenduak biltzen zituen. Oso ondo pasa banuen ere, denbora asko kentzen zidan emisora kudeatu eta emankizunak egiteak. Gero, Basauriko Tarima antzerki taldeak deitu eta, aitzakia horrekin, Teknologia Institutua utzi eta etxera bueltatu nintzen.

Gure ondoan askoz garatuagoak daude, antzerkia egiten mendeak daramatzate eta hori nabaritu egiten da. Burgesia ilustratua izan dute, bere kulturaren maitale sutsuak. Errealitate soziologiko horretan haien izarrak dituzte, Flotats, Ana Lizaran... Nahiz eta film gutxi egin, entzute handiko aktoreak dira. Hemen berriz, arras zaila da antzerkian diharduen aktore bat izar bihurtzea. Mota guztietako produktuak dituzte, komertzialak, urratzaileak, esperimentatzaileak... Els Comediants edo Els Joglarsek urte piloa daramate, une oro ari dira gauzak birplanteatzen. Antzerki eskola nazionalaz gain, Teatre Neu bezalako areto alternatiboak dituzte. Hain baratz handi batean, aktoreak ez ezik, zuzendari eta eszenografoak ere aukeran daude. Euskal Herriko antzerki garaikideak aldiz, berrogei urte eskaseko eskarmentua baino ez du. Neurri handi batean jende autodidakta dugu. Ene ustez, formazio hutsune hori nabari da; eskerrak Basauri edo Getxoko zentroek gabezia hori orekatu duten. Bilboko Juan de Antxieta zentroa ere hor dugu, komertzialagoa zentzu onean. Baita Zornotza edo Elorrioko kultur aretoak ere, deus gutxirekin programazioan aurrerapen nabarmenak egin dituztenak, herri mailan oihartzuna lortuz. Erakundeen utzikeria ere oso kaltegarria izan da, sustengu falta hori. Orain, esan beharra dago hasiak direla gauzak taxuz egiten. Bestalde, askok kontrakoa dioen arren, ETBren etorrera oso lagungarria izan da; azken batean antzerki eta telebistarako aktoreak berberak dira. Telebista antzerkiaren aliatua da gurean, aktore gehienen ogibidea, bolada baterako lan egin eta trebatzeko. Halaber, antzerki eta ikus-entzunezkoentzat idazten duena idazle hobea da, eszenatik pertsonaien sakontasuna lantzen dakielako. Ikus-entzunezkoetatik berriz, zehaztasuna, abiadura, erritmoa, alderdi bisuala eta adierazpen ez-ahozkoa ematen ahal dio antzezlan bati.

Antzerkia beti egon da krisian, ez baita gehiengo batentzako artea. Nire ustez antzerkiaren betekizuna hauspo lana egitea da, bai sormenerako, bai hausnarketarako; aldi berean bilatzaile eta gure kontzientziaren xaxatzaile izan daiteke. Baina gauzen atzetik joan beharrean, aurretik ere joan daiteke. Hain zuzen, ikus-entzunezkoen munduan merkatuak erabat mugatzen zaituen bitartean, antzerkiak gure kontzientzia akuilatzeko balio dezake, xeheki eta sakonki. Antzerkirako idaztean beraz, arnasa hartzen ahal dut. Ez dakidan horretaz idazten saiatzen naiz, erantzunak aurkitu ahal izateko. Helburua ez da bi milioi ikusle lortzea, bizirik iraungo duten testuak idaztea baizik. Enkarguz idazten dudanean, auto-sedukzioa da niretzat, kezkatzen nauen zerbait bihurtuz.

Bilaketa-bidaia bat da; bere emaztearengandik banandu den idazle bat trena hartu eta bere buruaren bila joango da. Irungoa izanik, muga oso present daukat nire baitan; nire bizia ere mugen artean mugitzen da. Barne eta kanpo bidaia, alde batetik trena higitzen doa, eta bestetik bera ere hala doa trenaren barruan. Sarraski zalea da idazlea, besteen bizipen eta miseriez elikatzen den gizakia. Horretan dabilela, pertsonaia batzuekin egingo du topo, besteak beste: erakunde armatuko kide ohia, bere pistola aldean duela bidaiatzen duena, naturaren legea desafiatuz bere semea galdu duen agure bat, Tigre Ibar boxeolari ospetsu ohia (Urtainen omenez), orain galbidean dagoena. Denek dute zerbait amankomunean, patuaren eraginez baztertuak geratu baitira, mundutik at eta iparra galduta. Boxeolaria da idazleari behar duen ikasbidea emango diona, bere aingeru jagolea bilakatuz. Izenburua metafora bat da, alegia, etxe burgesetan heziak izan diren zakurkumeak, halako batean, kalean galdu, euriak oinatzak ezabatu eta ezagutzen ez duten mundu arrotz horretan geratuko dira. Existentzialista baina baikorra. Dena den, gauzen amaiera zoriontsua aldarrikatzen dut, baina ez zentzu komertzialean; porrotaren ondoren beti dagoelako zerbait, nimiñoa izanda ere, biziari zentzua ematen diona, begirada, irribarre bat, gizakion leize ilunetan argitasun zirrikitu bat, gizakian sinesten jarraitzeko. Zalantzak zalantza, aski kontent geratu naiz irakurri dutenek ondo dagoela esan didatenean.

Gure asmoa Ingalaterrako telebistan klasiko bihurtu diren «Coronation Street» edo «Eastenders» bezalako telesaila egitea zen, urteen poderioz biziberritzen eta goiari eusten joango zena. Oso erronka polita izan da hainbeste jenderengana iritsi den zerbait egitea, nahiz eta askok azpi-genero gisa hartu, Garcia Marquezek kasu, foiletoiak idatzi izan ditu. Gure kasuan, hiztun komunitatea hain txikia izanda, erronka are handiagoa zen: gure ikuspuntu, pentsamolde, errealitate soziologikoaren islada izango zen telesaila. Ekoizpen sistema konplexua du, gainera. Esaten ziguten `hemen ez daude hainbeste profesional halakorik egiteko, ez idazleak, ez aktoreak'. Beste erronka identifikazio efektua izan da. Saiatu nintzen telesailari ahal zen molde iraunkorrenak ematen, bost elementu kontuan hartuz: lehenengoa, egitura dramatikoa da, hots, pertsonaiak, sinesgarriak izan zitezela, tabernaria, etxekoandrea, galdua dabilen gaztetxoa... Bigarrena, istorioen gertutatsuna; puri-purian dauden gai eta egoerak ukitu, oinordetza kontuak, droga, zeloak, inbidiak, maitasuna eta abar. Hor dago bere xarma. Beste elementua denborarena da: ahal den gaurkoena izan dadila, sasoian sasoiko gertakizun eta ospakizunak hariaren barruan txirikordatuz. Zehaztasun hori ordea, galdu egin da. Izan ere, kirol emanaldia egonda Goenkale 23:00etatik aurrera ematen zenean, ikusi zuten audientzia dezente jaisten zela. Hurrengo gakoa lekuarena da. Arralde herri fiktizioa bada ere, mundu guztiak ezagutzen du, batzuentzat Ondarroa da, Getaria edo Orio besteentzat. Azkenik, hizkuntzaren tratamendua dago. Euskara aberatsa darabilte pertsonaiek, euskalkiak erabiliz, neologismoak sartuz, Goenkaleri esker euskaltegietan finkatu diren hitz mordoa dago. Ongi atera den apustua da. Arrakastak, hala ere, ezin itsu gaitzake, gerora martxan jarri diren beste telesail batzuk ez baitute harrera onik izan, «Nire familia»k edo «Entre dos fuegos»ek kasu. «Benta Berri»k kale egin zuenean, birdiseinatu egin nuen,

delakoa ahaztu eta tankera komikoa har zezan, atal batetik bestera korapiloa estutzen joan zedin. 105 atalera iritsi zen. Beraz, ezin da beti asmatu.

Ez dugu lortu, jakina. Baina ez da saiatu ez garelako izan. Esaterako, «Periodistas» delako telesail arrakastatsua egin baino lehen, «Los ojos de la ciudad» infodramaren atal pilotua egin genuen, telebistako kazetarien bizitza pertsonala osagai informatiboekin nahasiz. Tamalez, ez zen telesail bihurtu. Madril aldean «El super» melodrama gordina, «Compañeros» eta hain familia kutsua duen «Medico de familia»

dira jaun eta jabe. Ez dakit lortuko dugun, baina gure asmoa behintzat zerbait ezberdina eskaintzea izango da. «Dallas», «Dinasty» edo «Falcon Crest» telesailen iturri beretik edango du «El Señorio de Larrea»k, gure ikuspuntutik baina. Anbizioa, handinahia izango dira istorioaren funtsa. Hari narratiboa oso azkar joango da. Hasteko ordubeteko hiru atal egingo dira, horren ondotik ordu erdiko atalak egunero emango dira, guztiak lokalizazio naturaletan, Labastida, Haro eta Oion inguruan. Agertuko diren ardandegi eta barrualdeak ere bertakoak dira. Iñaki Elizalde zine zuzendariak hartuko du lehen atalen ardura. Aktoreak, besteak beste, Xabier Elorriaga, Isidoro Fernandez, Martxelo Rubio, Carlos Sobera, Leire Zuazua eta Euskadiko missak izango dira. Teleberriaren aurretik emango da.

Gauzak aldatzen hasiak badira ere, oso urruti gaude oraindik. Babesa dago europar produktuak ekoiztu eta eskaintzeko, baina amerikarrek dute kirtena eskutik. Industria kontua da, oker ez banago ikus-entzunezko merkatua Estatu Batuetako barne produktu gordinaren bigarren irabazi iturria da, autogintzaren gainetik. Armarik gabeko gerra da. Beraz, monopolioa haustearren, «europudding» zokoratu beharra dago, afera honetan ez baitago ezer okerragorik leku guztietakoa zarela sinestaraztea baino. Herrialde bakoitzaren bereizgarriak pantailaratzea ordea, ez da nahikoa. Banaketa eta emanaldi sareak nahitaez indartzean egongo da koska. Bestela, alferrik izango da gehiago ekoiztea