Argia astekaria webgunearen hasiera

Ez dut uste. 85ean legealdi itun batekin hasitako garaia da, eta gero koalizio gobernuak etorri ziren. Herrialdea kontsentsuan oinarrituta aurrera eramateko formula izan zen, autonomia estatutua, autogobernua, biolentziari aurre egiteko modua... Nazionalistena eta sozialistena herri honetan oso sustraituak dauden kulturak dira eta biak uztartuz herri hau aurrera eramateko ahalegina zen. Baina azken legealdian agortu egin zen, formulak ez gintuen asetzen. Horrez gain, EAJk argi eta garbi hartu zuen beste bide bat, guk jarraitu ezin genuena.

Nolabait bai. Tristezia ematen dit esperientzia haren amaierak, baina Mahaiarenak baino gehiago Itunarenak, Mahaia azken finean Itunaren tresna besterik ez baitzen. Herri honek Ajuria Eneko Akordioa edo antzerako beste bat berreskuratu behar du, eta lehenago edo geroago hura sostengatzen zuten oinarriak gure elkar bizitzaren oinarri bihurtuko dira berriro. EAJk, eta zehazki Ibarretxe lehendakariak, azken hilabete hauetan Mahaiarekin egin duena akatsa iruditzen zait, amaiera emateko ere ez baitu bildu, hori ez da normala horrenbeste denbora elkarrekin egin ondoren. Ibarretxek berak dio Lizarrak eta Ajuria Eneak ez dutela balio, eta larriena hori da, ez dugula elkar ulertzeko tresnarik, oinarririk.

Beharbada bai. Alderdiak mahai baten inguruan biltzea garrantzitsua zen eta garrantzitsua izaten jarraitzen du. ETAren su-etenarekin Ajuria Eneko Itunaren 10. puntua indarrean jartzen zen eta etorkizuna eraikitzeko oinarri sendo bat ematen zuen. Etorkizuna oinarri barik eraikitzea da arriskutsua; urteetan kontsentsu demokratikoa izan dena gabe etorkizuna eraikitzea akatsa da.

Azken legealdi honetan eska daitezke erantzukizun politikoak. 95 edo 96an Alderdi Popularrak ekin zion politikarekin hasi zen indargabetzen Ajuria Eneko Mahaia. PPk espetxe politikan zegoen oinarrizko akordioa apurtu zuen. Garrantzitsuena, ordea, ez zen politika horrekiko akordioa apurtu zuela, desadostasunak mahai hartan hitz egin behar zirela baizik, eremu politikora eraman gabe. Horrez gain, etorkizunera begira ezberdintasun estrategikoak agerikoak ziren. Beraz, bakoitzari dagokion zatian «mea culpa»ri ekin beharko genioke. Baina Itunaren tresnak azken urteetan ondo ez ibili izanak ez du esan nahi Ituna txarra denik, areago, une hau da haren oinarriak gogora ekartzeko unerik aproposena.

Alderdien artean maila horretan egiten diren bilerak zintzoak izan daitezen ahalegina egiten da, ez dira adeitasunerako egiten, errealitateen ikuspegiak elkar trukatzeko baizik. Gure idazkari nagusiak eta buruzagitzako beste kide batzuek izandako bilera haren helburua hori zen, HBk errealitatea nola ikusten zuen jakitea eta etorkizunean nola joka zitekeen ikustea... Nire ustez, herri demokratiko batean alderdiek beraien artean hitz egin behar dute, guztiek guztiekin, eta Alderdi Sozialistak eremu parlamentarioko alderdi guztiekin jarrera hori mantentzeko asmoa du.

Samurra da ulertzeko. Itun politiko baten ondorioz geunden koalizio gobernuan, eta beraz estrategiak edo egin beharrekoak gobernukideen artean egin behar dira. Batek bere estrategiak koalizio gobernukideekin baino beste hirugarren batekin finkatzen dituenean, ituna mantenezina da. Hori da gertatzen zena EAJ eta HBren artean. EAJk ez zuen nahi bakegintzaren arazoa sozialistekin konpontzea, eta HBrekin bai. Legealdi bukaeran zenbait itun parlamentario egin zen HBrekin, PSE-EEren ikuspegiaren aurka, eta baldintza horietan itunak apurtu egiten dira. Legebiltzarreko araudia izan zen leherkaria baina aurretik gauza asko gertatu zen.

Nire hausnarketa gai honekiko honakoa da: azken hilabeteetan egoera gogorrak bizi izan ditugu izaera fazistadun erasoekin, kale borroka deitzen denaren egoera gogorrak bizi izan ditugu, otsailean bereziki. Popular eta sozialisten aurkako eraso planifikatua izan da, oposizio politika saihestu guran. Honen aurrean, Jaurlaritzak, ordezkaritza politikoa dutenen ohiko jarduna babestu beharrean, aldendu egin da, pasibo egonez eta horrelako ekintzak gaitzesten ez dituztenen sostenguarekin. Nola da posilble gobernatzen dutenek opozisioa zanpatzea eta gobernuak ez babestea. Hori gertatzen den herrialdean gobernu hori kanporatu behar da.

Gobernatzen gaituztenek babesa ematen diete erasotzen gaituztenei. Zeinek egiten du kale borroka? Gaur egun nagusiki bi erakundek: Jarraik eta Amnistiaren Aldeko Batzordeek (AAB), eta nik egunero ikusten ditut ETBn AABetakoak, baina ez ditut ikusten egindakoagatik erantzuten.

Epaileek ez dituzte atxilotu behar, hori polizia autonomoaren lana da. Hori poliziaren ardura da, gobernuaren ardura da erasoak saihestea eta egileak auzitegien aurrera eramatea. Politikoki, ostera, gobernuak gaitzetsi behar ditu, bakartuak eta erasotuak izan garenoi babesa eskainiz. EA izan da elkartasun personala adierazi digun bakarra, eta hori ere eskertzekoa da. Hori egiten ez badu, gobernuak matxinada merezi du, eta herri honetan izan da matxinadarik, gogoratu besterik ez Blanco hil zuteneko matxinada.

Ez, errua ez da bakarrik polizia autonomoarena, Mayor Orejak ere badu zereginik. Ez dakit zehatz-mehatz prentsaurrekoa ematen ari dena atxilotu beharko litzatekeen. Horren atzean, logistika dago, antolakuntza eta horren atzean dauden erakundeek erantzun egin behar dute. Kaleko edonork badaki hori horrela dela.

Beraiek badakite kale borrokak beraien estrategiari kalte egiten diola. Baina kale borrokaren erabilgarritasunari buruzko hausnarketa hori ez da nahikoa. Demokrata batek hitzez bakarrik defendatu behar ditu bere ideiak, biolentziari uko eginez. Arrazoia eta botoa, horiek izan behar dute tresnak.

Gainerakoek egiten duguna egitea, norberen ikuspuntu politikoak inposatzeko biolentziari uko egitea, eta uko egiteak gaitzespena dakar. HBk ez du urrats hori eman eta eman artean defizit demokratiko maila bat izango du.

Urrats hori ematen ez badu, epe batean HBk ezingo du ahalegin seriorik egin gainerakoekin.

Ez, bat bera ere ez.

Ez dakit, ni ez nintzen egon Batzorde Federalean... Dena den, Ibarretxek oraindik ez du proposamen zehatzik. Bestetik, lehen esan dudan bezala, oraindik ezin zaie uko egin Ajuria Eneko edukiei. Eztabaidarako oinarria hor dagoela uste dugu eta lehendakaria horretaz jabetuaraziko dugulakoan nago. Foro hori norbaiten menpe badago, Lizarrako Akordioko alderdien menpe da. Ziur nago HBk ez duela Foro hori nahi.

Bai. Zergatik? Bada, Lizarrako Ituna sinatu zenetik oso modan dagoen Euskal Herriaz hitz egite horren arabera, beraiek Nafarroa eta Frantziako Euskal Herria bateratuko dituen tresna bat nahi dutelako, nahiz eta seguruenik Nafarroarekin ere konforme leudekeen. Baina hori bideraezina da. Beraz, hor dago foro horren oztopo nagusia eta ez sozialista edo popularrengan.

Ajuria Eneko Ituna abiapuntu ona izan liteke. Gustatuko litzaidake jakitea duela hamar urte sinatu genuen akordio horretatik zerk ez duen balio, alderdi politikoen iritziz. Dena den, egoera hori urruti dago oraindik.

Pasibitatearekin ari da. Bi gauza leporatzen dizkiot Aznarren gobernuari: bat, Estatu ikusmoldea eskatzen duen gai baten inguruan akordiorik ez izatea sozialistekin, zentzugabea dena; eta bi, ETArekin mintzakidetza iragarri zuen baina harrezkero bost hilabete pasatu dira eta ez da ezer ikusten, hori larria da; hirugarrenik, gobernuak espetxe politika malguagoa egin zezakeen, eta horrek ez du esan nahi alderdi nazionalistei arrazoia ematen zaienik

Txalapartaren asmoa izan zen. Argitaletxeak Lorenzo Espinosari eman zion enkargua eta honek niri deitu zidan, bere ikaslea izana bainintzen. Gustura hartu nuen lana Historiako lizentziatura atera berriki, zaila baita lana topatzea.

Etxebarrietak Gallastegitarrenean egin zuen egonaldia funtsezkoa izan zen. Horregatik aukeratu genuen Iker Gallastegi sarrera bat egiteko. Txomin Ziluaga eta Pedro Ibarra aukeratu genituen, biak Burgosko prozesuaren inguruan ibili zirelako eta han Etxebarrietarekin harremanetan egon zirelako.

Liburuaren edizioa 1996an burutua da. Eta, hala ere, bai edizio kritikoak, bai testuak berak gaurkotasun handia dute. Jose Antonio Etxebarrietak erakusten duena da, edozein egoeratan egokienak diren tresnak baliatuz borrokatu behar dela Euskal Herriaren alde. Bere garaian berak hartutako bidea izan daiteken moduan, egun beste bide bat hartu daiteke.

Jakina. Gaur egun unibertsitate mailan erabiltzen diren irizpideak ikusi besterik ez dago. Mundu horretan dabilen edonork daki hori. Adibideak sobran daude.

Publiko zabalari. Berak argi ikusi zituen garai hartan eta, zoritxarrez, gaur egun ere, hain garbi ez dauden elementuak, besteak beste, Sabino Aranaren papera edo Jose Antonio Agirrerena.

Konpromisoa, amaierarainoko konpromisoa

Une hartan hainbat egoera berri bizi izan ziren Iparraldeko gizartean.

zegoen, kultur eremu guztietako anitz elkarte biltzen zituena.

indartu zen, besteak beste, Baionan kokatua zen "Centre Culturel Basque" deitzen zena krisian sartu zelako. Elkarteen beharrei erantzun ordez, ikuskizunen antolatzailea bilakatu zen zentro hura. Ondorioz, herri indarrak EKE sorrarazi zuen. Aldi berean, Ipar Euskal Herrian garai zaila bizi zen, gero eta preso gehiago zegoen; errepresioa batetik eta erantzun bortitzak bestetik. Testuinguru hartan, politikariek beren buruari galdatu zioten:

. Orduantxe nolabaiteko borondate politiko bat agertu zen estatuarengandik, eta ondorioz Erregio eta Departamenduen hautetsien aldetiko jarrera berri bat agertu zen.

Bai segurki. Herrien arteko sindikata sortu zen, eta hura biziki garrantzitsua izan da. Ipar Euskal Herriko kasik herri guztiek parte hartzen dute sindikata horretan. Uneon, herri bakoitzak 2,25 libera ematen du biztanle bakoitzeko. Herri horiek EKE egitura ofizial bezala onartu zuten beraz, pauso biziki garrantzitsua izan zen. Erregio Kontseilua, Departamendukoa nahiz estatuaren laguntza ukanik ere, hemengo hautetsiek onartu zuten EKE, onartu eta politikoki kudeatzen lagundu ere.

Halatsu izan zen bai. Zer nahi gisaz, gure urratsa beharrezkoa eta funtsezkoa izan zen Iparraldeko kulturaren bilakabidean. Borondate politiko amini hura baliatu genuen, eta nik uste, une hura baliatu gabe euskal kultura ez zen garatuko gaur egun ari den gisan. Une latzak ziren haiek gure kulturarendako, eta orain gauza anitz erdietsi behar badira oraino ere, hobeto gaudela uste dut. Une hartan, kultur ekintzak amateurren esku ziren. EKEk preseski euskal kulturaren egituraketa ekarri du. Kultur egile, elkarte eta hautetsien artean junta bat egiten dugu. Eta guk egiten dugun oreka lan hau biziki zaila dela erran behar da. Kulturaren barne lana burutzen dugu. Iparraldean kultur egile eta elkarte eragileen % 90 amateurrak dira. Ez soilik laguntza ekonomikoa, baizik teknikoa eta formazio laguntza ekartzen dugu. Gure ibilbidean itzalguneak izanik ere, epoka hartan zinez argi berri bat zabaldu zen Iparraldean EKE sortzean.

Bai. XXI. mendearen atarian, behin betiko aurrerapen esanguratsuago bat eman beharko litzateke Ipar Euskal Herriarentzako, eta botere handiagoko instituzioak sortu berean. Onarpen hauek erdiestea ordea, biziki zaila da. Juridikoki eta politikoki ezagutua ez den herrialde batean ari gara. Hegoaldeko egoerarekin konparatzen bazaigu, bada, ahal gutxi dugu. Ni ez naiz politikan zuzenki ari, baina ahal gehiago izatea eskatzen dugunok, politikan ari diren abertzaleek bai Erregio bai Departamenduan alkia bat erdiestea nahi eta behar dugu; hautetsi bat erdietsi bederen. Horretarako interes pertsonalak utzi eta interes orokorra begiratu beharko lituzke. Hamar urte hauek joan dira eta interes pertsonaleengatik bitarteko batzuk galtzera utzi dituzte. Abertzaleak elkarrekin lan egiteko tenorea heldu dela dirudi, bada, ea akordio bateratua erdiesten duten gure lana sendotu eta finkatzeko.

Departamendua izan dadin edo ez, proiektuak behar ditugu nik uste, eta eni dagokionez erran dezadan, hizkuntzaren afera ahalbideratzeko onarpen juridikoa eta hizkuntzaren ofizialtasuna aldarrikatzen dudala argi eta garbi. EKEk abiatu eta sustatzen duen proiektu kulturalak aitzina egin behar duela uste dut, eta ez dut uste jostailu bat izatera pasako garenik. Orain artean atxikitzen dugun junta hori, hots, elkarte, kulturegile eta hautetsien artean atxikitzen badugu baikor naiz geroari buruz.

Posibilitateak ikusten ditut zeren eta Lurralde Eskema barruan agertzen den Hizkuntz Kontseilua eratzeko posibilitatea ez da funtsean landua izan. Elkarteen aldetik gutti landua izan da. Helburu batzuk baino ez ziren finkatu, baita gai teknikoak aipatu, hala nola hiru langile eta 800.000 liberako aurrekontua izanen zukeen Kontseilua litzakeela. Baina onartu beharra dago gaiaren funtsa ez dela landua izan.

Soizu! Gobernuaren aginduz Pery-Poignant deritzan txostena landu zen, eta instituzio guztietako hautetsiek zera erran zuten:

Alta, gu gure aldetik —Teresa Lekunberrik daraman hizkuntz lanaren arieran— hautetsiei erran diegu Poignant txostenaren ondorioak zabaldu arte ez gaudela prest zain edo beha egoteko, eta aitzina segitu dugu Lurralde Eskemak zabaltzen zuen posibilitatearen harian. Posibilitate honen aurka mintzo izan dira elkarte batzuk, proiektua deskafeinatua dela erranez. Niri normal iruditzen zait elkarte hauen jarrera, eta hautetsiengandik keinu azkarrago bat eskatzen dut baita ere.

Hasteko bederen, printzipiozko adostasun baten alde bozkatu du gehiengoak. Hots, Hizkuntz Kontseilua EKEren barnean sortua izan dadin. Baina baldintza batekin onartu ere, oixtion aipatu egitura horren funtsa edo mamiari buruz lan egin dezagun lehenbizi. Lan hau hiru hilabetera mugatu dugu, afera are gehiago barnatzeko. Beraz, azken biltzar nagusia garrantzitsua izanda ere, ez da historikoa izan, historikoa ekainaren ondoren izanen da.

Hiru hilabete hauetan aspektu juridikoak landuko ditugu bereziki, EKE euskal kulturaren sustatzaile handiena izaki ere, egitura berezko bat sortua izan dadin lan eginen dugu. EKEren zuzendaritza, Garapen Kontseilua eta elkarte nagusi guztiekin bilduko da. Nik uste, printzipiozko adostasun horri ezetza eman diotenak ere gurekin lanean ariko direla, bestenaz aski gaizki gintezke. Baikorra naiz hala ere.

Elkarte hauen sustengurik gabe ere aitzina egiteko prest gaude. Konfiantza badut, baina nik espero dut elkarte guztiak egotea eztabaidan. Argiki utzi nahi dut, hiru hilabeteotan ez bada adostasun zabal bat erdiesten bai hautetsi bai elkarteengandik, EKEk ez duela Hizkuntz Kontseilua bere gain hartuko.

Ez. Ez du bere buruaz beste eginen, EKEk badu eginbehar zabala adierazpen kulturalaren barnean. Orain arte egindakoa onetsi behar da, eta betiere urratsez urratseko lana egiten segitu behar dugu. Hau izan da EKEren lanmoldea bere sorreratik. Lurralde Eskemak zabaldu zituen helburuen artean Hizkuntz Kontseilua eratzea bada, eta denok ados bagaude helburu hartara iristeko, inportantea ez da nondik joan behar dugun, iristea baizik. Hizkuntz Kontseilua sorturik ere, euskararen salbatzeko tresna gehiago beharko dira. Enetako ez du axola non eratzen den. Gainera, Hizkuntz Kontseiluak ez du euskararen erabateko salbapenik ekarriko.

Bai. Baina beti ere, bistan dena, euskara ziurtatzeko behar diren oinarriak finkatzen baditugu. Denbora joanago eta inportanteagoa da hiria. Jende gazte berria biltzen zaigu ikusgarrietara, baina tamalez, Miarritzeko azken kultur astean ikusi dugunez, publikoa joaten da euskara erabiltzen ez den ikusgarrietara: Kepa Junkera entzutera, dantza ikustera eta esaterako Bilbo hiriari buruzko mintzaldi bat, frantsesez zelako, entzutzera. Maskaradaren «Nerudaren postaria» antzerkia edota «Poesia gaua» errezitalera aldiz jende gutti joan zen. Hor dago koxka!

Hemen erdiko gazteak eta gazte zaharrak gaude. Gure iraganak indarra dauka oraino, baina gazteek indar berria ekarri dute eta haiekin egin behar dugu lan. Beren iritziak eta gureak uztartu behar ditugu, eta horregatik azken Ondarearen Egunak gazteen begitik antolatu nahi izan dugu ere bai. Ongi iragan zen, bagenekien ez zirela milako bat gazte Irisarrira joanen, ondare hitzak berak bai baitu erakustoki kutsu bat, mutxitu hondar bat, beharbada hitz hori bera berritu eta gazteentzako bertze egokiago bat hatzeman behar dugu! Dena den, EKEk ez du instituzionalki euskal kultura salbatuko, guk harri bat baino ez dugu ekartzen. Ekarpen horretan, heldu den azaroan gogoeta sakon bat burutuko dugu euskal kulturaren geroari buruz, eta espero dut gure norabidea areago argitzea.

Hasi gara lantzen alor hori, izan ere, diru publikoaz gainera pribatua ere lortzea funtsezkoa ikusten dugu. Funtsean kultura eta ekonomia lotu behar ditugu, ekonomiak kultura dakar eta kulturak ere ekonomia laguntzen du. Dena den, gu ez gara kulturegileak kultur sustatzaileak baizik, eta gainera gure eremua Iparraldera mugatua dago. "Euskararen hatsa" erakusketa zabaldu genuen iaz, eta diru pixkabat lortu genuen, sinbolikoa nahi baduzu.

Egia erran, banuen beldurra, ez baita erraza hau bezalako lanpostu bat kudeatzea. Batetik herri elkarteak baitira eta bestetik instituzioak. Bi solas mota landu behar dituzu, bi harreman mota uztartu funtsean. Bertze gisa batez, baina antzerki nahikoa egiten dut hemen (...irriak). Ororen buru baikorra naiz; kontent naiz