Patxi Larrion
Sagrario Alemani elkarrizketa
«Botere pixka bat beharko genuke euskaldunok, horretan huts egiten dugu»
SAGRARIO ALEMAN
Pertsona askorekin gertatu ohi den legez, Euskal Herritik kanpo euskal giroa mamitu zenuen.
Valentzian eta Madrilen izan nintzen farmazia ikasten. Madrilen politika inguruko taldeak baziren, garai bateko EIA, eta EKIAS ere bai, Euskal Herritik Kanpoko Ikasle Abertzale Sozialistak. Talde horiek ere baziren Valladoliden, Zaragozan, Bartzelonan, Salamancan.
Zein izan zen talde horien funtzioa?
Euskal Herrian gertatzen zena komentatzea. Euskarazko klaseek garrantzi handia zuten, ikastetxeetan ematen ziren, euskaldunak joaten ziren, eta Madrileko bakar batzuk ere baziren, jatorri euskaldunekoak.
Madrilen zinenerako aski mamitua al zen zure kontzientzia?
Etxean beti bizitu izan dugu giro hori, batez ere euskaltzaletasun hori. Txiki-txikitatik aitak liburuak ekartzen zizkigun, «Xabiertxo» liburua, Orixeren «Lehoi kumea», argazki zoragarriak zituena, gero eta Auspoa eta Kulixka sorta... eta horrelako liburuak baziren. «Umeen Deia»n idazten genuen, Arantzazuko egutegia ere hor zen. Euskaraz liburu franko bazegoen etxean, eta horrekin batera politika gaia ere bazen, Euskadi Irratia entzuten genuen, «aquí Radio Euskadi, la voz de la resistencia vasca» esaten zuten, gauetan misterio handiarekin izaten zen hori.
Bestaldetik etxeko esperientziak bere garrantzia edukiko zuen, ezta?
Aitak kontatzen zigun berak nola bizitu izan zuen: seminariora iristean, erdaraz jakin gabe, galdetu zioten ea nafarra zen, eta berak jakin gabe nafarra izateak konnotazio politikoa bazuela, baietz. Kontzientzia hori bagenuen, gu Euskal Herrikoak ginela, euskaldunak ginela, ez ginela ez espainiarrak ezta frantsesak ere.
Madriletik bueltan, Nafarroako Erribera euskalduntzeko asmoz, Sartagudara joan zinen.
Gustura egon nintzen, jendea oso jatorra zen, urte bat gehiago egoteko asmoa nuen, baina istripua izan eta baja hartu behar izan nuen. Luzerako ez nuen nire burua han ikusten, hiruzpalau urte gehienez ere, zentzu batzuetan behintzat mundutik aparte nengoen, askotan asteburuetan hona etortzean gauza askoren berri ez nuela konturatzen nintzen.
Politikan gazte sartu zinen, eta bai Iruñeko Udalean zein Nafarroako Parlamentuan aritu izan zara. Euskalduna eta emakumea izateak eragin al zuen zu aukeratzean?
Herri Batasunan, nik dakidanez, ez da kuporik. Egia da zerrenda egiterakoan zein mundutan ari zaren lanean kontuan hartzen dela. Alde batetik, euskararen munduan heldu egin nintzelako eta bestetik, euskara zela-eta hilabete bat egon nintzen kartzelan; ezaguna nintzen zenbait sektoretan.
Azken hilabeteotan AEK eta IKAk Hezkuntza Sailarekin izandako elkarrizketak eta desenkontruak izan dira hizpide. Helduen euskalduntze-alfabetatzeak ba al du Nafarroan irtenbiderik?
Beharrezkoa da Administrazioarekin elkarrizketak izatea, batez ere Administrazioa kezkatzen has dadin; sektore bat kezkatuta badago, Administrazioa ez da hasiko kanpoko kezka hori jasotzen, kezka hori agertu behar zaie. Presio bat sumatu behar dute azkenean zerbait atera ahal izateko.
HPZNk edota Hezkuntza Sailak ez al dute helduen euskalduntze-alfabetatzearen eta Gobernuaren arteko suhiltzaile papera betetzen?
Izan diren eskakizunen aurrean Gobernua zerbait egin beharrean izan da. Hezkuntzan onartu behar izan dituzte eginak zeuden zenbait gauza, ez da gehiagorik, eta HPZN ez dute jarri kanpoan dagoen horri erantzuteko, baina kanpoko hori dela-eta zerbait egin beharra ikusi dute. Kanpotik datorren presio horrek Gobernua zerbait egitera bultzatu du. Egiten dituzten zenbait gauza batere pentsatu gabe egin dira. Horiek euskara indartzeko inportante diren begiratu baino gehiago han-hemenka gauza bakar batzuk egin dituzte eta esan: «guk zerbait egiten dugu euskararen alde».
Zenbait muntaia eta erakustaldi egin dira, eta milioiak gastatu dira, askotan buru gutxiz egindako gastuak dira, gainera. Erakusketa horietara joan egin behar zen, zein joanen da? Konbentzituta dagoena ez dugu konbentzitu behar, hala ere seguru ikasiko duela zerbait. Hori jendearengana eramanaz erabili izan balute eta ez bakarrik euskaltzalea denarengana, jakinmina duen horrengana ere, jende hori biltzen hasteko bidea litzateke; baina ez da horretarako erabili. Eskoletan ere, haurren hezkuntza sartu da, baina hasieran ikastolak hor zeudelako izan da. Hala ere, ongietorria etortzen den guztia; oso poliki, motel egin da, ordea. Oso gauza gutxi egin du Administrazioak Administrazioa bera euskalduntzeko.
Euskararen munduan, menturaz egun unibertsona esan beharko genuke, presioa egiteko erak aldatu dira. Aldatu behar al dira?
Kuantitatiboki aldatu da. Garai batetan oso jende gutxi zegoen euskararen munduan sarturik, egun eskolak hor dira, euskara Administrazioan gutxi sartu da, baina zerbait ukitzen du, barnetik badira zenbait eskakizun, eta lehen zegoen mundu horretatik ere bada presio bat. Alde batetik, jende gehiago dago; bestetik, bideak ere aldatu dira, lehen gutxiago izanik, gutxi horiek oso kontzientziatuta zeuden. Egun, masifikazio txikiaz hitz egin behar dugu, eta handitzean batzuk eguneroko lanarekin eta lehen egiten genituen mobilizazio horiek eginez jarraitzen dugu; beste batzuk eguneroko lana aski dute. Batzuk beren seme-alabak ikastolan edota D ereduetan matrikulatzean jarri dute muga, beste batzuek listoia beste nonbaiten jarria izanen dute. Botere piska bat beharko genuke euskaldunok, horretan huts egiten dugu, ez dugu ez botere ekonomikorik ezta politikorik ere, eta horren beharra sumatzen dut: gure buruan sinestea.
Nola lortu, ordea, botere ekonomiko hori?
Ekonomikoa urrun samar ikusten dut, baita politikoa ere. Horren ezean, kulturala bederen lortu beharko genuke, orain arte euskaldunok asko mugitu gara mundu kulturalean.
Iruñean mugimendu kultural gehienetan, edozer motakoa izanda ere, euskaldun asko mugitzen gara, baina askotan erdaraz egiten dugu. Gehiago sinetsi beharko genuke gure ahalmen horretan, horrela gure lanari etekin gehiago aterako genioke eta euskararen mundua ezagutzen ez dutenek kontuan hartuko gaituzte. Hortik hasi beharko genuke mota bateko edo besteko boterea eskuratzen, kultura aldetik.
Azken urteotan, kontu honetan, pragmatikoak izan al gara?
Bide batek ez du beste bidea baztertu behar, guztietatik ahal den gehiena aprobetxatu egin behar da, pragmatismoa baino praktikan oinarritutako bideak behar du indarrik handiena, besteak atzendu gabe, baina gauzak egitea da inportanteena.
Azken urteotako datuak ikusirik, Nafarroan euskara antzina eta abertzaletasuna atzera.
Botoa neurtzeko beste datu bat gehiago da, egia da garai batzuetan boto gehiago izan ditugula, baina botoetan gauza asko nahasten da; alderdi abertzaleei botoa eman dieten guztiak abertzaleak al dira? Edota beste alderdiei botoa ematen dietenen artean ba ote da abertzalerik? Abstentziokoak zer dira? Botoak alde aldeko bat ematen du, baina ez du zehazten. Guztietan pausoak atzera eta aurrera ematen dira, egia da duela urte batzuk sumatzen zela jendea oso progresista zela eta horrekin batera abertzale asko zeogela.
Gaur egun sistema martxan dugu, orokorrean finkatuago gaude, eta hemen aldarrikatzerik, gauzak aldatzerik, gauzak hobetzerik ez dago askoren ustetan. Igual horrelako eroso-sentitze hori batzuengan izan da, baina beste aldeko mugimendu batzuk ere badaude, «euskara herria» apustua egiten dutenena.
Aurki Larreko saria jaso behar duzu. Neurri batean Arturo Kanpion posible egin dutenei eman zaie. Zuen euskaltegian hasieratik kulturgintzaren aldeko apustua egin zenuten.
Kanpionek funtzio diferenteak bete ditu. Hasiera batean euskara eta Euskal Herriko kulturarekin zerikusirik zuena Kanpionetik pasatua zen neurri handi batean. Kanpion, Iruñean mugimendu handirik ez zegoen garaiean, proiektu serio batetik abiatu zen. Euskal Herriko lehenengo euskaltegia izan zen, euskaltegi bezala, gaueskolak Gipuzkoan sekulako indarra zuten Nafarroarekin konparatuta.
Garai hartan euskarazko klaseak emateaz landa euskararen inguruko beste zenbait gauza biltzen zituen, jendeak informazioa behar zuenean hona jotzen zuen. Gero, zorionez, auzoetan gaueskolak sortu ziren eta etorri dira zentro eta euskaltegi gehiago. Bestetik, hemendik egun ezaguna den jende asko pasatu da, komunikabideetan dagoena, gaur egun euskal munduan dabilen jendea asko hemendik pasatua da eta horrek nolabaiteko prestijioa ematen dio.
Kalitatea jomuga duzue.
Egia da irakaskuntza aldetik betidanik kalitateari begiratu izan zaiola eta gaur egun euskalduntze eta alfabetatze arloetan zentratuagoak gaudela beste gauza batzuetan baino. Helburua beti oso garbi izan dugu eta dugu: hiztunak ateratzea, ez hainbeste titulua ateratzeko jendea prestatzea, horri begirako didaktika sortu dugu.
Hurrengo urteko «Hogeita bost urte Iruñea euskalduntzen» leloa ez al da pretentzioso samarra?
Administrazioaren eta gizartearen aurrean askotan beharrezkoa da hori azpimarratzea, lan honetan aspalditik ari garela azpimarratzea. Kanpionek, duela hogeita lau urte bere estatutuetan helburu nagusia ezarri zuen: euskara eta euskal kultura Nafarroan zabaltzea. Gaur egun ere oso garbi dugu hori, helduen euskalduntze-alfabetatzeari beste gauza askori bezala ikuspegi orokorra eman behar zaio. Tokian tokikoari erantzun behar zaio, baina perspektibak beti zabal izan behar du, horrexegatik egun ez gaude bakarrik, IKAn beste zentro batzuekin koordinaturik, hain zuzen ere.
Nafarroako Hezkuntza Sailari, AEKrekin batera, plangintza orokorra eskatu diozue.
Egiten diren plangintzak, perspektiba zabala galdu gabe, tokian tokiko egoerak kontuan hartuta egin behar dira. Ez da zilegi behar pertsonalari besterik erantzuten dion zerbait egitea. Administrazioak askotan horrela jokatzen du, arazo puntual bati erantzuteko zerbait egin, baina euskararen alde ez du planifikaziorik egiten.
Organo amankomunak kezkatzen zaitu?
Jendearen artean kezka handirik ez dago. UPNk mugitu behar zuen, horretarako sortu ziren, Euskal Herri kutsua sumatzen dioten edozein gauzaren kontra egin behar baitute. Lau buru dira, baina atzetik «Diario de Navarra» egunkaria dago eta askotan horri esker eusten diote ideologia horri. Orokorrean, bai UPNko botoemaile izan daitezkeenek, bai sinatu duten alderdien jarraitzaileek ez dute kezka handirik, badakite horrek gauza handietarako ez duela balioko.
Batzuren ustez, akordio hori edukiz betez gero, sortuko den lankidetza horren eremua meharra dela nabarmendu daiteke. Zer deritzozu horri?
Une batean komeni bazaie baliatuko dute, zerbait egin dutela esateko. Bestetik, ikusi beharra dago zer pasatzen de Madrilen. Honek guztiak akordio hori sinatzeko modua nafarron erabakia ez dela argi frogatzen du. Askotan esaten digute nafarrok badugula erabakitzeko aukera, baina azkenean Madrilek erabakitzen du, guk gure eguneroko lana eta praktikarekin erabakitzen dugu. Bestetik, gauza sinboliko hori lortuko balitz, une batean Madrileko Gobernuari komeni bazaio Hegoaldeko lau herrialdeek organo amankomun bat behar dutela esatea, hori erabili dezakete.
Baikorrak izateko motiboak eduki baditugu. Duela gutxi Iruñea ongi ezagutzen duen batek euskal kulturaren alorrean hiri honek duen dinamismoa azpimarratu zuen. Iritzi berekoa al zara? Zer dela eta hori?
Batzuetan txiki izateak bere abantailak ditu. Elkar ezagutzen dugu, komunikazio gehiago dago, batek bestea zirikatzen du, hitz egiteak berak lagundu ditzake kultura mailako mugimenduak. Jendea sakabanatuta badago, elkar ezagutzen ez badute, foro gutxiago dago zerbait komunean jartzeko. Iruñeak beti izan du nolabaiteko kezka, Iruñea kontrasteko hiria da, horrexegatik da hain zoragarria, klase guztietako jendea dago eta, aldi berean, herria da.
Egun Nafarroan literatur mailan dugun oparotasuna, nahiz eta idazlearena fenomeno indibiduala izan, azpian dagoen sustraiaren ondorioa izan daiteke; fenomenoa beharbada ez da kasualitatez ematen.
PATXI LARRION
22-26
Gaiez\Hizkuntza\Euskara\Alfabetatze\Besteak
Pertsonaiaz\ALEMAN2
Egileez\LARRION1\Hizkuntza
Julen Arriola
Errealitate politikoari buruz idazten duen idazle frantses ezkertiarr
«Frantzian inoiz ez da existitu intelektualismo aurrerakoirik»
Didier Daeninckx 25 libururen egile den idazle frantsesa eta ezkertiarra:
Idatzi dituzun liburu gehienak «nobela beltza» jenerokoak dira.
«Oromenarengatik hilketa» izan zen jenero honetan idatzi nuen lehena. Egiazko istorio bat du oinarri: Aljeriako gerra garaian 1961eko urriaren 17an Parisen egindako manifestazioa. Poliziak ehundaka manifestari hil zituen hartan.
Maurice Papeon zen orduan prefeta, eta baita Bordeleko 1600 juduen heriotza eta deportazioen arduraduna ere. Gaur Frantzian gizateriaren aurkako bidegabekeriengatik akusaziorik duen pertsona bakarra.
Liburu hauek beti al dute oinarri erreala?
Intriga guztiak errelitate historiko eta politikoan kokatu nahi izan ditut beti. «Lehenengo itzulian hila» nere lehen liburuan, Toulousen hilketa bat ikertzen ziharduen polizi inspektorea zen pertsonaia nagusia. Hiltzaileak Eibartik zetorren arma erabili zuen. 1982an egindako hilketa argitzeko poliziak 1962 eta 1942 urteetara egin behar izan zuen atzera. Hilketa azaltzeko herriaren historia ez ofiziala ezagutu behar izan zuen.
Nire lan egiteko modua antzekoa da beti. Hilketa bat denboran geldiunea da. Bizitzan atzera egin arazten duen zerbait, utzi dituen lekukoak deskubritu eta historia berregiten saitzeko.
Azkenekoa zinemaren ehun urteko historiaren ingurukoa da. Antigoaleko objetuak saltzen dituen gizon batek zinema bobina batekin topo egin eta ikaragarri filme ona aurkitzen du: 150 emakume hil dituen «Doctor Holmes»-en istorioa. Chicagon gertatzen da, zinema sortu baino bi urte lehenago. Liburuaren protagonista, filmean parte hartu zuten artisten bidez, gertaerak berreraikitzen saiatzen da eta istorio hunkigarria aurkituko du.
Hurrengo liburua?
«Nazia metroan». Ezezagun zenbaitek idazle bat hondoratu dute. Ikerketa hasten duena ohartzen da, ezkerrekoak deitzen diren hainbat intelektualek Frantziako eskuin muturrekoekin hartuemanak dituztela eta horiek ikertzen dihardu.
Gaur egun Frantzian gertatzen ari den zerbait da. Duela hamar urte ezkerrekoa zela esaten zuen intelektuala eta gaur Fronte Nazionalaren diskurtsoarekin sensiblea dena pertsona berdinak dira.
Ez dituzu ordea «sail beltzeko» ak idatzi soilik...
Hainbat jenero landu izan ditut baina beti historiaren une zehatz batean kontatuz. Honen harira, «Borreroa eta biktima» aitatu behar dut, amaitzear dudan beste liburua. Aljeriako torturaren arazoaz ari da. Areago, gai hori gainditu egiten du, pertsona bat torturatzaile zein momentutan, nola bihurtzen den kontatzeko. Pertsona arrunt bat, tabernako kidea dela edo egunero ikuste duzun beste edonor torturatzaile nola bihurtzen den, zein unetan; nola litekeen une batetik bestera halako aldaketa gogorra gertatzea.
Elkarrizketa aurretik Frantziako gizartea erabat apurtuta dagoela esan duzu; ohizko korronte ideologikoei ez diela kasurik egiten. Nola dakusate egoera hori intelektual frantsesek?
Berriki izan diren greben ondorioz, sindikatuetako ordezkariak harrituta gelditu dira 150 ezkerreko intelektual frantsesek Chiracen proiektua babestuz manifestua sinatu dutela ikusirik.
Sinatzaileen artean, soziologo, historialari, kazetari eta idazleak daude... Baina horretaz zuhurtzigabeak soilik harritu dira. Aski zen haien azken artikuluak eta idatziak irakurtzea, gizarte arloan Mitterranden politikaren gotorleku lehialenak bihurtu direla jabetzeko.
Abenduko kale mugimenduak, jende asko mozorroak kentzera eta Jupperen gizarte segurantzaren plana babesteko konpromezua hartzera behartu du.
Idazleen artean antzekoa al da egoera?
Izandako aldaketen ondorioz, idazle askok berriz lekua hartzeko beharra sumatu dute. Maiatzeko hauteskunde kanpainan esaterako, ezkerrekoak deitzen diren askok Chiracen aldeko botoa eskatu zuten.
Eskuin muturrekoek botoemaleen ehuneko 20ko portzentaia dute eta horrek noski badu ordezkaritzarik intelektualen artean. Unibertsitatean gauza bera gertatzen da. Lyongo Unibertsitatearen zati bat eskuin muturraren esku dago.
Hondoa jo al du Frantziako intelektualitate aurrerakoiaz kanpoan dagoen irudiak?
Inoiz ez da existitu. 68an gertatutakoa ere ilusio irudia besterik ez zen izan, ezkerrekoak zirelako gehien esprimitu zirenak baina beti existitu da eskuin intelektual oso indartsua eta eskuin mutur oso aktiboa. Bestela nola ulertu 30eko hamarkada?, intelektual askok nazismoa erabat babestu zutenean. Beti existitu da, nahiz eta 68az geroztik, Sartreren moduko pertsonalitateek geriza egin.
Sartre... desagertu ostean, Frantziako estatuan intelektual ezagun konprometituez hitz egin al daiteke?
Faktore zenbait aztertu behar dira. Bloke sozialistaren mitoa ondoratu egin da. Ezker muturreko eta Alderdi Komunistarekin konprometituak ziren intelektual guztiak eskuinaren babes sendoena bihurtu dira.
Adibide bat jartzearren, Leroy Tadurie, Liburutegi Nazionaleko presidentea, garai batean komunista zen eta orain «Le Figaro Magazine» ezkerrekoa dela dio. Beste aldera jo duten intelektual asko daude.
Badaude beste batzuk, Pierre Bourdieu edo Gilles Perraulten modukoak oraindik borrokatzen jarraitzen dutenak baina atzerrian sonarik izan ez dutenak, Sartrek izan zezakeena bezalakorik ez bederen.
Zaila al da Frantzian idazle profesional izatea?
Nil lortu dut. Liburuak ongi saltzen dira, 15 hizkuntzetara itzuli dituzte, haietaz egokitzapenak ere egin izan dira telebistan. Baina zaila da. Frantzian liburu baten 1500 ale saltzen dira bataz beste. Idazleek eguneroko ogia nahi badute beste zerbaitetan aritu behar dute.
Geroz eta liburu gehiago argitaratu eta irakurleak gutxiago dira.
Liburu gehiago argitaratzen dira, liburudenda batean liburuak duen bizitza laburra delako, hiru hilabetekoa gehienez ere. Argitalpenen munduak ziztu bizian funtzionantzen du.
JULEN ARRIOLA
42-44
Gaiez\Kultura\Literatura\Idazleak\DAENINCKX1
Pertsonaiaz\DAENINCKX1
Egileez\ARRIOLA2\Kultura
Arritxu Zelaia
Firin Faran ETBko saiko Noel Elorgari elkarrizketa
Noel Elorga:«Kamerak itzalitakoan ditugu eztabaida interesgarrienak»
«Firin faran» iritzi sortzaile bilakatu al da?
Hori teleikusleek esan beharko dute. Nik nire datu zehatzak eta iritziak ere eman ditut, bata besteagandik ahalik eta gehiena bereizten saiatu naiz. Baina gure eztabaida euskal gizarterentzako baliagarria izan den ez dakit.
Horrelako eztabaida saioak informazioaren kalterako edo mesederako dira?
Nik uste aberastu egiten duela informazioa. Informatiboetan askotan ematen dira albisteak batere aztertu gabe, eta hor aukera izan dugu behar bada gaiak gehiago sakontzeko, eta hausnarketarako oinarri batzuk emateko. Esperientzia polita izan da, baina egia esan zaila da.
Autozentsuratu beharrik izan al duzu?
Aldioro. Autozentsura baino, autokontrol izugarria egin dut, eta normala dela uste dut. Aurrean ikusleak zirela pentsatzen nuen beti eta hoien aurrean nolabaiteko erantzukizuna banuela, ondorioz askotan gauzak neurtu behar izan ditut.
Eztabaidagaiak erabakitzeko aukerarik izan al duzue?
Ostiraletan deitzen ziguten gaiak emateko, baina, gero asteburuan edo astelehenetan gauza ugari gertatu izan dira, eta askotan aldatu dira. Askotan gertatu izan zait etorri eta gaiak zein diren ez ezagutzea, horrelakoetan inprobisatu beharrean izan naiz. Hamarretik zortzitan Hegoaldeko gaiak izan dira, ni horrekin ez nintzen oso gustora sentitzen.
Eztabaida kamerak itzaltzean amaitu al da?
Kamerak itzaltzean jarraitzen du, eta orduan bukatzen da autozentsura. «Firin faran»ek ordubat t'erdi irauten badu, bigarren fase horrek hiru ordu ere iraun izan ditu. Ez dakit nire solaskideek zer esango duten, baina niretzat gauza interesgarrienak ondorengo eztabaida honetan esan dira.
ARRITXU ZELAIA
ARRITXU ZELAIA
49
Gaiez\Komunikabid\Telebista\ETB\Saioak
Gaiez\Komunikabid\Telebista\ETB\Besteak
Pertsonaiaz\ELORGA1
Egileez\ZELAIA3\Komunikabid
Rosa Alkorta eta Joxe Portu
Ixabel Etxeberria
Rosa Alkorta eta Joxe Portu deportatu ohiekin elkarrizketa
Etxerako itzulera urruneko itzalean egon direnen ahotik
Rosa Alkorta eta Joxe Portu deportatu ohiekin mintzatu gara
«APURTU egin behar genuen eta hemen gaude», bota digute aho batez Rosa Alkorta eta Joxe Portu euskal deportatuek. Ez dute, baina, denbora larregi egin Baionako katedralean. Elkarrizketa egin eta ordu batzuetara, katedralean sartu eta gose greban ziharduten deportatuak atxilotu egin zituen Frantziako Poliziak.
Hamar izan dira deportazioa hautsi eta Euskal Herrira bueltan etorri diren errefuxiatuak: Venezuelatik Portugaleteko Gabriel Segura, Azpeitiko Jose Iñaki Arruti, Koldo Saralegi tolosarra eta Joxe Portu errenteriarra; Cabo Verdetik Joxe Mari Pagoaga arrasatearra, Mikel Lopez zallarra, Yolanda Berruete iruindarra, Jose Luis Behotegi gasteiztarra eta Rosa Alkorta ondarrutarra; eta Basauriko Patxi Hernandez Aljeriatik. Iragan asteko astelehen arratsaldez iritsi ziren Baionara, eta aste bereko ostirala bitarte bertako katedralean igaro dituzte orduak, hamar urteren buruan Euskal Herrian egin dituzten lehenengo orduak.
Hamar urte luzez itzal urrunean egon ondoren, komunikabideak gainean dituzte. Egoera horren aurrean, deseroso, euren mezua zabalduz dihardute. «Espainiako eta Frantziako estatuek ezarritako zigorra» nola pairatu duten kontatu digute Rosa Alkortak eta Joxe Portuk.
«Cabo Verdetik heldu naiz. 1982an herritik, Ondarroatik, alde egin nuen eta Iparraldera etorri nintzen. Zenbait urte egin nituen Iparraldean, Seaskan lanean. Baina, frantziar Estatuak errefuxiatuekiko hartutako jarrera ikusita, Aljeriara joatea erabaki nuen. 1989an, Aljerreko mahaia hautsi zelarik, Cabo Verdera kanporatu gintuzten. Bertan zazpi urte igaro ondoren utzuli naiz», diosku Rosa Alkortak. Joxe Portu errenteriarrak ere bere buruaren aurkezpena egin digu. «Gu ere, Venezuelan zazpi urte egin ostean itzuli gara. 1986an igaro nuen muga. Carcassonen bizi ginen 1987ko sarekada izan zenean. Harrapatu eta Aljeriara eraman gintuzten. Aljerreko elkarrizketa zela eta ez zela eraman gintuzten Venezuelarat».
Batek zein besteak gauza askotxo dituzte kontatzeko Venezuelaz eta Cabo Verdez. Oso gogoan dituzte bertan igarotako urteak eta bizitutako esperientziak.
«Venezuela beste herri bat da, erabat diferentea. Han ere jende gaiztoa eta ona dago, baina guztiz bestelakoak dira. Esaterako, Caracasen bertan, aste bukaeran 40 hildako izaten dira», dio Joxe Portuk. Venezuelan urte franko daramatzaten euskal errefuxiatuak ere topatu zituen Portuk. «Gerra garaiko errefuxiatu batzuekin egin dugu topo. Erabat motelduta daude. Han bizi dira, eta Euskadi amets gisara ikusten dute».
Errenteriarrak zein ondarrutarrak kartzela handitzat jotzen dute deportazioa. Bizimodua hain ezberdina izanik, «kuadrilan bizi ginela esan daiteke, ghettoan». Lanari dagokionez ere, izan dute zailtasunik, nahiz eta alde horretatik zortea izan duela aitortu Alkortak. «Cabo Verden egindako zazpi urteetatik hiru lanean egin ditut. Bertako jende askorentzat lanik ez dela izaten kontuan hartuta, pribilejiatua izan naiz. Arrantza enpresa batean egin nuen lan. Otarraina arrantzatzeko txalupa bat zuten enpresan. Bertako kapitainak, frantziarra izaki, zer behar zuten erran ohi zidan, etortzen zirenerako portuan dena prest edukitzeko. Horixe zen nire lana». Lana egon badagoela adierazi digu Portuk ere, baina lan-baldintzak ez omen dira egokienak.
«Bizitzeko adina irabazteko ordu asko sartu behar genituen. Venezuelako biztanleen erdia txaboletan bizi da, eta horretxek uzten du agerian bertako lan-egoera zertan den».
Euskal Herriaz eta euskal herritarroz bertako jendeak duen iritzia ere azaldu digu Rosa Alkortak. «Hango jende askorentzat gu espainolak ginen, eta guk erraten genien euskaldunak ginela. Euskal Herria non dagoen maparen bitartez erakutsi behar zitzaien, eta hemengo egoera zertan zen azaldu. Ulertu, ulertzen zuten, beraiek ere kolonia izan baitziren».
Jasaten zuten kontrolaz ere mintzatu zaizkigu. «Hilabetero joan behar izaten genuen Polizia politikoarengana. Eta Felipe Gonzalez edo horrelakoren bat etortzen zenean, poliziz betetako autoa izan ohi genuen gibelean. Zinez kontralaturik geunden. Horren erakusle, «Abc»k gure banku-kontuen zenbakien berri eman izana», zehaztu du Portuk. Aldiz, poliziekin ez zuten arazo handiegirik izan, «baldin eta polizia hori espainol baten semea ez bazen. Izanez gero, istiluak izaten genituen. Gehienetan lan profesionala egiten zuten: argazkiak egin, zuzenbidea hartu, lantokiaren berri jaso... Hilero datuak eman ohi genituen». Cabo Verden, baina, kontrola ez zen horrenbestekoa.
«Polizien presentziarik kasik ez genuen sumatu. Baina bizi ginen tokia hain zen txikia, egunero elkar ikusten genuela. Gainera, etxetik oso hurbil komandantea bizi zen, eta baita eta militar bat ere», argitu digu Alkortak.
Bestalde, ondarrutarrak antzeman du diferentziarik gizon eta emakumezkoen artean deportazioa bizitzerako orduan. «Ikusi nuenez, mutikoek errazago egin zituzten lagunak, kuadrilak. Fiteago integratu ziren. Niri gehiago kosta zitzaidan. Cabo Verdeko gizartea ezagutzen dudala erran gabe, matxismoa nabaritu dut bertako harremanetan. Xehetasunetan antzeman daiteke: adibidez, emakumeak etxean utzita joan ohi dira bestetara gizonezkoak. Edota komentarioetan: emakumeek ile luze eraman behar dutela eta antzerakoak. Eta horrelakoak, polizia baten edota kultur maila ona dutenen ahotik entzuten dituzu, ez txaboletan bizi direnen aldetik».
Euskal Herriari dagokionez jasotzen omen zuten informaziorik, baina atzerapenarekin beti ere. «Distantzia traba handia da eta, momentuz, Euskal Herriko egungo giroaz ezer esatera ez nintzateke ausartuko. Azpimarratuko nukeena da jendea, gazteria, heldu dela gure atzetik», adierazi du Alkortak. Ostera, Joxe Portuk sakonago jo du zehaztapen horretan. «Jendea hasi da konturatzen hau luzerako doala, eta hitz egin beharra dagoela. Ondorioz, hitz egin baino lehen egurra ematen dute. Baina badakite hitz egitea dela konponbide bakarra. Argi dago bakea lortzeko akordioa ezinbestekoa dela, batek bestea menperatu gabe».
Etxera itzultzea nolatan erabaki duten galdetuta, Joxe Porturen erantzuna argi eta garbia izan da: «Lehenik eta behin, kokoteraino geundelako, eta bigarrenik, jasaten ari ginena epaiketarik gabeko zigorra zelako. Gure helburua Euskal Herrian bizitzea dela kontuan izanik, eztabaida ireki eta hona bueltatzea erabaki genuen. Noski, erabakiak zein ondorio ekar ditzakeen jakinda: Espainiaratzea edo hemendik berriz bidaltzea. Apustu gogorra izan arren, egin beharrekoa zen».
Euskal Herrira bueltatzeko erabakia lehenago hartu ez izanaren arrazoiak kontatu dizkigu Errenteriakoak, orain zergatik hartu duten ere zehaztuz. «Jendea pittinka kanporatu dute, eta ondorioz, garai horretan zaila zen halako erabakirik hartzea. Gutxitxo ginen erabaki hori hartzeko. Hori aldatu egin da multzo handi samarra suertatu garenean. Deportatuen % 10a deportazioan zendu da, egoera okerrera doa, epaiketak hasi dira... Prozesu bat da. Arriskua handia da: kartzelaratzea edota herri berera itzultzea. Loteria da. Baina arriskuak ongi azterturik genituen erabakia hartu aurretik».
Gerora gauzak oso bestela gertatu diren arren _deportatuen atxiloketa eta Espainiaratzea_, hamar deportatuen eskaria garbia zen oso. Frantziako Gobernuari luzatutako eskaera, hain zuzen: «Euskal Herrian gaudenez, utzi diezagutela hemen bizitzen. Hori baino ez dugu eskatzen», azaldu du Rosa Alkortak, eta euren egoera normalizatzeko nahia gaineratu Portuk: «Beste edonork bezala bizi nahi dugu Euskal Herrian, eta hori lortzeko paperak eskatuko ditugu. Bizitza normala egin nahi dugu, eta lana topatuz gero lan egin. Ez dugu ezkutuan ibiltzeko asmorik».
ARGIAko irakurleentzat ere badute mezurik. Rosa Alkortarena lehenik: «Deportazioan ginelarik gutaz oroitu diren guztiei eskerrak eman nahiko nizkieke, bai Gabonetan postalak igortzen zizkigutenei eta baita euren babesa eskaini diguten guztiei ere. Izan ere, han asko eskertzen ditugu postalak eta horrelakoak». Portuk hartu du hitza amaitzeko:
«Jende guztia eskertu nahi nuke, eta gogorarazi hau soka-tira saioa dela eta mundu guztiak sokari eutsi behar diola».
IXABEL ETXEBERRIA
8-9
Gaiez\Politika\Euskal Herr\Presoak\Erbestea\Deportazio
Pertsonaiaz\ALKORTA1
Pertsonaiaz\PORTU1
Egileez\ETXEBERRI11\Politika
hemeroteka
1581. zenbakia | 1996-06-09
1580. zenbakia | 1996-06-02
Lege Oharra
RSS sindikazioa 