I. Goitioltza
Lanpostuaren Homologazioa Dela Eta
Bizkaiko Langile Transferituak Gatazkan
Langileen mugimendu eta protestak ezagutu ditu azken asteetan Bizkaiko Foru Ahaldundiak. Eusko Jaurlaritzatik Bizkaiko Ahaldundira transferituak izan duen langileak, aurretik berton daudenekin parekatu nahi dute lan baldintza eta soldatetan. Eskariak egin, eta Lan Auzitegiaren erabakia dute alde langileek, baina hala ere berdintasunaren jomuga urrun ageri da.
Gai honetaz hitz egiteko Langile Ordezkaritzako partaide duen Amaia Etxebarria eta Aniceto Prietorengana jo dugu bertako egoera azal diezaguten.
ARGIA.ðAzken egunotan langile transferituen mobilizapenak bizi izan ditugu. Azal dezakezue arazoaren nondik norakoa?
LANGILE ORDEZKARITZAKOAK.ð Azken batetan LHL-an (Lurralde Historikoen Legean) oinarritzen da. Lehenagoko Eusko Jaurlaritza txarra bazen ere behintzat hiru herrialdetako batasuna gordetzen zuen, baina oligarkia konturatu zen horrela ez zuela estuki kontrolatzen gauza, eta LHL-a bultzatu zuen, boterea hurbilagotik eskuratzeko asmoz.
Ingurune honetan, Eusko Jaurlaritzapean geunden langile batzu edo Madrilgo gobernutik zuzenean gentozenak diputazioetan bukatzen dugu. Egoera honetan desfase handia egon da batzokian, hau da Eusko Jaurlaritzan, geneukan soldata eta diputazioetan daudenen artean. Homologazio baten bitartez saiatu ziren konpontzen arazoa, baina oso garestia ateratzen zela.ikusi zutenean praktikara eraman ezina zeritzoten. Honetaz gain prestaketa eta ezagutza eza handia daukate zer eta nor transferitzen zaien jakiteko. Orduan, aterabide bezala beste sasihomologatze bat egiten ari dira, soldatak apur bat igonez langileak kontent edukitzeko, baina sekula ez langile transferituak eta lehendik zeudenak parekatuz.
Gu esaterako, Eusko Jaurlaritzak zuzenean kontratatuak izan ginen, baina gure soldatak ez zegozkien lanpostua betetzeko eskatzen ziguten baldintzei. Hau azaldu diegunean erantzuna beti izan da berbera: lasai, orain soldata txikia daukazue, baina datorren urtean igoko dugu eta laster Diputazioetako langileak izango zaretenez konponduko duzue dena.
A.ðHorren txikia da kobratzen duzuen soldata?
L.O.ðGauza bat esango dizut kontura zaitezen, lehendik diputazioan lanean zeudenek guk baino bi aldiz gehiago jasotzen dute lan berbera egite arren. Ahaldundiak % 25-30eko igoera eskaintzen du zenbait kasutan, baina aurretik geneukan soldata horren txikia zenez ba ez gara parekatzera iristen diru pila dela pentsatu arren.
A.ð Ze sektoretatik datoz langile transferituak?
L.O.ðSEFOCONA-koak basozainak dira, baita bideginak, zerbitzu teknikoak, kultura (kultur egoitzak, ez kultura berez), eta giza ongitasuna. Giza ongitasun barnean INAS eta Adingabeko Auzitegi Zaindarra, baina ez Auzitegi bera, ikastetxeetan lanean ziharduten langileak baizik. Adingabeko Auzitegi Zaindaria Madrilen menpe dago oraindik. epaileak ahalmena du oraindik mutiko bat barneratu edo kalean uzteko.
A.ð Esan duzunetik asma daiteke badagoela deserdiratzea baina ez benetako autonomia...
L.O. Hori egia da. Orain aipatu dizudan kasuan epailea eta zaindariak Gobernu zentralaren menpe diraute, eta ez da kasu bakarra, bideginak ere antzera bait daude. Madrilekoek egiten dute errepideen planketa orokorra, eta Ahaldundiak baimena eta oneritzia behar du, osasungintzan gauza bera etab.
Dena den ahalmena daukatenetan ere eskuak garbitzen dituzte. Gure kasuan, haurtzaindegietan esate baterako, eduki badituzte konpetentziak baina ez dute ezer egiten.
Eusko Jaurlaritzak, bestalde, ez du inongo gogorik lege gatazkatsuak aurrera ateratzeko, ze konpontzeko ezer sormena behar izango lukete, eta gobernu honek ez dauka. Nahiago du lehengo gauzak dauden moduan jagon eta administrariak izatea, besterik gabe.
A.ðAipatzen ari zarete planifikazio falta, eta lehenago aipatu duzu zerbitzuen pribatasunerako joera daukala Ahaldundiak, ezta?
L.O.ðBai. Transferituta hartu dituzten guztiei esan diete nahiago izango zutela transferentziak langile gabe hartzea. Eusko Jaurlaritzari edo Diputazioari merkeago ateratzen zaie lekaimeei eta ikasketak burutu berri dituztenei senide gabeko umeak zaintzeko pisu batzu jartzea haiengandiko menpekotasuna daukaten langileei ordaintzea baino. Harrigarria da ikustea nola Eusko Jaurlaritzak ikertzen duen ume bakoitzeko kostoa urtean zehar, eta nola sekula ez duen planteiatu ordea autobide metroa zenbatean ateratzen zaien. Pertsonen arteko harremanak kosto mailan, planteiatzen dira, eta autobidekoak alderantziz, ez. Agian botoak ematen dituztenak autobide metroak direlako, eta ez pertsona batekin izan ditzakezun harremanak, eta lagun diezaiokezuna.
Dena den transferitu guztiek ez dugu aukera berdina izan. Lehenengo transferitu zituztenak Haziendako langileak ziren, eta hauek lan geldoa egiten hasi zirenean diru biltzen nahikoak ez zituzten egiten. Ahaldundia urduri jarri zen eta sei hilabetetan benetako homologapena egin zieten. 150 pertsona inguru ziren.
Guk ikusitakoa ikusirik gauza bera egin nahi izan genuen, eta gauza horren argi zegoenez, ba epaiketan irabazle atera ginen, eta epaileak zioenez lan berberagaitik soldata berbera ordaindu behar ziguten. Ahaldundiak sekula ez du ezer kontrakorik esan sententzia honen aurrean, ez du aitortu ez duela bete nahi, baina hola da.
A.ð Ze mobilizapen egin duzue orain arte?
L.O.ðLAB eta CCOO-ek konbokatu zuten batzar batetan homologazio batzordea osatu da, eta astearte 21an bildu ginen. Egun horretan jauregi aurrean bildu eta idazki bat sartu genuen erregistroan, sententzia bete zezaten eskatuz. Horren ondoren jauregian sartzen saiatu ginen dagokigun txartela eta guzti langileei orri batzu banatzeko asmoz eta Bergaretxe, Barne Arazoetarako diputatuarekin elkarrizketa eskatzera. Jauregi aurrean Ertzantza jarri zitzaigun eta launaka besterik ez ziguten sartzen uzten. Azkenean sei ordezkari sartu ginenean Bergaretxeren idazkariak ez zigun bulegora iristen be utzi.
Azken bolaran saiatzen dira ez edukitzen arazo gehiago, eta horretarako jende berriaren hautaketa ondo begiratzen dute, sekula proteitatuko ez duen jende bila dabiltza.
A.ðHori zaila da frogatzeko, ezta?
L.O.ðNeurri batetan bakarrik. Azken denboretako nagusien izendatze guztiak errekurriturik daude oinarri legalekin.
Orain erabiltzen duten sistima funtzionari laguntzaile egitearena da. Hilabete batzu barru lehiaketa itxiak egin eta laguntzaile horiek puntuak dituztenez funtzionari ofizialak bilakatzen dira. Francok egiten zuena da, baina apurtxo bat luzeago.
Lakuari Batzoki izena ematen badiote, Ahaldundia batzokiko sukalde litzateke, horra aukeratuak besterik ez bait dira sartzen. Hemen ez zaie kristo ere kolatzen.
I.GOITIOLTZA
Amaia eta Aniceto, langileen ordezkarietako bi.
Bizkaiko Foru Diputazioak Eusko Jaurlaritzatik transferentziaz hartutako langileekin sortu da istilua.
20-21
Gaiez\Politika\Euskal Herr\Erakundeak\Diputazioak
Gaiez\Ekonomia\Sindikalgin\Mobilizazio\Manifestazi
Egileez\GOITIOLTZA1
Amaia Elosegi
"Bakardade Eta Aldi Berean Laguntasun Guztien Lekuko Nintzela Uste Nuen"
Eduardo No-Rekin Hizketan, Parakaidismoaren Atseginaz
Hegan egiteak sortarazten dituen zirrara eta bihotzaragin guztiek, eta bizitza honetan denetarik probatu behar delakoaren uste eta nahiak bultzata joan omen zen Eduardo No bilbotarra parakaidismoa edo paraxutismoa dastatzera, eta berriro biziko balitu bezala kontatu zizkigun bere esperientzia eta gertakizunak.
Neguko goiz ospel batetan. habi berotik, kumeak bertan utzita, hegoak ireki eta hegan abiatu zen elurrezko oihalaren azpian janari bila...
Tximeleta mendian lore baten gainean, hegoak geldirik zeuzkan, gaixorik zegoen...
Arrats gorri hartako itsas ertz amaigabean, kaioen hegaldian galdu zitzaidan soa...
Ametsetan murgildurik hegaka heldu nintzen zugana...
Hegan, hegan, hegan, zergatik ez hegan? Zergatik ez ote gara pertsonak hegan egiteko gai?
Eta egun batez, urtetako ikerketa eta saioen ondoren, gizonak egan egitea lortu zuen.
Nork ez du desiratu haizea bezain libre izatea, eta sasi guztien gainetik, eta helmugarik gabeko sapai baten azpitik aske sentitzea?
Gaur egun edonork begiztu dezake mundua jostailu gisa, edonork ikus ditzake pertsonak xinaurri moduan, baina ez da edonor ausartzen indar artifizialik gabe oinak lurretik urrun jartzen. Baina, zergatik ez? Ez ote zenuke arrano, antxeta edo miru baten lekuan egon nahi, beraiekin hitzegin eta lagun izan? Zoaz oraintxe abentura bila!
ARGIA.ð Nola bururatu zitzaizun parakaidismoa egitea?
Eduardo No.ðSarritan gazteon artean gerta ohi den bezala, ez gara asetzen eguneroko bizitzak eskaintzen dizkigun bitxikeriekin, eta zerbait bortitzagoa, garratzagoa edo gogorragoa nahi izaten dugu; esperientzia berri bat, abentura bat... Batzuk drogetan bilatu nahi izaten dute bizigarri berri hori, nik, ordea kiroletan bilatu izan dut, eta zergatik ez paraxuta batetan?
A.ðNora jo zenuen kirol berri hori dastatzeko?
E.N.ðEspainian argitaratzen den «paracaidismo deportivo» aldizkariaren bidez eta nire gogo berdinez zebilen adiskide baten bitartez. Kanariar irletako Las Palmasen honelako ikastaroren bat antolatzen zela jakin nuen eta bi aldiz pentsatu gabe, hurrengo udan bertara joatea erabaki nuen.
A.ðEzagutza berezirik eskatzen al dute honelako ikastaro bat egiteko?
E.N.ðAurre ezagutzarik ez. Bertan jauziak hasi aurretik, hiru goizetan, teoria klase batzu eman zizkiguten, oinarrizko jakituriak agertuz. Beharbada harrigarria gerta daiteke hau, baina ez da "Delta Hegalaldia"n bezala, hau da, haize korronte eta meteorologiari buruz zenbait ezagutza Arrats gorri hartuko ezagutza edukitzea beharrezkoa dela, Delta Hegalaldiko aparagailuarekin ibiltzen eta moldatzen jakiteaz gain; parakaidismoa egiten hasteko nahikoa da lau gauza gogoan edukitzea, eta berehala...hor zoaz xorien antzera hegan.
A.ð Konta iezaguzu nolakoa izan zen lehen jauziketa.
E.N.ð Lehendabizikoz eta behin, lurrean, paraxuta ongi tolesten ikasi behar duzu. Bestela, airean ez irekitzeko arriskua bait dago; baina hori erraza da eta bizpahiru aldiz egin ondoren, irekiera berandutzeko trikimailu eta trukoak egitera ere ausartzen zara. Ondoren hegazkinean sartu, eta goraaaa... Hegazkinean jauzia egin arteraino pasa nituen uneak benetan larriak izan ziren. Urduritasuna bere azken mugaraino heltzen zen, bihotzak lehertu behar zuela zirudien, eta kopetatik behera izerdi tantak sumatzen nituen. Buruan hamar mila pentsamendu ezberdin nahasten zitzaizkidan eta haien artean ni han zer arraiotan ote nenbilen ere bai. Baina bapatean, adimena zuri gelditu zitzaidan, irakasleak «jauzi» esan zidanean. Handik aurrera, sekulan pentsa edo imajina ezinezko sentsazio eta sentimendutan murgildu nintzen. Mundu osoa neure azpitik ikusten nuen, lur osoaren jabe nintzela sentitzen nuen, eta bitartean hegazkinak nire bistatik ihes egiten zuen. bakardade eta aldi berean laguntasun guztien lekuko nintzela uste nuen, eta nahigabe, oharkabean beheruntz nindoan... Beno, egia esan, guzti hau ezin da hitzekin agertu, ulertzeko modu bakarra dastatzea da.
A.ðZein alturatatik botatzen zineten?
E.N.ðLehen jauzia 600 metro ingurutik izan zen eta gainerantzekoetan ere hor nonbait ibili ginen. Halere, maiz horretan aritzen diren paraxutistek 4.000 eta 10.000 metro bitarteko garaieretatik jauzi egiten dute. Ah, eta aipatu munduko errekorra 30.000 metrotan dagoela; kontutan hartzekoa da 5.000 metro ingurutik gora, presioaren eragina nabaria dela eta kasu horietan oxigenoa beharrezko dela. Baina, agian besteren batetan, oilar berriren batek egingo du kurrukuku, guretzat 600 metroak aski ziren.
A.ð Hegazkinetik jauzi egiterakoan, berehala zabaltzen al zen paraxuta?
E.N.ðGure kasuan, paraxutak automatikoak zirenez, segundu bat edo bi tardatzen zuen eta gutxi bada ere, minutuak bezain luzeak gertatzen zitzaizkidan segundu apur haiek. Parakaidismoan bigarren maila batetara pasaz gero, guztiek eskuzko paraxutak erabiltzen dituzte eta beraz nahi duenean ireki dezake paraxutistak. Horrela, paraxutista profesionalek kontatzen zigutenez, zenbaitetan bi minutu inguru tardatzen dute paraxuta ireki arte. Pentsa ezazue zer izan daitekeen bi minutu airean ezer gabe egotea; gainera honela doazenean beso bat edo beste, edota burua mugituz, zuzenbide eta abiadura bat edo beste hartzen omen dute.
A.ð Zenbat denbora irauten jauziak?
E.N.ðGureak minutu bat eta hiru laurden edo bi minutu irauten zuen gehienez. Baina hirurogei segundu baino, minutuek mila segundu zituztela zirudien...
A.ðNora erortzen zineten, ez al zegoen etxe, zuhaitz edo edonolako zerbaiten aurka jotzeko arriskurik?
E.N.ðBeno, nik egin nuen ikastaroa Las Palmas kanariar irlan zenez, itsas ertzean zeuden kilometro eta kilometrotako dunetan jausten ginen. Erorketa zehazki kalkulatzeko, hau da, une bakoitzeko haizeak izan zezaken eragina etab., paper mota berezi puska bat botatzen zuten hegazkinetik eta lurrera zein puntutan iristen zenaren arabera, parakaidistak jauzi egiteko prest zeuden. Eta esan beharrik ez dago, zein atsegina zen hondarrezko mendiska haietara erortzea.
A.ðEz al da arriskutsua edo zaila, airean zatozenetik lurra jotzen deneko mementua?
E.N.ðDaramagun abiadura nahiko handia denez, kolpe gogor samarra gerta daiteke ongi erortzen ez jakinez gero. Baina ez da batere zaila, esango nuke 3 metro inguruko horma batetatik saltatzea bezala dela, horretarako hankak ondo jarri eta amortiguadore gisa funtzionatzen dute.
A.ðEz al zaitu jendeak suizida moduan ikusten?
E.N.ð Begira, jende gehienak ez daki parakaidismoa zer den, eta airean joate hutsak zeure buruaz beste egitera zoazela suposatzen duela uste dute. Eta hori gezurra dela egiaztatzeko, aski da munduan, urtean jauzi egiten duten parakaidisten artean bakarren bat bakarrik hiltzen dela begiztatzea, eta zenbat hiltzen dira mendian, eta kotxean, eta ur azpian, etab...? Gainera normalean irekitzen den paraxuta automatikoaz at, eskuzko beste bat daramazu beti eta lehenengoa ez irekitzekotan, beti duzu irtenbidea.
A.ðBeste arlo batetara pasaz, zenbat kostatzen da honelako ikastaro bat?
E.N.ðJauzi bakoitza 1.000 pezeta kostatzea da, aurretik ematen dituzten teoria klaseak barne, eta norberak nahi adina jauzi egin ditzake, inguruan beti profesional eta espezialista bikainak dituzularik.
A.ðHemen Euskal Herrian ba al da parakaidismo elkarterik?
E.N.ðBai, ezagutzen ez badut ere, badakit Iruñean badela elkarte edo eskola bat eta ikastaroak ere antolatzen dituzte.
A.ðBerriro parakaidismoa egiteko asmorik bai?
E.N.ðNoizbait baietz uste dut. Nolanahi ere, berriro jauziren bat egiteko txangorik ez banu ere, gutxienez bizitza honetan nahi izan nuen zerbait egina ikustearen atsegin eta oroimen ederrarekin geldituko naiz. Nire bizitzako esperientziarik bortitz eta aldi berean zoragarriena izan da.
A.ðHonen ondoren, hurrena zer?
E.N.ðNork daki, auskalo.
Dagoeneko Eduardo No bilbotarra ezaguna duzue zuen artean, aurreko ale batetan triatlonari bezala izan bait genuen solaskide. Ez da makala mutila, ez!
Amaia ELOSEGI
22-23
Gaiez\Kirola\Besteak
Pertsonaiaz\NO1
Egileez\ELOSEGI3\Kirola
Eli Zugaza/Iñaki Goitioltza
"Kukubiltxo" Antzerki Taldea Ihauterietako Maskarak Direla Eta
"Ihauteriak Parte Hartzeko Dira, Ez Adi Egoteko"
Ihauterietan sartu garela eta, maskera eta mozorro ugari agertuko da Euskal Hemiko kaleatatik egunotan. Gizonak emakume, emakumeak gangster, pailazoak, sukaldariak, sorginak, itsuak... Bakoitza berearekin eta denak elkarrekin. Larrabetzun bada Kukubiltxo izeneko antzarki talde ezaguna, eta horiekin kafea hartuz solasean aritu gara, ihauterien muina, xarma eta maskaren esanahia argitu nahiean. Mari Feli Etxeandiak azaltzen dizkigu maskaren teknikak eta egiteko sugerentziak ere. Agian Torturaren aurkako kanpainan agertutako gomaespumazko burutzarrak ikusi dituzuenoi, edota Euskadifrenia ikusi duzuenoi hauen lana guztiz etxekoa egingo zaizue.
ARGIA.ð Ihauterietan ezaugarri nagusia jendea maskaratuta kaleratzearena izaten da, nortasan izkutuan urtean zehar egite ezinak diren gauzak egin eta aurrera... Zuek maskarekin maiz ibiliak zarete, eta azal diezagukezu maskaren funtzioa jai hauetan?
MARI FELI.ð Maskaren historia luzea da, betidanik bai antzerki mailan zein bizitzan bertan maskarak erabili dira. Nire ustez maskarak daukan zentzua da itxura aldatze baten bitartez zure nahiak ateratzeko aukera ematea, beste era batean espresioaren bitartez edo margoekin lortu ezin duzuna maskarekin eduki dezakezu nahi duzun guztia.
A.ðAzken batetan gerta liteke bat mozorrozten denean anonimatoa bilatzea, badu honek zer ikusirik?
M.F.ðEz dakit gaur egun oraindik hori den, jenteak anonimatoa bilatzea. Antzina bai, hori omen zen, norberaren nortasuna gordeaz ezinezko gauzak egitea. Oraindik Brasil eta horietan ihauterietan gertatzen dira izugarrizko hilketak eta abar baina hemen ez da kasua. Hemen errezago da gustatzen zaizun neska edo mutilari zure lehen musu iheskorra emateko erabiltzea.
Antzerki mailan desberdina da, maskaren bidez errazago da errepresentatzea nahi duzun pertsonaia. Gure kasuan adibidez, umeen munduan sartzeko eta haien imaginazioa pizteko ez da nahikoa izaten keinuak egitea, maskaren bidez lortzen ditugun munstroak edo pertsonai alai edo itsusiekin gehiago heltzen gara haiengana, eta guri hori gustatzen zaigu.
A.ð Gehiago edo arinago? Jende askok ez bait du maskararik behar umeengana heltzeko...
M.F.ðHeldu bai, baina segun ze mailatara heldu nahi duzun ume batengana joaten zarenean.
Hor ikusi behar duzu zer lortu nahi duzun haiekin, harreman normal bat jolasteko edo afektibitatea ematea. Baina bilatzen ari bazara ikusteak halako flashak izatea beste zerbait behar duzu. Munstro bat antzezteko badakigu gure aurpegiekin ezin dugula atera, orduan munstroen maskarak ipintzen ditugu, batzutan gorputz osokoak. Umeak, eta batez ere txikiak sartzen dira topera jolas horretan. Ez dute ikusten barruan dagoenik pertsona bat, heurentzat hori zaldia da, eta besterik ez. Handiek badakite barruan pertsona bat dagoela baina berdin berdin sartzen dira jokoan.
A.ðZein materiale erabiltzen duzue maskarak egiteko?
M.F.ð Momentu honetan erabiltzen dugun materiale bakarrena eta oso gustora gainera gomaespuma da. Orain dela lau urte deskubritu genuen eta materiale horretan izugarrizko posibilitateak ikusi ditugu. Elastizidade aldetik, pisu gutti....
A.ðNola lantzen duzue materialea, edo nola egiten da maskara bat?
M.F.ðAurpegiak edo halako bolumena daukaten gauzak, normalean bloke batetatik ateratzen dira, eskultore baten lanaren antzera, baina harriarekin izan beharrean esponjarekin. Blokea hartu eta artaziekin forma ematen hasten zara, nahi duzuna edo batzutan berak nahi duena atera arte. Horrekin maskara egiten dugu, gero gorputza izkutatzeko erabiltzen ditugun formak plantxetatik ateratzen ditugu, plantxa meheak elkar itsaisiz.
A.ðNola egin liteke maskara erraz bat ihauterietarako? Baduzu sugerentziaren bat?
M.F.ð Berez aurpegia tapatzeko maskarak egitea oso erraza da; papel matxe, kartoiz edo horrelako materialez egin litezke. Forma bat emanez materiale horiei nahi duzuna lortzeko.
Nik jende gaztea gomaespumarekin jolastera animatuko nuke, horrekin egin dezakezulako dena sartzeko maskara, ez burua bakarrik.
A.ðBaina gomaespuma oso garestia da... Egunkariak edo bendak erabiliz askoz ere merkeago ateratzen da.
M.F.ðEkonomia aldetik behar bada bai, garestiago izango da, baina oso probetxagarria ere. Zati txikiak elkartuz posibilitate handiak dituzu, eta apurtzen bada konponbidea dauka, beste materialekin ez du merezi konponketan sartzea.
A.ðNola egiten duzue koloreztatzeko munstroak edo pertsonaiak?
M.F.ðKotxeak pintatzeko erabiltzen diren pistolak darabiltzagu eta urezko pinturekin margotzen ditugu bolumen handikoak direnean. Gauza txiki eta detailetarako aerografoa erabiltzen dugu, baina esponja txiki batekin ere egin dezakegu, puskak bustiz eta horrekin bestea koloreztatzen joanez.
A.ð Ihauteriak antzerki handi bat dira, non mundu guztia antzezle eta era berean ikusle bilakatzen dena? Edo ez da hain polita, eta dena lau zoroen asuntoa baino ez da?
M.F.ðBeno, momentu honetan ez dakit ihauteriak antzerki handi bat direnik, baina bai izan beharko luketela. Jendeak atera behar izango lituzke bere nahiak, bere asmoak edo barruko pertsonalitatea, baina nik uste dut hori ez dela lantzen normalean. Niri adibidez Bilboko ihauteriak ez zaizkit gustatzen, oso artifzialak bait dira. Jendea disfrazatzen da disfrazatzeko eguna delako, eta ikusten dituzun maskarak penagarriak dira, horretarako hobe ez maskaratzea. Pila bat ikusten dira El Corte Inglésen 15000 pezetatan erositakoak, eta hori ez da. Bestalde giro bat behar da, ohitura bat, izpiritua bera ere. Nik uste dut jende asko ateratzen dela atera behar delako, baina ez ezer aldatzeko edo gauza ezberdinak egiteko.
Bilbon egiten dena izaten da egunero egiten duzuna errepikatzea, baina maskaratuta. Disfrazatuta ateratzen bazara egin behar duzuna da zure pertsonaiarekin jolastu eta papera bete. Hori herri txikietan ikusten da, jendeak pertsonaiaren jokoa eroaten du. Adibidez, nik Leizan ikusi nue! lagun bat itsuz jantzita eta egun osoa eman zuen loteria saltzen bazter batetan. Han seku la ez dira galdu ihauteriak ez eta Francoren garaian ere.
Normalean ni beti disfrazatzen naiz taldean, lotsa ematen bait dit bakarrik ibiltzeak, gainera taldeak posibilitate gehiago ematen dizu.
A.ðZure ustez badago gaurko Euskal Herrian halako joera aktiboa, eragite bat nolabait, pertsonalan sartu eta jo ta fuego? Ala ohituta gaude pasiboak izaten?
M.F.ðNik hor bereizten dut pila bat herri txikiak ihauteriak mantendu dituztenak eta herri handiak eta orain dela gutxi berreskuratu dituztenak. Hiriak berak ematen duen inpertsonalitateagatik, edo jendeak ez duelako elkar ezagutzen pasibitaterako joera handia dago. Dena emanda dago, jaietan adibidez, egun osoa ekitaldiz beterik dago, baina ez dira parte hartzekoak, ikustekoak baizik.
Herri txikietan errazago da giroa lantzea, mundu guztia maskaratzea eta partehartzaile izatea. Horretarako oso garrantzitsua da elkarrekiko harremana, eta hirian hori oso zaila da.
A.ðAntzerki talde batetan zaude, eta arruntki zure itxura aldatzen duzu, baina lehen komentatu duzu hirietan El Corte Inglesen erositako maskarak edo gizonak emakumez jantzita, eta emakumeak gizon gogorren maskaraz. Ze kutsu ikusten duzu horretan?
M.F.ðFenomeno hori gehien bat gizonengan ikusi dut, behar bada sikologia aldetik edo, berez gizonak emakumea ikusten du modu mesprezagarri batetan, eta agian barrutik ba du sentimendu hori. Ateratzen dituzten emakumeak ez dira batere arruntak, eta burgesiak emakumearentzat utzitako tokian kokatzen dira. Zenbaiten kasuan maskaratzeko modurik errazena delako hautatzen da. Konturatzen bazara mutiko gazteak edo berrogeita pikoko morroskoak dira emakumez janzten direnak, sarritan emaztea alboan eramaten dutelarik gainera. Nik uste dut hor errepresio roilo bat dagoela, matxismoaren arazoan ere sartzen garelarik. Mutikoak txikitandik gizon erreprimituak izaten dira. Behar bada horregatik egun horretan inkonszienteki edo ateratzen da sentitzen duten beste hori.
Azken fmean jende hori da parte hartzen duen bakarra, bere nahiak ateratzen dituelako.
Azkenik esango nuke niretzat ihauteriak egun subertsibo batzu izan behar dutela, eta aprobetxatu behar dira ekintzen bidez egun subertsiboak bihurtzeko, beste egunetan ezin duguna egiteko
Ihauterien filosofia aldatzen doa, gizartea aldatzen doalako. Kristianismoak eman zion gaur egun ezagutzen dugun forma, garizuma aurreko egunetan halako parrandak egiteko ziren, baraua eta abstinentzia heldu orduko. Gaur egun garizuman inork ez duenez hori gordetzen, eta bakoitzak nahi duena egiten duenez, ba, zentzu hori galdu egin da. Orain beste zentzu bat eman behar diogu, eta hori subertsioarena da, zein bestela?
Eli ZUGAZA. Iñaki GOITIOLTZA
Mari Feli, maskarek duten esanahiaz eta funtzioaz zeresanik duen andrea.
Gomaespumaz egindako bi maskara erraldoi: "Kukubiltxo"koek modu bat erakusten digute.
24-26
Gaiez\Kultura\Antzerkia\Taldeak\KUKUBILTXO
Egileez\GOITIOLTZA1\Kultura
Egileez\ZUGAZA1\Kultura
Josu Landa/Iñaki Uria
Andoni Sagarna: "Bi Milioi T'Erdi Lagunen Ohiturak Aldatu Behar Dira Euskara Normalizatzeko"
Elhuyar-eko zuzendari dugu Andoni Sagarna Luis Mari Bandresek leku hori utzi zuenetik. Horrezaz gain UZEIko zuzendari ere izan da azken hilabeteatan. Euskararen modernizazioaz eta normalizazioaz hitzegin nahi genuen eta solaslagun aproposa iruditu zaigu Andoni eginkizun horretarako. Arazo hauei baraz ihardun garelarik «euskararen» izenean gastatzen omen den dirua dela eta eritzi kritiko bat agertu digu, hala nola euskara aurrera ateratzeko behar den ekintza multzo konsziente edota plangintzaz.
GALDERA: Hizkuntzaren modernizazioa dela eta izango duk teorizaziorik UZEIn eta ELHUYARen aritzen haizelearik...
ERANTZUNA: Bai Elhuyar-en eta bai UZEIn urtetan ari gaituk lanean. Elhuyar-ek berak badizkik hamalau bat urte. UZEIk zortzi bat. Lan horri ekin bagenion ez zen izan han eta hemen planteamentu teoriko batzuk letu genituelako, baizik eta hemen premia batzuk ikusi genituelako. Gerora ikusi diagu guk egiten ditugun gauzak badutela planteamendu teoriko bat beste toki batzutan ere, eta gure planteamenduak ez doazela bide okerretik. Gure lanak badik homologazio bat kanpoan ere.
Hizkuntzaren modernizazioa, hizkuntzaren normalizazioaren arazo zabalagoan kokatzen duk.
GALDERA: Has gaitezen bada hizkuntzaren normalizaziotik...
ERANTZUNA: Esango genuke hizkuntza minorizatu bat egoera normalera eramateko ekintzen multzoa izango litzatekeela. Hiz kuntza minorizatua. bere funtziotan, bere erabileran, behar lukeena baino gutxiago den hizkuntza da. Prozesu historiko baten bidez gertatzen da hizkuntza bat baztertua izatea. Adibide gisa euskararena jarriko nuke. XVIII. mendetik hona zer gertatu da? Zer gertatu da Larramendiren denboretatik hona? Gipuzkoan garai hartan, lautatik hiruk baino gehiagok euskaraz baino ez zekien. Gaztelania jende aberatsarena besterik ez zen. Iparraldean ere ez zekiten frantsesez garai horretan.
Orduan euskara hutsez bizitzeko modua bazegoen. Gaur egun, alderantziz. Lasai asko bizi daiteke Euskal Herrian euskararik jakin gabe. Berrehun urtetan egoera honetara pasa gaituk.
Normalizazio prozesua izango litzateke egoera beltz horretatik ateratzea eta hizkuntza bere egoera normalera eramatea, funtzio guztiak betetzera.
Hizkuntza normalizatzeko ekintza multzoa, konszientea denean, plangintza litzateke.
GALDERA: Normalizazioaren aldeko ekintza horien artean zegok orduan hizkuntzaren modernizazioa. Zergatik modernizazioaren premia?
ERANTZUNA: Hain zuzen, hizkuntza minorizatuta egon den denboran hainbat gauzatarako ez da erabili, eta bitartean gizartea berrialdatu egin da. Orain pittin bat konpondu dira gauzak euskararekiko, baina duela hogei bat urte ezinezkoa huen futbol partidu bat euskaraz eman zitekeenik pentsatzea ere. Gaurko gizartean adierazi behar diren gauzak adierazteko gauza izan behar du hizkuntzak. Orduan, zaharkituta dagoen hizkuntza hori, gaur eguneko premia komunikatiboei erantzuteko moduan jartzeari deituko genioke modernizazioa.
GALDERA: Zehazkiago hitz eginez, hizkuntzaren modernizazioan zein dira arlorik garrantzitsuenak?
ERANTZUNA: Lehendabizikoa, eta oso nabarmena, hiztegi falta. Jendeak ez daki gauzak euskaraz esaten. Areago, hizkuntza horretaz gehien dakienak ere ez dauzka elemenduak horretarako. Elemendu horiek sortu egin behar dira. Hau gainera ez da hizkuntza minorizatuen ezaugarria bakarrik. Hizkuntza guztiek daukate modernizatu behar hau.
Ez da ordea hiztegi kontua bakarrik. Askoz ere zabalagoa da. Sintaxia eta hizkuntzaren beste zenbait alderdi ere aldatu egiten dira. Espainolez edo frantsesez konparatuz gero testu juridiko bat, edo kirol erretransmisio bat, edo nobela bat edo rock kanta baten letra, konturatuko gara errekurtso sintaktiko erabat ezberdinak erabiltzen dituztela. Edo publizitatea, edo politikoen hizkera... hainbat eta hainbat diskurtso mota ezberdin zeudek. Orduan pasatzen haiz hiztegitik sintaxira, sintaxitik estilistikara, berbaldien mota ezberdinetara... Hizkuntza minorizatu batek normalizatu batek dauzkan errekurtsoetako asko eta asko falta ditu. Euskaraz berdintsu egingo ditek mediku batek eta rockero batek...
Bazegok lana beraz. Eta modernizazioarena normalizazioaren puntu txiki bat baino ez duk. Gainera, hartutako neurri eta erabakiak, onartuko al ditu gizarteak?
Bestalde, hizkuntza minorizatuak hiztunen kopuru urria ere badik arazo. Gero eta gutxiago gelditzen dituk hizkuntza hori dakitenak. Euskaraz dakigunak ehuneko 25 omen gaituk. Ez dakienak ikastearekin ere ez da agortzen arazoa. Ez da nahikoa jendeak euskaraz ikasteko bitartekoak jartzea. Azken finean, Euskal Herrian 2 milioi t'erdi lagun bizi baldin bagara, bi milioi t'erdi pertsona horien eguneroko jokaera indibidualak aldatu beharko lirateke. Ehundaka urtetako prozesu batek markatutako bi milioi t'erdi jokaera indibidual. Hori ez da egiten botoi bati sakatuta.
GALDERA: Orduan, zer behar da normalizazio hori lortzeko?
ERANTZUNA: Seguruena egiten den guztia gutxi da, eta gainera kontatuta bitartekoak mugatuak direla berez, eta horren beharraren kontzientzia zenbateraino dagoen hedatua... Hizkuntza minorizatua baldin bada, jakina, hainbat presioren bitartez jendearen mentalitatea etorri da hizkuntza horri garrantzia kentzera: ez aintzakotzat hartzera, gutxiestera... Hori gainditzea eta hizkuntza hori martxan jartzea izugarrizko prozesua duk.
Norbaitek galdetuko balu, eta euskara salbatuko al da? Erantzun posible bakarra da: Aizu, ni euskaltzalea naiz eta apustu bat egin dut, atera behar duela aurrera. Bitarteko guztiak jarriko ditut... baina garantiarik ez dago.
GALDERA: Ze pauso eman dira euskararen modernizazioaren bidean?
ERANTZUNA: Badira zenbait une historiko ondorengo historia markatu edo aldatu dutenak. Uste diat oso inportantea dela gerra pasa eta handik urte batzutara, 64ean uste diat, bitartean abertzaleak burua altxa ezinik zeudek, Baionako idazleen bilkura egin huen. Gerraren trauma gainditzeko lehen urratsa. Hizkuntza batzen eta erabiltzen hasteko erabaki bat zegok. Bestalde gerra ezagutu ez duen jende bat hasten duk. 68an Arantzazuko Bilkura zetorrek, lehenengo arauak ortografiari buruz, bateratze lana... Zorionez gehiengo handi batek onartu egin zian orduan Euskaltzaindiak aholkatutakoa. Batez ere gazte jendeak.
Gertatzen da orduan espero zela Euskaltzaindiak askoz ere ekintza zabalago bati helduko ziola. Espero zen gehiago egingo zuela. Dena dela kate asko puskatu zituen.
Modernizazioaren aldetik uste diat Elhuyar-ek eta UZEIk egindako lana funtsezkoa izan dela. Tresnak jarri dituzte. Onak ala txarrak. Ereduak jarri ditu. Gerora hizkera teknikoa erabili izan duenak eredu horri ja rraitu dio. Pentsatzen diat euskararen historia osoan, hizkuntzaren gain eragiteko egin den ekintza konsziente serioena dela. Milaka ordu asko sartu dira.
GALDERA: UZEI ordea dexente kritikatua izan duk, eta nahiz eta subentzio batzuk jaso ez zeukak beharko lukeen errekonozimendu publiko bat.
ERANTZUNA: Diru publikoaz baliatzen da baina urte hasieran ez du sekula jakiten diru publiko hori zenbatekoa izango den. Hori erabat kaltegarria da ikerketa konponente bat duen erakunde batentzat. Honelako erakunde batek lau-bost urtetako planifikazioa behar du. UZEIk orain ezin du hori egin. Eta arrisku bat zegok hor: irauteko lan egin be harrarena, eta egin beharko litzatekeen lana ez egitearena irauteko dirua atera behar du telako. Beharbada errendimendu hobea aterako litzaioke beste lan batzutan-jarriz gero. Orain ordea ezinezkoa da dirurik ez dagoelako. Zergatik ez dagoen dirurik? Ez behar bada borondate txarra dagoelako. Agian inork pentsatu ez duelako zer den orain egin beharrekoa eta zer gerorako utzi behar dena.
GALDERA: Zergatik ez da bada hori ematen?
ERANTZUNA: Besteak beste, pentsatzen diat nik, Euskal Herriko egoera politikoa ezegonkortasun batean dagoela. Momentu batean gobernu bat dago, krisialdi bat zegok, aldatu egiten da... Sei zazpi urtetan sei kultur kontseilari aldatu dira. Beste hainbeste hizkuntz politikarako idazkariarekin. Lau bat urtetan hiru aldatu dituk. Ez dago egonkortasun aski planteamenduak patxadaz egiteko.
Etengabe ibili gaituk UZEIren instituzionalizatzeko gestioak egiten baina ez gaituk sekula iritsi. Orain ere ari dituk pausoak ematen baina ez zekiagu zertan bukatuko den. Ez diagu gainera kondizio konkreturik jarri. Guk ikusten duguna da UZEIk funtzio bat betetzen duela. Euskararentzat beharrezkoa den funtzio bat. Funtzio horri heldu egin behar zaio. Eta hutsetik hastea baino egokiago duk hor dagoen guztiaz baliatzea.
GALDERA: Arauzkotze prozesua aipatu diagu lehen eta hor emandako aurrerakadak. Ez al gaude ordea inpass batean hainbat eta hainbat erabaki hartu gabe daudelarik?
ERANTZUNA: Bai, egia da ortografiarena eta aditz laguntzailearena oso azkar egin zirela eta oso inportanteak izan zirela. Orain, egia da ere, inpasse batetan gaude. Begira, nik argi ikusten dut Akademiak bere gaurko egitura aldatzen ez duen bitartean gaurko beharrei erantzun ezinean ibiliko dela. Ikusi besterik ez dago Euskaltzaindiaren funtzionamendua zein den, horretaz jabetzeko. Adibide bat ipiniko dut: Israelgo Akademian bi adar daude, bat hizkuntzaren modernizazioari erantzuten diona ahalmen normatibo haundi batekin; eta bestea askoz gehiago filologiara emanda. Gisa horretako estruktura batek lagundu lezake, baina halere ezin daiteke pentsa honelako formulak toki batetatik bestera hain erraz aldagarriak direnik.
GALDERA: Alde batetara utzirik hizkuntzaren modernizazioa, sar gaitezen itsaso zabalean: normalizazioan.
ERANTZUNA:Oso gai konplejoa duk hori eta badizkik konponente politikoak esaterako. Egon behar du argi eta garbi aginte politikoa daukatenen aldetik hori egin beharra dagoela, eta horretarako dirua gastatu behar dela. Horrekin dena eginda balego...
GALDERA: ehen aipatu duk zulo beltz horretatik ateratzeko gutxienez plan konsziente bat beharko litzatekeela.
ERANTZUNA: Gertatzen duk gaur egun Euskal Herrian plan baten konponente asko badaudela. Beste gauza bat duk plana bera. Eta planaren plana, ze metaplana edo horrelako zerbait ere beharko litzateke. Planifikatu behar dugu plangintza nola egin. Baina konponenteak bazeudek. Gaur egun inoiz baino diru gehiago gastatzen duk euskararen izenean. Ni ez nago ados euskararen zorretan jartzen diren zifra guztiak onartzeko. Esaterako, euskal telebistarako gastatzen den dirua euskararen alde gastatzen da. Televisión Españolan gastatzen den dirua españolaren alde dago orduan. Ez. Telebista bat behar dugu. Euskaraz izango da? Jakina. Euskal Telebistan gastatzen den diru guztia euskara gastuak bezala kontabilizatzea ez da erabat zuzena.
Bestalde IRALEn eta HABEn eta horrelakoetan lehen gastatzen ez zen diru kopuru handi bat gastatzen duk. Hori egia duk. Baina dirua gastatzearekin bakarrik ez diagu ezer egiten. Dirua ondo gastatu beharra zegok. Hizkuntz plangintzaren ezaugarrietako bat hain zuzen, egiten diren ekintza horien ebaluaketa duk. Ea ekintza horiek errendimendurik duten ala ez. Edo ea badauden horiek baino errendimendu handiagoko ekintzak. Eta aukerak egin behar dituk.
GALDERA: Egiten dena, iruditzen al zaik buru piska batekin eginda dagoela?
ERANTZUNA: Gauza asko ikusten dizkiat hobeto egin daitezkeenak. Esaterako aukera bat izan duk A, B eta D ereduena. A eredua Barakaldon, eta Laguardian aplikatu beharra zegok. Hainbat jenderi euskara barniz bat emateko, ze A eredutik pasako den jende askok barniz azaleko bat baino ez dik jasoko. Euskara badela jakingo dik, bestela igual ez zian jakin ere egingo. Hor gastatu den dirua ordea, beharbada interesgarriagoa izango huke herri euskaldun batetan gastatzea kanpaina intentsiboak egiten. Ez diat esaten batak besteak kentzen duenik... Baina hainbeste diru joaten duk A eredu hori jarri ahal izateko! Nora gainera, eta berrogei ikasletik gora dauden gelatan euskara irakasteko. Hizkuntzaren irakaskuntzaren metodologiaz zerbait dakienak badaki hamabosteko taldetatik gora han ez dela ezer erakusten. Dirua horretan gastatzea alperrikakoa dela uste diat.
Horren alternatiba zein da? galdetu liteke, eta, nola egingo zenuke zuk? Bueno, nik ez dakit nola egingo nukeen, baina horrela behintzat ez. Eta hor badaude beste hainbat gauza. «Anaitasuna» hiltzen uztea esaterako. Ez zekiat zenbat kostako zen mantentzea, baina hura desagertzea... Eta gero «UNESCOren Albistaria» ateratzen da, hori ateratzea ere ondo ikusten diat, baina ez ginen gauza izan hura mantentzeko eta hau ateratzeko bai? Bada, neri pena handia ematen zidak. Edota zuek bezala ibiltzea. ARGIAkoen egoera, kobratu gabe ibiltzearena... Hori ametitu daiteke?
GALDERA: Nork erabaki behar du hori ordea?
ERANTZUNA: Politikoek, garbi zegok. Egiteko erabakia politikoek hartu behar ditek.
Gero, kontrako bi eritzi baztertu nahi nituzke. Bata da esaten dutenena: «ze uste duzue dela hizkuntza bat errekuperatzea, tornillo fabrika bat jartzea edo horrela planifikatzeko?». Eta arrazoia badute gauza berbera ez diren neurrian, baina hori esatea aitzakia baldin bada gauza asko eta asko ez egiteko, ez dut ametitzen. Bestalde bada jende bat uste duena bitartekoak eta legeak jartzen badira hizkuntza errekuperatu egingo dela. Eta hori ere ez da egia. 2 milioi t'erdi bizilagunen ohiturak aldatu behar dira. Eta hori ez dekretuz ez diruz egin daiteke. Oso prozesu konplejua duk.
GALDERA: Plangintzarena ikusi al duk nola eman den beste herritan?
ERANTZUNA: Nik uste diat denok erreflexionatu dugula kanpoan gertatzen denaz. Erremedio nahiko positibo bat badagoela uste diat hizkuntza errekuperatzeko, eta hori duk independentzia politikoa lortzea, eta hori ere ez duk nahiko garantia. Irlanda esaterako, independentzia lortu zian eta hizkuntza ia ia galdu dik. Baina hori gabe posible ote den hizkuntza normalizatzea? Nere duda handiak dizkiat.
Nik uste apustu handi bat daukagula aurrean, eta gainera, pilota partidua 15-3 galtzen eta buelta eman beharra.
Josu LANDA. Iñaki URIA
27-31
Gaiez\Hizkuntza\Euskara\Normalkuntz\Egoera
Gaiez\Gizartea\Zientzia\Taldeak
Pertsonaiaz\SAGARNA1
Egileez\LANDA2\Gizartea
Egileez\URIA3\Gizartea
hemeroteka
1089. zenbakia | 1986-02-02
1088. zenbakia | 1986-01-26
Lege Oharra
RSS sindikazioa 