Beńat Doxandabaratz
Zeintzuk dira «Lourvier's Express» martxoan estrenatuko den saio berriaren ezaugarriak?
Ba, zenbait berrikuntzarekin gatoz. Hasteko saioa luzeagoa izango da, ordubetekoa. Gero, platoak tren geltoki itxuroso baten tankera hartuko du. Baina aldaketarik nabarmenena gonbidatuek ekarriko dute, saioari «show» kutsua emanez. Hautatu dugun gaiaren arabera etorriko dira, zinema, sukaldaritza, futbola baldin bada, epailearen ama etorriko litzateke. Baina gonbidatuekin ia beti ezustekoak gertatzen direnez, ez dago jakiterik nondik nora joko duen solasaldiak. Gainontzean, gure ohiko sketx eta mini serieak sartuko ditugu, pertsonaia berriak betikoekin tartekatuz; alegia, Antxoni & Ramon, Gorigoitiarrak, «Saber y Ganar» lehiaketa, eta abar.
Hain publiko zabalera iristeko, zein da zuen arrakastaren sekretua?
Nik uste taldean nork bere umorea dugula, eta tutti frutti horretatik datozkigu ideiak purrustaka. Ez gara trufazko bonboiak ematen ari, bonboi kaxa sorta anitza baizik. Horregatik zaila egiten da gure umorea sailkatzea. Baina ez dut uste arrakastaren edabea dugunik. Sekretu bakarra lana da; izerdi ederra bota dugu gaudenera iristeko, eta botako duguna!
Nola definituko zenuke bakoitzak duzuen umore ezberdin hori?
Hirurak idazten ari garela, agian nik estiloa absurdoena daukat, batez ere hirurontzako ateraldiak direnean. Javi berriz, oso zinezalea denez, eragin hori nabari zaio; eta Oskar aldakorragoa da, kamaleonikoagoa da.
Zu zeu, ze pertsonaia-mota antzeztuz sentitzen zara erosoen?
Ba, egia esanda ez daukat pertsonaia kuttunik. Akaso, neronek idazten ditudan pertsonaiekin sentitzen naiz erosoen, jantzia neurrira egitea bezalakoa baita; zerorrek eginez gero errazagoa da, bestela jantzia egokitzen ibili behar duzu enkorsetatua ez geratzeko.
Zer moduzko harrera ari da izaten «Lourvier's story» antzezlana?
Sarrerak herri guztietan agortzen ari dira; ikusi ondoren ordea, ez dakit ikusleei zer irudituko zaien. Baina gu pozik gabiltza, antzerkitik baikatoz. Haize freskoa ematen digu, anti-stress pilula da, ostera promozioak, grabazioak eta gidoiak idazten hasteko. Antzezlana nahasketa bat da, ezagutzen ez gaituen antzerkiko publikoarentzat eta antzerkian inoiz ikusi ez gaituztenentzat
Peru C. Saban
H
amar-hamaika urte zituela sentitu zuen Kepa Junkerak trikitixaganako erakarpena, eta sentitu zuen «erritmo hori, bizitasun hori» trikitilari klasikoen orroak aditu zituenean. «Inork ez luke imaginatu izango, izan naizenekoa izanda, autopista hementxe aurrean, nola sartuko nintzen ba mundu honetan. Oso pozik nago, abentura bat da hau guztiau, oso harro sentiarazten nauen film bat». Kasetekin ikasi zuen instrumentua jotzen, autodidakta moduan, eta horregatik garatu zuen trikitixa jotzeko teknika berezia, baxuak erdiko bi atzamarrekin joaz eta eskuin eskuaren erabilpen berezia eginez. Agian horregatik izango zen, bai, edo Bilboko Errekalde auzoko mutila zelako beharbada, baina gaztetatik ez zituen bere ikaspenak zetorkionaren arabera moldatzen utzi, eta beti musikaren alor ezberdinetan ibili den jendearekin harremanetan ibilia da, ikasten, ikertzen.
Musika mugarik gabea da, anitza, Kepak ez du generoetan sinesten. «Lehen pentsatzen zen trikitixa jotzeko ez dakit zein lekutan bizi behar zinela, ezin zinela hiri batetan bizi, euskara jakin behar zenuela... baina niri musika gustatzen zait, beste edozer gustatu eta egiten duzun bezalaxe». Zortzi disko eta beste musikariekin egindako hamaika kolaboraziotako ibilbide oparoaren ondoren, «Bilbao 00:00h» World Music etiketaren inguruan munduan zehar hedatzen ari da).
Azken diskoaren arrakasta musika etnikoen goraldiarekin lotzen al duzu?
Bai, baina hori nik esango banu, jende askorentzat iduri luke orain arte egindakoarekin ez naizela zoriontsu izan. Orain artean egin dudan proiektu bakoitzarekin —horrek dakarren guztiarekin, musikan ez baita dena polit— beti izan naiz zoriontsu, eta uste dut beti izan dudala jendeak arrakasta deritzon hori, zer den oso ondo ez dakidan arren. Orain artean 3.000 edo 5.000 disko saltzea arrakasta zen ekoizpena ordaintzeko adina bazen eta. Asko saltzen duen diskoa besteak baino hobea denik ez dut inoiz pentsatu.
Azken diskoa gehiago saltzea halako musika motekin dagoen korronte unibertsalari lotuta dator, bai. Frantzian adibidez denbora asko daramate euren musikak afrikarrenekin nahasten. Hemen oraintsu biztu da interesa, eta jada ez dago arazorik halako musika gustatzen zaizula esateko, edo emozionatzen zaituela, edo topikoetatik kanpo dauden sentsazioak sortarazten dizkizula.
Hainbat herritako folk musikariak bildu zarete «Bilbao 00:00h» diskoan, nola elkartzen dira folklore ezberdinak?
Jendeak trikitixa oso musika purutzat eduki dezake, baina ondoko probintzia guztietako musiken eraginekin oso nahastua dago, eta baita musikari dagokion mendebaldar korronte batekin, armonia edota erritmoei dagokienez. Nik lehiaketatan trikitixa, porrusalda, arin-arina eta fandangoa jotzen nituenean zera pentsatzen nuen: gurea izango da. Baina Kantabriara, Asturiasera, Galiziara joaten nintzen, eta erritmo berberak topatu. Kantabrian 3x4 erritmoa duen fandangoari «a lo pesado» deitzen diote, eta arin-arinari «a lo ligeru». Carlos Nuńezekin «A Irmandade das estrelas» kanta grabatzerakoan Huriondo nire gaiarekin hasi genuen, eta gero galiziar jota batekin nahasten da, nik erabilitako erritmo berbera baita, eta gitarjole flamenkoa buleria batekin sartzen da gero, inolako problemarik gabe. Musikan denok elkar ezagutzen dugun parametrotan mugitzen gara.
1988an lehen diskoa kaleratu zenuenean txapelketetako giroa bizi zenuen. Egun txapelketak telebistaz ikustean zer sentitzen duzu?
Egia esan, piska bat aspertzen naute. Musikan teknika handia izan dezakezu, baina denbora behar duzu adierazten jakiteko. Gazte horietako askok nik baino hobeto jotzen dute instrumentua, baina iruditzen zait ez dutela karisma landu, zerbait adierazi beharra. Ez dut uste eszenatoki batera igo eta serio jartze hori... oso hotza da. Gazte jendeari ezin diozu exijitu eszenatokira igo eta lau abesti asmatzea, ez da hain erraza. Nik 80ko Txapelketako diskoa ehundaka aldiz aditu dut etxean. Zerbait berezia zegoela nabaritzen nuen hura aditzean, baina aitortu behar dut oraingo txapelketek ez nautela emozionatzen, eta hori oso esanguratsua da. Horrek trikitixa sustatzen lagunduko al du, edo musika sustatzeko? Zalantzak dauzkat. Bestalde, kritika bat egiten dut: Txapelketak ikusten ditudanean ez dut ikusten zein kanta den, ezta egilea nor den ere. Nire kantak jo dituztela ikusi dut eta ez zuen ezer jartzen. Nik ezin dut disko batean «Penny Lane» grabatu eta Kepa Junkerak egin duela jarri; John Lennon-Paul McCartney jarri beharko dut. Horrek musika honekiko dagoen errespetu falta adierazten dit. Badirudi pandereta eta akordeoiarekin egindako musikak ez daukala egilerik, ez daukala dedikaziorik, estudio bateko lana, ez eta sentsazio batzuk ere.
(Gauza ezaguna da Kepak Trikitixa munduaren historia berridatzi egin duela, beste ikuspegi batetik begiratu diola Bilboko bere balkoitik mundu itxi bat zekusanari).
Trikitixa disko klasikoekin emozionatzen jarraitzen dut nik: Laja eta Landakanda, Ramuntxo ta Iturbide, Fasio, Leon, Maurizia... Horiek dira emozionatzen nautenak eta jendeari gomendatzen dizkiodanak. Gero saiatu den guztiari buruz, bada, gauza asko egin dira denbora tarte laburregian, eta ez dakit jendeak oso ondo liseritu dituen proposamen guztiak, edo hori guztia egiteak suposatzen duena. Niri Tapia asko gustatzen zait, egin duena egin duela ere, musikari handietakoa iruditzen baitzait. Besteei buruz, egia esan piska bat kanpoan gelditu naiz. Arrakasta izan duen gazteen belaunaldia ere badago, baina ni ez nau gehiegi emozionatzen, errespetatu egiten dudan arren.
Orain dela hamar urte trikitixaren adierazpen handiena Txapelketa zen. Ematen zuen irabaziz gero errealizatua sentituko zinela. Irabazteko asmoz joan nintzen ni, nire musikarekin joan ere. Ez nintzen parte hartze hutsera joan, ezta probokatzera ere, publikoaren zati bat nire jarrerarekin harritu bazen ere. Nik pentsatu nuen bi neska haiek pozik zeudelako dantzatzen zutela twist-a nire aktuazioak iraun bitartean (eta ez kritika egiteko). Dibertitzera behintzat ez nintzen, ez, joan, beldurgarria baitzen belodromoko 8.000 pertsona haiei aurre egitea, musika hau den xumearekin eta eszenatokian sentitzen duzun biluztasunarekin. Oso argi daukat gainera musika ezin dela puntuatu, inork ezin diola nere kanta bati 4,5 edo 9,3 bat jarri.
86an ez genuen Txapelketa irabazi, baina toki askotatik deitzen hasi zitzaizkigun eta lehenengo grabaketak egin genituen. Euskal Herritik kanpo ikastaroren bat egiteko zortea izan nuen, eta kanpoan nengoela konturatu nintzen bazela teknikoki hemengook baino okerrago jotzen zuen jendea baina musikari buruzko ezagupen handiagoa zuena, munduko toki askotako musika ezagutzen zuten. Zer pentsa eman zidan. Ezagutu nituen musikari batzuk ez zutenak musikarik egiten erromeria gehiagotan jotzeko, edota txapela irabazteagatik, ez eta inolako elkartetan egoteko ere. Ene buruari galdetzen nion: Astor Piazzolak txapelen bat izango ote du? Diruagatik jotzen al du? Eta hemen gehiago baloratzen zen egin izandako plaza kopurua musika bera baino. Musika azalezinagoa da. Ezin dituzu gauzak diruagatik, ezta arrakastarengatik egin; batzuetan kointzidi dezakete, baina askotan ez. Nire lanagatik ezagun nazatela interesatzen zait.
(Halako panorama ikusi zuenetik Kepak bere musikari zabalpena eman nahia konstante bat bihurtu du lanerako orduan. Zabalpena eta horrekin batera bilaketa etengabea).
Ez diot inoiz urdaiazpikorik inori oparitu. Pertsona zuzena izan naiz, eta deitu edo idatzi didan bakoitzari erantzun egin diot. Estatu mailan Radio 3ekin konturatu naiz zeinen garrantzitsua den zure musika heda dadin. Bestalde, Europan hainbat aldizkari espezializatu dago, eta zugan fijatzen badira oso garrantzitsua da atera ahal izateko. Ahoz-ahokoa ere oso garrantzitsua da, akordeonista asko ikastaroetan ezagutu nituen, eta haien giroan ezagutarazten zaituzte... ateratzea ez da hain zaila.
Nik beti izan dut gauza ezberdinak egiteko grina hori, eta musikak esan nahi duen guztiaz zalantzan jarraitzeko beharra daukat. Ez dakit musikan ezer asmatzeke badagoen, ni neu geroz eta musikari mugatuagoa sentitzen naiz. Jendeak gehiago dakizula uste duenean, niri geroz eta gutxiago dakidala iruditzen zait musikaren misterioaz. Musika gauza asko dira: jolasa, jakina, baina baita bizitzarekin oso lotuta dagoen zerbait, zure burua justifikatzeko modu bat, zerbaiten bilaketa eskuraezina. Musika utopia bat da.
Zer hasi eta zer bukatzen da Bilbaon 00:00 orduan?
Titulua Astor Piazzolagandik hartu nuen, beti gustatu izan baitzaizkit haren tituluak: «Buenos Aires Hora Cero» edo «Tango Hora Cero». Tituluaren indar hori gustatzen zitzaidan: «Violentango», «Meditango»...
Proiektu bakoitzak beti hainbat bide zabaltzen dizkizu, gero hartu ditzakezunak ala ez. Disko honetatik, aurrekoetatik bezalaxe, pistak agertu dira: proiektu eta ideia asko jaiotzen dira disko honetan. Musikari bakoitzarekin aztertu dugu norberaren musikak zer eransten dion bestearenari, elkar aberastuz. Haietako bakoitzarekin hamaika esparru zabaldu ditugu, diskoan agertzen direnez gain. Tituluan orduaren erreferentziak abiapuntua ere adierazten du, aurreko lan orduak beti ere ahaztu gabe.
Bestalde, ziklo bat itxi nahi izan dut, eta ni natorren inguru honi eskaini, zeren beharbada baliteke ingurune hau niretzat garrantzitsu izatea, eta baliteke ere ezetz. Beharbada trikitixaren munduan hainbat gauza defendatu eta azaldu behar izateak nortasun jakin bat eman dit, eta horrek ere indartu egin nau. «Bilbotarra zara eta trikia jotzen duzu?» eta halakoak entzutean hainbat galdera sortzen baitira; eta honek zergatik esan dit hau, pertsona horrek zergatik pentsatzen du musika leku honetakoa dela, zeren musika edozeini gusta dakiokeen gauza baita eta edozein pertsona hori musika horretan sar daiteke, ezta? Diskoan guzti hori adierazia dago.
(Hitz hauek esaterakoan ez zaio, ordea, amorru berezirik somatzen Kepari. Bere musikan eta bizimodu lanpetuan zeharo sartuta dagoen arren, ezinegonei zuzenki aurre egiteko ohituran hezi da Kepa Junkera musikaria. Iragana iragana du, eta jasandako kontrako giro haren itzala gaur darabilen mestizaia mezuaren baitan kokatzen du. «Bilbao 00:00h» disko aditzean entzuleak ezinbestean jasotzen du mezu hori, diskoaren izaera osoaz gain, Pedro Guerra kanariarraren poesiak dakarrenean «Del Hierro a Madagascar» kantan: «Una lengua común / un idioma mestizo / un sonido de arena / y de fondo de mar / una sola canción / para dar a los hijos / aquellos que han partido / que vienen y van / del campo y de la sierra... / de Itoiz hasta Portugal / del baile y de la siembra / del Hierro a Madagascar»)
Diskoan kolaboratzaileen zerrenda amaitezina da. Nola egiten da lan hainbeste jende ezberdinekin, hau da, nola bilatzen da musika lengoaia amankomuna eta nola grabatzen da.
Gauza guztietan bezala, beti egon behar du arduradun bat erabakiak hartuko dituena. Askotan lan nekeza da zu baino jakintza handiagoa daukan jendea `zuzendu' behar duzulako, baina zuzendari artistikoa zu zeu zara. Doinu edo erritmo jakin baterako musikari egokiena zein izan daitekeen pentsatu behar duzu, eta baita horrek zer erantsi diezaiokeen kantari, edo zer sor daitekeen une horretan. Denetariko erantzunak sortu dira: Bela Fleck-ekin gaia inprobisatu egin genuen bera hemen zela; Dulce Pontesi musika bidali nion, eta Donostiara kantatzera etorri zenean dena prest zekarren; lehenengoan grabatu genuen; La Bottine Souriante-koek idatzia ekarri zuten; Hedningarnakoek euren estudioetan grabatu zuten...
Zure musikaren entzulegoa aldatu egin da hamar urteotan. Nola bizi duzu zuk publiko aldaketa hori grabatzeko orduan?
Beti ikusten dut neure burua beste aldean, eta ez publikoa. Nire gurasoen gustuak asetzeko edo koadrilako aspaldiko lagunentzako idatziko banu ezberdina izango zen dena. Txapelketa haietan ere epaimahaiak entzun nahi zuena jo izan banu... Zinez uste dut niretzat jotzen dudala, nik sentitzen dudanarentzat. Hala ere, gustatzen zait jendeak nire musikaz gozatu ahal izatea, eta ondo pasatzea, eta ikusi dezaten ezberdina den zerbait egiteko gogoa dagoela. Baina ezin duzu idatzi 15 urtekoentzat, edo 30ekoentzat, edo 60koentzat. Zergatik atsegin ditut nik hilik dauden musikariak —oraindik ere iraultzaileak iruditzen zaizkidanak—, eta beharbada harritu beharko nindukeen 18 urteko batek egiten duen musikak zergatik aspertzen nau?
Orain nahi duena eta nahi duenekin lan egiten duen musikaria zara, eta gainera hori jendeari gustatu egiten zaio, eta saldu egiten du...
Ez nago ados: ez dut nahi dudan musikarik egiten, nahi dudan musika zein den ez dakidalako, utopia bat baita. Astor Piazzola edota Hermeto Pascual entzuten hasten naiz... eta musika hori egin nahi nuke. Chucho Valdes entzun berri dut pianoa zuzenean jotzen Bilbon, eta Chucho bera izan nahi nuke une horretan, nahi dudan musika horixe da une bakoitzean. Salmentak koiunturalak dira, ni pozik nago disko bat egitea lortzen dudanean edo egiten dudanarekin dibertitzean, edo baita orkestrarena sofritu dudanean ere.
(Erronkak maite ditu Kepak. Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin batera erronka handiari ekin zion «Bilbao 00:00h»-en aurretik: orkestra Kepa Junkeraren musikan sartzea. Baina orkestra handien lan egiteko erritmoa ezberdina da oso, lan ordutegiekin eta abar: produktua ez dago norberaren esku, makina bat bezala funtzionatu behar du guztiak. Azkenean, urtebete lanean eman eta gero, kontzertu bakarra eman zuten elkarrekin, 1997ko Getxoko folk festibalean. Kepak ez zuen hura grabatzea argi ikusi eta proiektua geratu egin zuen. Gogorra izan zen hain musikari ezberdinekin lan egindakoarentzat, baina espero du laster berriro proiektuari ekitea: «halako musika handia sortzea hain instrumentu ttikiarekin...»
Gaur egun jendeak uste dezakeen baino denbora gehiago ematen du Kepak Bilbon, «hemen bizi naiz; gure ingurunean oso errotuta gaude eta bidaiatzearena ere oso gogorra da». Berarekin jotzen duten bi txalapartariak —Igor Otxoa eta Harkaitz Martinez— prestatzen ari diren txalaparta diskoaren ekoizle lanetan ari da, eta baita laster bere kanta guztien pentagramak argitaratuko dituen liburu dotore baten prestakuntzan. Asteburu honetan Suedian egonak dira jotzen, eta hurrengoan beste nonbaiten. Baina denbora du guztia egiteko. Zurrunbilo hori gustuko du. Kontzertuak ikustera joateko denbora ere badauka, edota komunikabide guztiei kasu egiteko, edo egunero jasotzen dituen `fan'en eskutitzak banan-bana erantzuteko, «bai, guzti-guztiei erantzuten diet, beti egin izan dut horrela»).
Nola dakusazu Bilboko kultur giroa, `boom'ik ba al da?
Nik uste dut aukera pertsonala dela hori: izan ditzakezu 20.000 eskaintza, baina zuk ez baduzu inora joateko beharrik, edo ezer sentitzeko beharrik... Hara, orain dela 15 urte kontzertu bat interesatzen bazitzaidan urrunera joaten nintzen hura ikustera. Chick Corea ikustera Bordelera joan ginenekoa gogoratzen dut: arratsaldean iritsi ginen eta musikariak probatzen ari ziren... zirraragarria zen. Nire ustez orain denbora falta da jendeak gauza horiez gozatzen ikasteko, baina orain behintzat aukera bat izango duzu. Guk ez genuen halakorik, eta horrexegatik bilatu egiten genituen eta garrantzitsuago ziren guretzat. Beharbada orain, etxean izanda, ez duzu horrenbeste gozatuko, ez da izango hain hunkigarria, agian askoz hotzagoa da
Aitor Zuberogoitia
Duela hamabost urte zera adierazi zenuen elkarrizketa batean: «Euskara batuaren arazoan, nik uste dut batez ere Gabriel Aresti eta sasoi hartan gaztelaniaz "cagaprisas" deitzen diren horiei esker, behar genuenerako sortu genuela euskara batua, eta ez behar genuenean». Zer esan nahi zenuen?
Euskara batuaren planteamendua azaldu zenean, euskara ez zen ofiziala. Bazegoen ordea premia objektibo bat, eta premia horri euskara batuak erantzuten zion; baina euskara irakaskuntzara sartu bezain laster galderak sortu ziren:
«Nolako euskaran egin behar ditugu testuliburuak? Zein ereduri jarraitu behar diogu?». Lehenago, euskarak erabilera sozial zabalik ez zuenean, berdin zen euskara batua egon zein egon ez. Azken buruan, nork bere euskalkian hitz egiten zuen ingurukoarekin. Baina euskara irakaskuntza munduan sartu zenean, eta euskararen eremua Euskal Herri osora zabaldu behar izan zenean, hortxe planteatu zen euskararen batasunaren premia. Unibertsitateak gerora izango zituen premiak-eta ez ziren orduan gure eguneroko premiak, baina hizkuntza prestatzen hasi ginen, unibertsitatera, komunikabideetara, administraziora iritsiko zenerako. Ahalegin kontziente bat izan zen, euskara eguneroko zeregintxoetara mugatua gera ez zedin.
«Aresti hil zenetik, batasunaren arazoan motel, geldi eta atzerapausoka dabil Euskaltzaindia».
Gauzak erabat aldatu dira. Garai batean Euskaltzaindia —agian Euskal Gobernua sortuta gauzak aurrerantzean berez joango zirelakoan— motel ibili zen. Hainbeste urtetan ez zen inolako erabakirik hartu, baina nik esango nuke Euskaltzaindia berriz ere martxan ari dela; akademia baten zeregina batez ere arauak ematea da, eta Euskaltzaindiak erabakiak hartzen dihardu gaur egun. Beraz, 1984ko aipu hori erabat zaharkitua geratu da.
Zertan da hiztegi batua?
P letran gaude jada. Lehenengo oinarrizko zerrenda prestatuko dugu, eta horren ondoren, bigarren pasada batean handitu egingo dugu hiztegia. Hitz asko eta asko bigarren bueltarako gelditzen dira. Hala ere, estreinako pasada honekin ere oraingoa baino batasun handiagoa lortuko dugula uste dut. Martxa onean doa, beraz.
«Sarasola eta bestek (...) goitik egiten dituzte azterketak, eta besteok, Euskaltzaindian boturik ez dugunez isilik egon behar. Eta jakina, ni ez nago bide horretatik joateko prest. Gehienok, orain artean, bizkaitarrak izan gara hiztegigintzan, baina ez dut uste bizkaieraz abusurik egin dugunik. Orain, gipuzkera gauza guztien gainetik jarri da eta besteok hutsaren hurrengotzat jo gaituzte, geure euskarak ezertarako balio ez duelakoan». Aldatu da hori joeraori?
Zerbait bai, baina ez guztiz. Hori da nire kezkarik handienetako bat. Euskara batua ez da bakarrik literaturarako euskara bat; nik neuk euskaldun guztion integraziorako bidetzat ikusten dut. Hizkuntzaren ikuspegitik, jendea prest baldin badago Euskaltzaindiak erabakitzen duen edozer onartzeko, bistan dago berdin dela Zuberoako euskara edo Gipuzkoakoa edo beste edozein hartzea batuaren eredutzat. Baina beste gauza bat da soziologia. Hau da: euskara batuan guztiok irabazle eta guztiok galtzaile izan behar dugu; guztiok amore ematen jakin behar dugu, alegia. Baina badirudi bizkaitarrok ia gauza guztietan amore ematen jakin behar dugun bitartean besteei ez zaiela gauza bera eskatzen. Esate baterako, nire ustez erabat lotsagarria da aspaldi honetan euskara batuaren aitzakian Euskadi Irratian dagoen etengabeko gipuzkoar gehiegikeria. Nik ez dakit hor zuzentzailerik baduten, baina urtebete da, adibidez, haurrentzako saio batean (Maritxu Berritsu-n, hain zuzen ere)
«Bizkaiatik deitzen baduzue» moduko astakeria entzuten ari naizela; horrez gain,
«laister» gora eta
«laister» behera jarraitzen dute, eta
«hemezazpi» gora eta
«hemezazpi» behera, eta beste hainbat gehiegikeria, etengabe. Badirudi eredu bakarra Gipuzkoakoa dela, eta besteak dialektokeriak direla. Ez dut uste hori bide ona denik. Euskaldun guztiok sentitu behar dugu eroso euskara batuan. Gauza batzuetan (aditz formetan, adibidez) amore eman behar da. Baina beste batzuetan erabat normala izan beharko luke beste euskalkietako hitzak ere euskara batuan sartzeak. Eta hori da nik ikusten ez dudana.
Hedabideetan ere ez gabiltza beraz behar bezain fin.
Komunikabideetan gehiegikeria nabarmenak egiten direla iruditzen zait. Oraindik euskalkietatik egin daitezkeen ekarpenak gutxietsi egiten direla uste dut. Kontuan hartu behar da bizkaiera dela euskara baturako prozesuan gehien galdu behar izan duen euskalkia. Hortaz, lexiko arloan eta ekarpen osagarrietan garrantzi gehiago eman beharko litzaioke bizkaierari (eta, zer esanik ez, baita Nafarroa eta Ipar Euskal Herriko euskalkiei ere).
Batua-euskalkiak dialektika ez da atzo goizekoa. Zein leku dagokio bakoitzari?
Bada bide bat nik oso garbi ikusten ez dudana. Batzuek jendea bere euskalkian alfabetatu gura dute; nik ez dut uste hori bide zuzena denik, eta esango dizut zergatik:
«eman dizkiot» idatzi beharrean
«eman deutsodaz» idatzita ez dugu hizkuntza aberastuko, gauza berbera esango baitugu. Beste gauza bat da
«erori»-ren sinonimo moduan
«jausi» ere erabiltzea, edo
«anaia»-ren aldean informazio gehigarria ematen duen
«neba» erabiltzea. Berdin
«hatza» eta
«behatza»-ren kasuan ere. Hor badaude ńabardurak, hortxe dago bizkaieraren aberastasuna. Baina euskal aditza den bezain aberats eta zaila izanik, zertarako zailduko dugu gehiago? Azken buruan, zertarako alfabetatu nor bere euskalkian gero gaur egungo literatur produkzio osoa euskara batuan badago? Gainera, euskaldunberriak ere hor daude. Zer irakatsi behar zaie haiei? Bada, ikas dezagun euskara batua eta kitto. Baina hori bai, nork bere euskalkian mintzatzen jakinez eta euskalkien lexikoa eta esaera jatorrak euskara batura ekarriz.
Erdaren morrontzapetik askatu beharra ere planteatu du Sarasolak.
Ibonek oro har arrazoia dauka, espainolera makurtuegi gaudelako. Hala ere, lehengo egunean Amazoniako indioei buruzko saio bat ikusi nuen. Peru aldeko indio batzuk ziren; bertako hizkuntzaz aparte ez zekiten beste bat bera ere, eta gaztelania ikasi nahi zuten, kosta ahala kosta, goragoko maila sozial bat iristeko. Jakina, mundu-ikuspegi batetik zera esan daiteke:
«Gaztelaniaren pentsuan egon beharrean, hobe lukete ingelesari erreparatzea». Baina zer egingo lukete ingelesarekin non eta Perun? Hango gizartean gaztelaniak askoz ere indar eta garrantzi handiagoa dauka ingelesak baino. Hortaz, ingelesa bai, kontuan hartu behar dugu, baina ez gaitezen pasa. Zoritxarrez, gaur egungo euskal gizartean asko dira ingelesez hitz egiten ez dakitenak. Hortaz, ingelesa askoz ere hizkuntza arrotz eta urrunagokoa zaigu gaztelania eta frantsesa baino. Beraz, gaztelania eta frantsesa batera datozenean, nik uste, bide hori gutxienez kontuan hartu beharko genukeela, nahiz eta ingelesak beste gauza bat agindu. Horrek ez du esan nahi ingelesa nagusituz doan neurrian bide nazioartekoago bat hartu behar ez dugunik; bi muturren arteko oreka beharko genuke.
Beste kontu batzuetara etorrita, azken boladan zeresan dezente eman dute «Sugearen iraultza» eta «Euskal zibilizazioa» liburuek. Zer pentsarazten dizute liburuok?
Antzeko fenomenoa ikusi dut nik Georgian; georgiarrak, nola-halako kultur askatasuna lortu zutenetik, beren hizkuntza eta kultura aztertzen aritu ziren. Eta hartan, arazo batekin egin zuten topo: herri indoeuroparrek elkarren artean lotura handiak dituzten bitartean, eurek, aldiz, oso lotura txikiak dituztela ingurukoekin. Egoera horretan umezurtz izateko sentimendua sortzen da. Espainiar zein frantsesak, ordea, latindarrak dira, eta horrez gain indoeuroparrak ere bai, germaniar eta eslabiarrekin batera. Haiek badakite zer nolako kultur familian bizi diren. Euskaldunok, aldiz, ez dugu lotura genetiko ez linguistikorik aldameneko herriekin. Orduan, tentazio hori aski normala iruditzen zait. Hala ere, ez daukagu elementurik gure lehen aro hori nolakoa zen jakiteko eta maizegi jotzen dugu fantasiara; eta jakina, horrek ez digu inolako mesederik egiten. Nazio guztien sorreran egon da zorioneko arkadia horretara itzultzeko guraria,
«libre ginenean zoriontsu ginen eta orain menperaturik gaudela ez» eta antzerako mitoak. Hori guztiori oso polita da, eta lehenago, historia irakasteko beste modu batzuk zeudenean horrelakoez baliatzea normala zen, baina gaur egun serioago izan behar dugu, eta gauza bat esaten dugunean ondo oinarritu. Hor daukagu problemarik handiena: nola-halako intuizio batetik mundu bat ateratzen dugu eta mundu hori kanpoko edozein kritikok harrikada batekin birrin diezaguke, kristalezkoa delako.
Ez dira falta izan horrelako kritikoak, euskal kultura barru-barrutik ezagutzen dutenak gainera. Horrek asko kezkatzen ei zaitu.
Kasu bakoitza desberdina da, ez dira nahastu behar. Hala ere, euskal kultura egiterakoan monolitikoegiak izan garela esango nuke; beste gauza batzuetan, berriz, ez dugu hain modu hertsian jokatzen. Txirrindulari on bat daukagunean kirol aldeko emaitzak txalotzen dizkiogu, baina ez diogu galdetzen zer iritzi duen politikaz edota abortuaz; neutralago jokatzen dugu. Pentsalariekin, aldiz, berehala hasten gara filiazio politiko bila, Inkisizio moduko bat sortuz. Hori ez da bide zuzena. Ez dugu pentsatu behar independentista izatea dela euskaldun izateko era bakarra. Aukera politikoetan erabateko askatasuna egon behar da. Norbaitek euskaldun izanagatik beste hizkuntza batean idatzi gura badu, hori ere onartu egin behar diogu. Horrela jokatuz, aniztasuna errespetatzeaz gain jende gehiago erakarriko genuke, geure euskalduntasuna ukatu gabe. Guztiz bestelako kontua da Mosquerak-eta, aipatzen duten "vasco" izateko beste modu erabat erdalduna, hori espainolismo lotsagabea baino ez baita
Nola hasi zinen orain arte inork gutxik aztertu duen Euzkadiko Gudontzidiaren inguruko ikerketa lanetan?
Duela hamabost bat urte Jabier Olabeaga ezagutu nuen, Nabarra untziaren bigarren ofizial izandakoa. Berak bazekien horretan interesa nuela eta banuela artikuluren bat argitaratua. Garai hartan, errepublikarren artean gutxienez subofizial moduan aritu zirenek pentsioa jasotzeko legea onartu zen. Zaila zen beharrezko dokumentazioa lortzea. Horregatik eta nik Gipuzkoako Foru Aldundian lanean jardunik, Jabierrek nigana jo zuen. Berari zegokion dokumentazioa aurkitu eta berehala beste batzuk hurbildu zitzaizkidan. Hasieran ez neukan itxaropen handirik, baina milaka dokumentu topatu nituen horretan hasi nintzenean. Ordura arte inork erabili gabeko dokumentuak ziren. Dokumentazio hori erakusketa eta liburuarentzako oinarri izan da.
Zein garrantzi izan zuen Euzkadiko Gudontzidiak?
Garrantzi sinbolikoa du, batetik, Eusko Jaurlaritzak bere garaian sorturiko itsas unitate bakarra delako. Alderdi militarrean, ahalmen eskasa zuen, arrantzuntziz osatua baitzen, eta prestaketarik gabeko pertsona zibilez. Hala ere, euren funtzioak bete eta gainditu egin zituzten (Kantauriko itsas-armada errepublikarra beste bandora pasatuz joan zen heinean). Armada frankistaren untzi indartsuenarekin, «Canarias» untziarekin borrokatu behar izan zuten. Militarki galtzaile izan baziren ere, euskaldunentzat garaipen morala izan zen.
Bertan parte hartutakoak edo hauen senitartekoak kexu agertu izan dira: ez zaie euren esfortzua onartu. Erakusketak zein liburuak egoera hori aldatu al du?
Ez naiz ni izan gaiaren gainean idatzi duen lehena. 1977-78 urteetan argitalpen pare bat atera ziren eta 80ko hamarkadan ere. Diferentzia zera da: soilik lekukotasunean oinarritzen ziren lan horiek. Lekukotasun horiek aurkituako dokumentazioaz osatzeak, lehenago aztertu ezin zitezkeen alorrak aztertzera eramaten zaitu eta denbora asko pasata lekukoek esandakoekin eman ezin daitezkeen xehetasun eta datuak eskaini eta akatsak zuzentzera.
Baina egia da Gudontzidiaren izatea bera gerora ahaztua izan dela. Alde batetik unitate txikia zen, bestetik, galtzaileek osatua eta badakigu hemen historia urte askotan irabazleek egin dutela. Itsasoari begira dagoen nazioa izanik ere, jendeak ez dio itsasoari garrantzi berezirik ematen —askorentzat itsasoak hondartza suposatzen du soilik—. Horregatik, harritu egin gaitu erakusketak eta liburuak izan duen harrera ona
EArekin hirukoaren formularekin gobernatu du legealdi honetan. Sozialistekin gobernatzeko garaia agurtu eta EArekin bakarrik gobernatzeko gogo handia agertu digu.
guztia irakurri
Lege Oharra
RSS sindikazioa 